پاکستان کې افغان کډوالو ته د ټاکلي وخت له پوره کېدو سره افغانستان ته د کډوالو ستنېدل لا زیات شوي؛ خو په تورخم او چمن کې د اوښتلو پروسه ورو ده. د پاکستان حکومت وايي، د پروسې چټکولو لپاره د ښځو او ماشومانو بایومټریک نه کوي او خپل پرسونل زیاتوي.
پاکستان د اکتوبر لومړیو کې د نومبر تر لومړۍ نېټې کډوالو ته د وتلو لپاره وخت ور کړ. د دې نېټې په رارسېدو سره افغانستان ته د کډوالو بهیر هم زیات شو.
خو کډوال وايي؛ د دوی د شمېر له زیاتېدو سره پاکستان د دوی د ثبت لپاره خپل کارکوونکي زیات نه کړل او په بایو مټریک هم ډېر وخت تېروي.
په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت وايي؛ د پاکستان حکومت ور سره ژمنه کړې، چې ښځې او له ۱۴ کلونو کم عمره ماشومان نور نه بایومټریک کوي.
په تورخم او چمن کې چې افغانستان ته د اوښتو بوختې لارې دې ځینې کډوال څو ورځې منتظر پاتې شوي دی.
د لارې په اوږدو کې د خوراک څښاک او نورو لومړنیو اړتیاوو پوره کولو لپاره هم کوم سهولت نه شته.
پاکستان کې له پرون راهیسې د کډوالو نیول هم زیات شوي او طالبان وايي، چې قانوني کډوال هم نیول کېږي.
طالبان وايي؛ د پاکستان حکومت ژمنه ور سره کړې چې قانوني کډوال به نه نیسي.
د پاکستان حکومت وايي، چې په تورخم کې له طالب چارواکو سره تر سلا مشورو وروسته یې پرېکړه کړې، چې نن به دروازه د شپې تر یوولسو بجو پرانیستې وي. د پاکستان دولتي راډیو د پنجشنبې په ورځ د دې خبر په اوږدو کې زیاتوي، چې پرون هم تر ۱۷ زرو افغانان په ۲۷۰ لاریو کې خپل هېواد ته ستانه شول.
خو افغانستان ته تلونکي کډوال په تورخم او چمن کې د پاکستاني چارواکو له ورو پروسې شکایت کوي. له همدې امله څو ورځې په سلګونه کورنۍ تورخم او چمن کې ایسارې وي او شپې پرې تېروي.
په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت هم د دې ستونزې په منلو سره وايي، چې د پاکستان سرپرست کورنیو چارو وزیر سره لیدنه کې یې د پرسونل زیاتېدو او د پروسې د چټکېدو غوښتنه کړې ده.
دوی پر اېکس ټولنیزې شبکې یو یادښت خپور کړی او ویلي یې دي؛ سرفراز بګټي ور سره ژمنه کړې چې تر دې وروسته به د ښځو او له ۱۴ کلونو کم عمره ماشومانو بایو متریک نه کېږي.
د کډوالو اړوند پرسونل به زیات شي او امنیتي ځواکونه به تلونکي کډوال او اسناد لرونکي مهاجر نه ځوروي.
د افغانستان په چارو کې د ایران د ځانګړي استازي اقتصادي سلاکار وايي، دغه هېواد د افغانستان بازارونو کې ۳۵ سلنه ونډه لري. محمد مهدي جوانمرد قصاب دا ونډه د پام وړ بولي او زیاتوي چې کابل او تهران د اقتصادي اړیکو پرامختیا لپاره ښه وړتیا لري او دواړه په دې برخه کې پر یو پلان کار کوي.
نوموړي د پنجشنبې په ورځ له ایرنا سره په خبرو کې ویلي، چې افغانستان او ایران د ټېکنالوجیکي او تخنیکي خدمتونو په ګډون د ټرانسپورټ او ټرانزيټ په برخو کې ډېر ګامونه اخیستلی شي.
د هغه په خبره؛ دواړه هېوادونه له دې شرایطو د کار اخیستو لپاره اوږدمهالي پلان ته اړتیا لري او د طالب چارواکو او ایراني حکومت په هڅو دا پلان جوړېږي.
هغه دا هم وویل، چې د ایران او افغانستان په سوداګریزه پراختیا کې هغه افغانان هم لاس لري، چې په دغه هېواد کې په کم لګښت مواد تولیدوي او افغانستان ته یې استوي.
ښاغلی جوانمرد قصاب وايي؛ ایران افغانستان ته یوازې صادرات نه لري، بلکې پلان لري چې ټیکنالوجي، تخنیکي او انجینري خدمتونه هم دغه هېواد ته انتقال کړي او په افغانستان کې د خپلو محصولاتو تولید زیات کړي.
اسلام اباد کې د طالبانو سفیر وايي، د پاکستان کورنیو چارو وزیر ور سره ژمنه کړې چې تر دې وروسته به د ستنېدونکو کډواو د ښځو او له ۱۴ کلونو کم عمره ماشومانو بایومتریک نه کوي. دغه سفارت نن خپل اېکس کې لیکلي چې سرفراز بګټي ژمنه کړې چې تلونکي او په پاکستان کې قانوني کډوال ونه ځوروي.
له پرون راهیسې چې په پاکستان کې بې قانونه کډوالو ته د وتلو نېټه پوره شوې، ور سره پر دې کډوالو سربېره د قانوني مهاجرو نیول هم پیل شوي دي.
د طالبانو سفارت پرون هم همدا خبره کړې وه او نن یې لیکلي چې سردار احمد شکیب په دې تړاو له سرفراز بګټي سره خبرې وکړې او هغه ژمنه کړې چې امنیتي ځواکونو ته به هدایت وکړي چې تلونکي او په پاکستان کې قانوني کډوال نور ونه ځورول شي.
تلونکي کډوال چې تر ډېره له تورخم او چمن افغانستان ته ستنېږي، د بایومتریک او د کم پرسونل له امله په شپو شپو دغو بندرونو کې بند پاتې دي.
خو د طالبانو د ټوېټ له مخې د پاکستان سرپرست کورنیو چارو وزیر ژمنه کړې چې: «په تورخم او چمن کې به نور د ښځینه او تر ۱۴ کلونو کم ماشومانو بایومیترک نه کیږي.»
طالبان وايي، د پاکستان کورنیو چارو وزیر ور سره ژمنه کړې چې «په تمځیو کې وسایل او په لارو کې د معلوماتو د ثبت ټیمونه به زیات کړي ترڅو د خلکو د تګ پروسه تیزه شي.»
ستنېدونکي کډوال دا هم وايي چې پاکستاني ځواکونه له پنځوس زرو ډېرې روپۍ نه ور سره پرېږدي او ځینې وسایل هم نشي لېږدولی.
د طالبانو سفارت وايي، همدا ستونزه یې د پاکستان کورنیو چارو وزیر سره شریکه کړې او پاکستاني لوري ژمنه کړې چې «د مهاجرینو د نغدي او غیر نغدي اموالو د انتقال په اړه به ډېر ژر یو میکانیزم اعلان شي.
د پاکستان کورنیو چارو وزارت د دې لیدنې په هکله لا څه نه دي ویلي.
پاکستان د اکتوبر لومړیو کې بې قانونه کډوالو ته تر یوې میاشتې وخت ور کړ او پرون یې وویل، چې په دغه موده کې تر یو لک ۴۰ زرو ډېر کډوال له دغه هېواد وتلي چې ډېری یې افغانان دي.
پاکستان د ټولو نړۍوالو بشري حقونو، د کډوالۍ د دوه یا درې اړخیزو قراردادونو پر خلاف چې د پاکستان، افغانستان او د ملګرو ملتونو د مهاجرینو د عالي کمشنرۍ له خوا مشترک لاسلیک شوي عمل کوي. دا په وروستي بشري تاریخ کې له غزې کم وحشت نه دی.
دوی افغانان په جبر، زور او بې عزتۍ سره له پاکستانه راوباسي، سرمایه، کارونه او سوداګري یې لوټي مګر نړۍ چپ ده، په داسې حالاتو کې افغانانو ته څه پکار دي؟
د بحرانونو د مدیریت بیلابیلې لارې شته او مسوول نظامونه، ادارې او ملت دا لارې چارې په درست وخت استعمالوي، وړاندې له وړاندې ورته پلان نیسي او راتلونکي خطرات سنجوي.
که څه هم د افغانستان موجوده غیر قانومنده او نامشروع واکمنه ډله د ولس پر وړاندې ځان مسوول نه ګڼې، حتا کله نا کله یې لوړ رتبه مامورین وايي، چې د رزق وعده الله کړې او ملت باید الله ج ته په بغارو شي.
داسې ډېر شواهد شته چې له پاکستانه د افغانانو په زوره ویستل د طالبانو سره په همغږئ تر سره شوي او دا پروسه لا هم روانه ده؛ خو بیا هم دا د طالبانو د حاکمې ډلې مسوولیت دی، چې د داسې بحران لپاره ولسي مدیریت ته زمینه مساعده کړي.
افغان ملت اوس له یوه ملي بحران سره مخ دی او په داسې حالاتو کې دغې ډلې ته بویه چې د ټولو ولایاتو مسوولینو ته خبر ورکړي، چې د کډوالو لاسنیوی وکړي او کډوال هېوادوال لومړیتوب وبولي.
په داسې شرایطو کې د ولسي مدیریت لپاره ولس په تحرک راوستل مهم دي او په ګډه باید حاکمه ډله له ولس سره کار وکړي.
لنډمهاله ګام:
په لنډمهال کې دا په افغانانو لازمي ده، چې خپلو هېوادوالو خوېندو او ورونو ته چې هر ولایت او ولسوالۍ ته ځي، په ورین تندې سره هر کلی ووایي او د خپلې وسې برابر له مرستې درېغ ونه کړي.
په افغانستان کې څلوېښت میلیونه افغانان اوسیږي او که هره کورنې او یا کلی یوې کورنۍ ته ځای ورکړي، دا به کومه لویه ستونزه نه وي؛ خو د روان بحرن په مدیریت کې موثر واقع کېدی شي، مګر د دې چارې بسیج او مدیریت یو منظم حرکت او پلان ته اړتیا لري.
که لنډ مهال او بېړنۍ مرسته وشي، کډوال به په خپل هېواد کې په عزت سره د خپلو افغانانو په منځ کې نوی ژوند پيل کړي.
منځمهاله ګام:
په منځمهال کې دا مهمه ده، چې د کډوالو د سرپناه ستونزه حل شي، د افغانستان د هرې ولسوالۍ دښتې، شاړې ځمکې او دولتي املاک باید معلوم شي، وارزول شي او هلته د ځمکو د وېش، ښارګوټو د جوړولو او کډوالو ته سرپناه د ستونزې د حل لپاره عملي ګامونه پورته شي.
دا ځکه مهمه ده، چې راستنې شوې کورنۍ سرپناه ته اړتیا لري او ډېری د دې کډوالو څخه یې مجبوره دي، چې په خپلو امکاناتو د ځان لپاره کورونه جوړ کړي، د دې لپاره چې په پراګنده ډول اقدام وشي، ښه ده چې جمعي حرکت وشي.
دا چاره د نوې ابادۍ لپاره یو حیاتي ګام دی، چې باید یو چوکاټ کې ترسره شي، له یوې خوا به زراعتي ځمکې خرابې نه شي او هم به د دوی لګښت بې ځایه لاړ نه شي.
د دغه سرپناه د جوړولو لپاره حاکمه ډله باید د نړۍوالو موسسو سره په همغږۍ مرستې جلب او جذب کړي.
اوږدمهاله ګام:
په اوږدمهال کې که څه هم حاکمه ډله د تعلیم مخالفه او د تعلیمي ادارو په وړاندې یې ډېر خنډونه پېدا کړي دي؛ خو بیا هم دا د حاکمې ډلې مکلفیت دی، چې د نړۍوالې ټولنې سره په همغږۍ او هم د داخلي منابعو له لارې باید دغه شهرکونو ته د اوبو، صحت، تعلیم او د کار پېدا کولو په برخه کې مرسته وکړي.
که څه هم حاکمه ډله له کورني او بهرني مشروعیت له بحران سره مخ ده، داخلي کړکېچونه او د ملت پر وړاندې د نه مسوولیت حس شاید د ځینو کارونو پر وړاندې خنډونه وزېږوي؛ مګر پر دوی باید فشار راوړل شي.
له هېواده بهر افغانان:
په اوس وخت کې د افغانستان ډیاسپورا له بل هر وخت څخه په غربي نړۍ کې غښتلې شوې او خپلې ریښې یې غځولي دي.
د دندو او امکاناتو له اړخه هم یاد قشر غښتلی بریښي، دوی ته بویه چې د مرستو راټولولو او افغانستان ته د نړۍوالو مرستندویه بنسټونو د پام را اړولو په برخه کې غښتلي کمپاینونه وکړي.
دا چارې که څه هم موقتي دي؛ خو د اړتیا پر وخت مثمره تمامېدی شي.
د کډوالو شړل او پایلې یې:
له پاکستان او ایران څخه د افغانانو په زوره او په جبر ویستل د موقتي تاوان او بحران تر څنګ ګټې هم لري. تېرو څه د پاسه څلوېښتو کلونو ته په کتو، ګاونډي هېوادونو له افغان کډوالو د فشار د یوې الې په توګه کار اخیستی، که افغانان د ګاونډيو هېوادونو له محبوریت څخه خلاص شي؛ نو په افغانستان کې ثبات د حتمي کېدو پر طرف ځي.
پاکستان او ایران له یوې خوا د افغان کډوالو پر سر په میلیاردونه ډالره تر لاسه کړي او بله خوا یې له همدغو کډوالو څخه د جنګې وسیلې په توګه کار اخیسته او په افغانستان کې یې د جګړې میدان پرې ګرم ساتلی و.
دا باید ومنو، چې د افغانستان د حکومتونو پر وړاندې د پاکستان او ایران پوځونه په مستقیمه توګه نه جنګېدل؛بلکې همدا افغانان یې د مدرسو او کمپونو له لارې استخدامول، تربیه کول او تجهیزول یې چې په تېرو نېږدې پنځو لسیزو کې یې د مسوولو حکومتونو پر وړاندې جنګولي دي.
دا هم باید هېر نه کړو، چې افغانان د تېرو حکومتونو د خرابو پالیسیو له امله دې هېوادونو ته د جبر او زور له لارې کډوال شول او دا سلسله اوس هم روانه ده.
دا مهال نېږدې اوه سوه زره افغان کډوال چې د طالبانو د بیا واکمنېدو را وروسته پاکستان ته کډه شوي، د پاکستان له خوا په زور راشړل کیږي.
پاکستان د هغه افغانانو شمېره چې اسناد نه لري تر ۱،۷ میلونه ښیي. پدیتوګه که د افغانانو لپاره د تګ دا مرحله ستونزمنه ده؛ خو د پاکستان لپاره یوه لویه اقتصادي ضربه هم ده.
ګڼ کوچنۍ او لویې سوداګرۍ به له منځه لاړې شي، د پاکستان په روان بد اقتصادي وضعیت به لا بدې اغېزې ولري او اوسنۍ سیاسي، اقتصادي او امنيتي ستونزې به څو چنده کړي.
په لویه کې د افغان کډوالو بېرته ستنول که په لنډ مهال کې د افغانانو او افغانستان پر زیان دی، په اوږد مهال کې یې پاکستان تر ټولو زیات زیان ګالي.
اړتیا ده، چې د افغانانو پر وړاندې روان جبر او وحشت مستند شي او د یوه مشروع نظام په رامنځته کېدا سره باید د نړۍوالو اصولو او قواعدو سره له پاکستانه د شوي جبر پوښتنه وشي.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.
د اروپایي ټولنې ځانګړو استازو او له افغانستان سره مرسته کوونکو هېوادونو د روم په ناسته کې په افغانستان کې د بشري ناورین د مخنیوي لپاره د نړۍوال یووالي غوښتنه وکړه.
هغوی له طالبانو سره د اړیکو په نه عادي کولو او بشري حقونو په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو حقونو ته په درناوي ټینګار وکړ.
د اروپايي ټولنې، کاناډا، فرانسې، جرمني، ايټاليا، جاپان، ناروې، بريتانيا او امريکا ځانګړي استازي د اکټوبر په اتلسمه نېټه په روم کې سره وکتل.
په دې ناسته کې د ترکیې، اسیا پراختیايي بانک، نړۍوال بانک، د اسلامي همکاریو سازمان، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو سیاسي دفتر او د نشه یي توکو پر وړاندې د ملګرو ملتونو د دفتر ځانګړو څارونکو برخه اخیستې وه.
له افغانستان سره د مرسته کوونکو هېوادونو ځانګړي استازي د سې شنبې په ورځ «د لړم په نهمه» په خپل بیان کې له افغانستان سره د بشري مرستو د دوام ملاتړ وکړ؛ خو ویې ویل چې دغه مرستې د افغانستان د اقتصادي وضعیت د خرابېدو ځواب نه شي ورکولی.
دغو استازو د اقتصادي او بشري وضعیت د خرابوالي په برخه کې د طالبانو پر مسوولیت په ټینګار سره د بنسټیزو اړتیاوو، د خصوصي سکتور د پروژو د ملاتړ، د ښځو د پیاوړتیا او د هغوی لپاره د عاید د یوې سرچینې د رامنځته کولو په برخه کې د تمویل کوونکو د پام د پراخولو غوښتنه وکړه.
دغو هېوادونو له طالبانو وغوښتل چې ژر تر ژره د ښځو او نجونو پر وړاندې خپل شدید تعلیمي سیاستونه لغوه کړي.
دغو هېوادونو پر طالبانو د نيوکې ترڅنګ ويلي، چې دغې ډلې د افغانستان د راتلونکي نظم په اړه د هر اړخيزې سياسي پروسې د پيل لپاره کوم جدي ګام نه دى پورته کړى.
دوی په ټینګار سره چې مشروعیت تر ټولو لومړی د افغانستان له خلکو تر لاسه کیږي، وویل چې د هېواد نوی اساسي قانون باید له رڼو، هر اړخیزو او معنا لرونکو ملي مشورتي خبرو وروسته تصویب شي.