د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان (FAO) اعلان وکړ، چې د هرات په ۹ کلیو کې د تلې د ۱۵ نېټې زلزله کې ۱۳۰۰ څاروي مړه شوي دي. د ملګرو ملتونو د خوړو او کرنې سازمان د دوشنبې په ورځ د لړم په اتمه وویل، چې د هرات له زلزله ځپلو کروندګرو او مالدارانو سره به بېړنۍ مرستې زیاتې کړي.
دې سازمان پر خپله اېکس ټولنیزه شبکه په یوه یادښت کې لیکلي، چې دوی د زلزلې له امله زیانمن شوي ۱۴۸ مالدارانو بزګرانو ته د وترنرۍ خدمتونه وړاندې کړي او د نېږدې ۱۴۰۰ څارویو درملنه یې کړې.
د تلې په ۱۵مه هرات د یوې خونړۍ زلزلې شاهد و، چې د دغه ولایت په زنده جان ولسوالۍ کې یې تر لسو ډېر کلي ویجاړ او سلګونه کسانو خپل ژوند له لاسه ورکړ.
له دغې خونړۍ زلزلې څخه څه د پاسه شل ورځې تېرېږي؛ خو طالبانو تر اوسه پورې د دغې زلزلې د سر زيان او مالي زيان دقيق شمېر نه دى په ډاګه کړى .
تاریخي مثالونه ښيي، چې ملتونه له جمعي ستونزو سره مخ کیږي، کټ مټ افغانان هم نن له جمعي ستونزې سره مخ دي. پاکستان افغانستان له خوږې ګوتې نیولی، په افغانستان کې د قانوني واک خلا، د ولسي او نړۍوال مشروعیت نه موجودیت او نړۍواله بې اعتباري هغه څه دي، چې پاکستان ترې استفاده کوي.
دا چې د افغانستان په داخل کې موجوده حاکمه ډله د حقوقي او ولسي مشروعیت تر څنګ نړۍوال مشروعیت هم نه لري، له دغې تشې څخه په استفادې سره د افغانستان ګاونډیان کوښښ کوي، چې د افغانستان ملي سرمایه، لکه؛ معدنونه، ځنګلونه، تاریخي اثار، دولتي منقول اموال او نظامي تجهیزات لوټ او تالا کړي.
همدا شان دوی کوښښ کوي، چې په افغانستان کې داسې ګروپونه او ډلې تقویه کړي چې په راتلونکي کې هم د دوی ګټې خوندي وساتي.
له دې سربېره د افغانستان ګاونډیانو ایران او پاکستان؛ دواړو له افغانانو سره داسې بد چلند پيل کړی، چې په تېرو پنځو لسیزو کې یې ساری نه درلود.
د افغان ماشومانو، ښځو، ځوانانو او سپین ږیرو په توهینولو، بې عزته کولو او په زاندانونو کې له اچولو سره - سره یې د دوی د مالونو او سرمایې په لوټولو هم پيل کړی دی.
کومې ویډګانې او اسناد چې نن سبا په رسنیو کې په خاصه توګه د پاکستان د حاکمې ډلې د چلند له امله ښکته پورته کیږي او د افغانانو د ځورونې راپورونه خپریږي؛ په ښکاره ډول پاکستان د ټولو نړۍوالو بشري او انساني حقونو په خلاف له افغانانو سره ناوړه چلند کوي.
د نړۍ ټول بشري او د کډوالۍ سازمانونه په پاکستان کې له افغان کډوالو سره روان ناوړه چلند غندي او له پاکستانه غواړي، چې د ټولو نړۍوالو کنواسیونونو په نظر کې نیولو سره دا ډول ناوړه چلند ودروي؛ مګر پاکستان د یوه ښه ګاونډي د شعار په وړاندې کولو سره په ډېر خشن انداز افغانان زنداني کوي، سرمایه یې لوټوي، شکنجه کوي یې او بېرته یې په جبري ډول افغانستان ته لېږي.
د افغانستان دننه بیا طالبانو د دوی د دې ناوړه کړنو پر وړاندې چوپتیا اختیار کړې ده او په ډېرو مواردو کې د دواړو هېوادونو سره د افغانانو په ځورولو کې همغږي ښکاري.
ښکاره بېلګه یې په پېښور کې د طالبانو قونسل دی، هغه په پېښور کې د سیمه ییزو مطالعاتو په مرکز کې په ښکاره ډول وویل، چې دوی له پاکستان سره مینه لري او دوی هیڅکله د افغانانو پر وړاندې د پاکستان کړنې نه غندي.
هغه له دې واندې له یوه تلویزون سره په مرکه کې هم ویلي وو، چې د کډوالو پر وړاندې د پاکستان د چلند په اړه کوم اعتراض نه لري.
په اوس وخت کې افغانان ځکه له خپلو حقونو څخه دفاع نه شي کولی، چې له یوې خوا په داخل د افغانستان کې غیر قانوني جنګې ډله حاکمه ده او په بېرون کې کوم ټاکلی او منظم حرکت نه تر سترګو کیږي.
له هېواده بهر خو پرېږده، په داخل د هېواد کې هم طالبان افغانان ځوري او غواړي، چې په افغانانو په زوره حکومت وکړي.
له بله پلوه په بهر کې هم افغانان منظم او منسجم نه دي، چې د خپلو افغانانو نه په ښه توګه په نړۍوال ستیج دفاع وکړي.
د دې تر څنګ طبعي خبره ده، چې د یو غیر مشروع او قانونمند حکومت په نه شتون کې افغانستان او افغانان په نړۍوالو سټیجونو کې هغه ځای او منزلت نه لري، چې د خپلو حقوقو نه په ښه توګه دفاع وکړی شي.
په دې خاطر دا لازمه ده، چې افغانان په بهر کې سره لاس یو کړي او په ایران او پاکستان کې د افغانانو د مظلومیت اواز د جمعي او ټولنیزو رسنیو له لارې اوچت او په خاصه توګه د پاکستان وروستۍ پرېکړې، ظلم، زیاتی او د افغانانو د اموالو او سرمایې لوټول وغندي.
خاموشي او بې تفاوته پاتې کېدل د مړو انسانانو نښه ده او که موږ د دغه ستر ناورین پر وړاندې غلي پاتې کېږو دا به د یوه مړ ملت نښه وي.
همداشان په پاکستان کې هم ولسي سازمانونه، احزاب او ملي تاثیر ګذاره شخصیتونه باید د پاکستان د حکومت د دغه پرېکړې په وړلاندې چوپ پاتې نه شي، ویې غندي او حتا د امکان په صورت کې د پاکستان د حکومت پر وړاندې ودرېږي؛ ځکه داسې کړنې د دوو هېوادونو د خلکو ترمنځ روابط خرابوي.
که څه هم د افغانستان او پاکستان د حکومتونو تر منځ روابط په تېرو څو لسیزو کې ښه نه وو؛ خو د ولسونو تر منځ تر ډېره حده روابط ښه وو.
په لسګونو زره پاکستانیانو په افغانستان کې کار کاوه او همداشان افغانانو هم په پاکستان کې خپل عادي ژوند او کارو بار ته دوام ورکاوه. په ولسي کچه څه ستونزه نه وه.
دویم تړاو یو تاریخي او نسبي تړاو دی، چې د پولې دواړو غاړو ته پښتانه او بلوڅ ژوند کوي او په اوس وخت کې د کوزنیو پښتنو او بلوڅانو د نسب د شریک په حیث دا فرض جوړیږي، چې له خپلو افغانانو څخه دفاع وکړي.
په ملتونو سختې ورځې راځي، دا جمعي سختي او مشکلات په جمعي فکر او اتحاد جوړیږي، پرته له شکه تاریخ هر څه څاري او ثبتوي یې او دې کې شک هم نه شته چې افغانان اوس په داخل او بهر کې د زیاتو ستونزو سره مخامخ دي او د خپلو حقوقو څخه په سمه توګه دفاع نه شي کولای؛ خو افغانان به خامخا یو ځل بیا به د دې جوګه شي، چې له خپلو حقوفو څخه دفاع وکړي او د دغه مظالمو پوښتنه به خامخا تر سره کیږي.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.
د ازبکستان جمهوريت رسمي پلاوی چې تېره ورځ د دغه هېواد د لومړي وزیر د مرستیال جمشید خواجه یوف په مشرۍ کابل ته راغلی و، نن یې د افغانستان او ازبکستان د پانګونې فرصتونو په اړه غونډه جوړه کړه او د دواړو هېوادونو د خصوصي سکټور پلاوي پکې برخه درلوده.
د سوداګرۍ او صنایعو خونې په اېکس پاڼه لیکلي چې، د دواړو هېوادونو تر منځ د سوداګرۍ، ټرانزیت او د اقتصادي اړیکو د پیاوړتیا په اړه خبرې اترې شوې.
د طالبانو د صنعت او سوداګرۍ وزیر نورالدین عزیزي په خپلو خبرو کې ازبکستان ښه ګاونډی هیواد بللی او زیاته کړې یې ده چې، دواړه لوري سوداګرو او موټر چلوونکو ته د ویزو ورکړې، د دوه اړخیزه سوداګري درې میلیارډ ډالرو ته د لوړولو او د نومبر میاشتې له پیل څخه د حیرتان د بندر د ۲۴ ساعته پرانیستلو په اړه هوکړه وکړه.
په دې غونډه کې د ازبکستان د لومړي وزیر مرستیال جمشید خواجه یوف بیا د خپل پلاوي په مشرۍ وویل: «څومره چې افغانستان وده کوي، ازبکستان هم وده کوي او په افغانستان کې له سولې او ټیکاو راتلو سره په ازبکستان کې سوله او ټیکاو رامنځته کيږي.»
د یادولو ده چې د غونډې په پای کې د ازبکستان ملي نندارتون هم پرانیستل شو.
دا د افغانستان په شمال کې د قوشتېپې کانال تر جوړېدو او پرانیستو وروسته د ازبکستان هيواد تر نورو لوی پلاوی دی چې د هغه هیواد د لومړي وزیر مرستیال په مشرۍ کابل ته له طالبانو سره د ځينو مسایلو د حل په موخه سفر کوي.
د طالبانو ریاست الوزراء اقتصادي معاونیت په اېکس پاڼه لیکلي چې، د دې ریاست اقتصادي مرستیال ملا عبدالغني برادر د سټنډرډ ملي شورا د مشر په توګه وټاکل شو.
دغه ریاست وړاندې لیکلي چې، د سټنډرډ ملي شورا افغانستان ته د بې کېفیته او غیرمعیاري توکو د واردېدو، د هېواد دننه د غیر معیاري او خپلسرو ودانیزو چارو په برخه کې د سټنډرډ ملي ادارې ستراتیژۍ، د عمومي پالیسیو د تصویب او د هغوی له پلي کولو څخه د څارنې، د ملي سټنډرډونو او ودانیزو ملي کوډونو او نورمونو د تصویب او د تخنیکي مقرراتو د طرحو د تایید په موخه رامنځته شوې ده.
د طالبانو ریاست الوزراء اقتصادي معاونیت زیاتوي چې د دې شورا د دایمي غړیتوب له پاره د کرنې او اوبو لګولو، لوړو زده کړو، ښار جوړونې، ټولګټو، عامې روغتیا، سوداګرۍ، مخابراتو، کانونو، ټرانسپورټ او د مالیې وزارتونو مرستیالان، د علومو اکاډمۍ لوی رئیس، د چاپېریال ساتنې ملي ادارې لوی رئیس، کابل ښاروال، د ښاروالیو د عمومي ریاست مرستیال، د افغانستان د سوداګرۍ-پانګونې او د کانونو او صنایعو خونو د مدیره پلاوي رئیسان ټاکل شوي دي.
د یادولو ده چې ملا برادر به د سټنډرډ ملي شورا د مشرۍ ترڅنګ خپلو نورو دندو ته هم دوام ورکړي.
د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمیشنري وايي، په ازبکستان او پاکستان کې د دوی له زیرمتونونو څخه د هرات زلزله ځپلو سیمو ته ژمنۍ زرګونه خیمې استوي.
(يو اين ايج سي آر) د دوشنبې په ورځ د (لړم ۹مه) پر خپله ایکس پاڼه لیکلي، دا زرګونه خیمې د ژمي له پاره د افغانستان په ګاونډ کې له پاکستان او ازبکستان هیوادونو څخه زلزلې ځپلو سیمو ته استوي.
همدارنګه د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو عالي کمیشنرۍ د خپل کار د پراخولو او زیانمنو کورنیو سره د مرستې لپاره د مالي مرستو د راغونډولو غوښتنه کوي.
د افغانستان په لویدیځ کې د یوې ویجاړونکې زلزلې له امله یو شمېر کلي ویجاړ شوي او هلته پاتې کورنۍ د ژوندي پاتې کېدو له پاره مبارزه کوي.
په یادو زلزلو کې له زرو زیات کسان مړه شوي او زرګونو نورو خپل کورونه له لاسه ورکړي.
د زلزله ځپلو سیمو اوسیدونکو سره ګڼو هیوادونو او مرستندویه ادارو مرستې اعلان کړې او ګڼو یې خپلې مرستي تر سیمې هم رسولې. خو اړمن کسان د مرستو د ناسم وېش په اړه نیوکې لري.
تر دې مهاله لاهم په بنسټيز ډول د زلزله ځپلو سیمو اوسیدونکو ستونزې نه دي حل شوې او د ساړه ژمي په رارسېدو د یادو کسانو د ستونزو د ډيریدو اندېښنې مخ په زیاتیدو دي.
نن دوشنبه د (لړم ۹مه) د لسمې ورځې لپاره هم د سوېلي پښتونخوا په چمن ښار کې د سپین پولدک ـ چمن پر دروازه په پاسپورټ او وېزه د تګ راتګ په غبرګون پرلت دوام لري. د تېرو لسو ورځو راهیسې د سوېلي پښتونخوا چمن زرګونه اوسیدونکي پکې برخه لري.
دغه پرلت وهونکې په خپله غوښتنه کلک ولاړ دي. او وايي، په هیڅ صورت د سپین بولدک ـ چمن پر دوازه په پاسپورټ او ویزه تګ راتګ نه مني.
له دغو پرلت وهونکو سره د خبرو اترو لپاره څو ورځې وړاندې د بلوچستان ایالت د پوځ مشر آصف غفور هم چمن ته ورغلی و خو د پرلت وهونکو او آصف غفور تر منځ خبرې بې پایلې وې.
د چمن یو اوسیدونکی صادق خان ناراض وايي: «د پاکستان ریاست ډیرې داسې پرېکړې دي خو دا په دې مانا نه ده چې موږ د دوی هره پرېکړه ومنو. موږ د دې خاورې مالکان یو د ریاست داسې پرېکړې هیڅ راته د منلو وړ نه دي او هیڅکله موږ له خپلې غوښتنې نه تیریږو.»
پرلت وهونکي وايي، هیڅ داسې پلان نه لري چې پرلت پای ته ورسوي، هره ورځ د پرلت سره سلګونه کسان یوځای کیږي او غږ یې نور هم قوي کیږي.
پرلت وهونکي وايي، «دپاکستان د چمن ښار ځايي امنیتي کسانو د پرلت وهونکو پر ضد ځينې داسې خوښځتونه ترسره کړي چې پرلت ته د خلکو راتګ کم رنګه کړي»
په سوېلي پښتونخوا کې د پښتون ژغورنې غورځنګ ځايي مسول اویس ابدال وايي:«د یاد پرلت د غږ لا قوي کولو لپاره به د پښتون ژغورنې غورځنګ غړي علي وزیر او منظور پښتون او له وزیرستان څخه نور ګڼ شمېر کسان هم ګډون وکړي. زموږ د چمن د اوسیدونکو پرلت به تر هغه دوام وکړي، چې حکومت خپله پرېکړه نه وي اخیستي.»
بل خوا د بلوچستان ایالت د اطلاعاتو وزیر جان اچکزی یاد پرلت ته په غبرګون کې ویلي، د پاکستان حکومت دا پرېکړه چې سپین بولدک ـ چمن پر دروازه تګ راتګ حتمي دی او حکومت د یادې پرېکړې څخه نه پر شا کیږي.«دا د ریاست پرېکړه ده او حکومت له خپلې دغې پرېکړې نه په شا کیږي. دغه پرلت کوونکي دې زموږ څخه د نورو خدمتونو غوښتنه وکړي موږ تیار یو چې ستونزې یې حل کړو خو پاسپورټ او ویزه حتمي دي.»
په سوېلي پښتونخوا کې پرلت وهونکې وايي، د پاکستان حکومت سره د خپلو قبایلي اصولو له لارې په دغه سیمه کې ژوند کوي او د «پاکستان حکومت دا حق نه لري» چې خپلې پرېکړې په زور پر دغه قبایلو عملي کړي.