د افغانستان په چارو کې د ایران د ځانګړي استازي اقتصادي سلاکار وايي، دغه هېواد د افغانستان بازارونو کې ۳۵ سلنه ونډه لري. محمد مهدي جوانمرد قصاب دا ونډه د پام وړ بولي او زیاتوي چې کابل او تهران د اقتصادي اړیکو پرامختیا لپاره ښه وړتیا لري او دواړه په دې برخه کې پر یو پلان کار کوي.
نوموړي د پنجشنبې په ورځ له ایرنا سره په خبرو کې ویلي، چې افغانستان او ایران د ټېکنالوجیکي او تخنیکي خدمتونو په ګډون د ټرانسپورټ او ټرانزيټ په برخو کې ډېر ګامونه اخیستلی شي.
د هغه په خبره؛ دواړه هېوادونه له دې شرایطو د کار اخیستو لپاره اوږدمهالي پلان ته اړتیا لري او د طالب چارواکو او ایراني حکومت په هڅو دا پلان جوړېږي.
هغه دا هم وویل، چې د ایران او افغانستان په سوداګریزه پراختیا کې هغه افغانان هم لاس لري، چې په دغه هېواد کې په کم لګښت مواد تولیدوي او افغانستان ته یې استوي.
ښاغلی جوانمرد قصاب وايي؛ ایران افغانستان ته یوازې صادرات نه لري، بلکې پلان لري چې ټیکنالوجي، تخنیکي او انجینري خدمتونه هم دغه هېواد ته انتقال کړي او په افغانستان کې د خپلو محصولاتو تولید زیات کړي.
اسلام اباد کې د طالبانو سفیر وايي، د پاکستان کورنیو چارو وزیر ور سره ژمنه کړې چې تر دې وروسته به د ستنېدونکو کډواو د ښځو او له ۱۴ کلونو کم عمره ماشومانو بایومتریک نه کوي. دغه سفارت نن خپل اېکس کې لیکلي چې سرفراز بګټي ژمنه کړې چې تلونکي او په پاکستان کې قانوني کډوال ونه ځوروي.
له پرون راهیسې چې په پاکستان کې بې قانونه کډوالو ته د وتلو نېټه پوره شوې، ور سره پر دې کډوالو سربېره د قانوني مهاجرو نیول هم پیل شوي دي.
د طالبانو سفارت پرون هم همدا خبره کړې وه او نن یې لیکلي چې سردار احمد شکیب په دې تړاو له سرفراز بګټي سره خبرې وکړې او هغه ژمنه کړې چې امنیتي ځواکونو ته به هدایت وکړي چې تلونکي او په پاکستان کې قانوني کډوال نور ونه ځورول شي.
تلونکي کډوال چې تر ډېره له تورخم او چمن افغانستان ته ستنېږي، د بایومتریک او د کم پرسونل له امله په شپو شپو دغو بندرونو کې بند پاتې دي.
خو د طالبانو د ټوېټ له مخې د پاکستان سرپرست کورنیو چارو وزیر ژمنه کړې چې: «په تورخم او چمن کې به نور د ښځینه او تر ۱۴ کلونو کم ماشومانو بایومیترک نه کیږي.»
طالبان وايي، د پاکستان کورنیو چارو وزیر ور سره ژمنه کړې چې «په تمځیو کې وسایل او په لارو کې د معلوماتو د ثبت ټیمونه به زیات کړي ترڅو د خلکو د تګ پروسه تیزه شي.»
ستنېدونکي کډوال دا هم وايي چې پاکستاني ځواکونه له پنځوس زرو ډېرې روپۍ نه ور سره پرېږدي او ځینې وسایل هم نشي لېږدولی.
د طالبانو سفارت وايي، همدا ستونزه یې د پاکستان کورنیو چارو وزیر سره شریکه کړې او پاکستاني لوري ژمنه کړې چې «د مهاجرینو د نغدي او غیر نغدي اموالو د انتقال په اړه به ډېر ژر یو میکانیزم اعلان شي.
د پاکستان کورنیو چارو وزارت د دې لیدنې په هکله لا څه نه دي ویلي.
پاکستان د اکتوبر لومړیو کې بې قانونه کډوالو ته تر یوې میاشتې وخت ور کړ او پرون یې وویل، چې په دغه موده کې تر یو لک ۴۰ زرو ډېر کډوال له دغه هېواد وتلي چې ډېری یې افغانان دي.
پاکستان د ټولو نړۍوالو بشري حقونو، د کډوالۍ د دوه یا درې اړخیزو قراردادونو پر خلاف چې د پاکستان، افغانستان او د ملګرو ملتونو د مهاجرینو د عالي کمشنرۍ له خوا مشترک لاسلیک شوي عمل کوي. دا په وروستي بشري تاریخ کې له غزې کم وحشت نه دی.
دوی افغانان په جبر، زور او بې عزتۍ سره له پاکستانه راوباسي، سرمایه، کارونه او سوداګري یې لوټي مګر نړۍ چپ ده، په داسې حالاتو کې افغانانو ته څه پکار دي؟
د بحرانونو د مدیریت بیلابیلې لارې شته او مسوول نظامونه، ادارې او ملت دا لارې چارې په درست وخت استعمالوي، وړاندې له وړاندې ورته پلان نیسي او راتلونکي خطرات سنجوي.
که څه هم د افغانستان موجوده غیر قانومنده او نامشروع واکمنه ډله د ولس پر وړاندې ځان مسوول نه ګڼې، حتا کله نا کله یې لوړ رتبه مامورین وايي، چې د رزق وعده الله کړې او ملت باید الله ج ته په بغارو شي.
داسې ډېر شواهد شته چې له پاکستانه د افغانانو په زوره ویستل د طالبانو سره په همغږئ تر سره شوي او دا پروسه لا هم روانه ده؛ خو بیا هم دا د طالبانو د حاکمې ډلې مسوولیت دی، چې د داسې بحران لپاره ولسي مدیریت ته زمینه مساعده کړي.
افغان ملت اوس له یوه ملي بحران سره مخ دی او په داسې حالاتو کې دغې ډلې ته بویه چې د ټولو ولایاتو مسوولینو ته خبر ورکړي، چې د کډوالو لاسنیوی وکړي او کډوال هېوادوال لومړیتوب وبولي.
په داسې شرایطو کې د ولسي مدیریت لپاره ولس په تحرک راوستل مهم دي او په ګډه باید حاکمه ډله له ولس سره کار وکړي.
لنډمهاله ګام:
په لنډمهال کې دا په افغانانو لازمي ده، چې خپلو هېوادوالو خوېندو او ورونو ته چې هر ولایت او ولسوالۍ ته ځي، په ورین تندې سره هر کلی ووایي او د خپلې وسې برابر له مرستې درېغ ونه کړي.
په افغانستان کې څلوېښت میلیونه افغانان اوسیږي او که هره کورنې او یا کلی یوې کورنۍ ته ځای ورکړي، دا به کومه لویه ستونزه نه وي؛ خو د روان بحرن په مدیریت کې موثر واقع کېدی شي، مګر د دې چارې بسیج او مدیریت یو منظم حرکت او پلان ته اړتیا لري.
که لنډ مهال او بېړنۍ مرسته وشي، کډوال به په خپل هېواد کې په عزت سره د خپلو افغانانو په منځ کې نوی ژوند پيل کړي.
منځمهاله ګام:
په منځمهال کې دا مهمه ده، چې د کډوالو د سرپناه ستونزه حل شي، د افغانستان د هرې ولسوالۍ دښتې، شاړې ځمکې او دولتي املاک باید معلوم شي، وارزول شي او هلته د ځمکو د وېش، ښارګوټو د جوړولو او کډوالو ته سرپناه د ستونزې د حل لپاره عملي ګامونه پورته شي.
دا ځکه مهمه ده، چې راستنې شوې کورنۍ سرپناه ته اړتیا لري او ډېری د دې کډوالو څخه یې مجبوره دي، چې په خپلو امکاناتو د ځان لپاره کورونه جوړ کړي، د دې لپاره چې په پراګنده ډول اقدام وشي، ښه ده چې جمعي حرکت وشي.
دا چاره د نوې ابادۍ لپاره یو حیاتي ګام دی، چې باید یو چوکاټ کې ترسره شي، له یوې خوا به زراعتي ځمکې خرابې نه شي او هم به د دوی لګښت بې ځایه لاړ نه شي.
د دغه سرپناه د جوړولو لپاره حاکمه ډله باید د نړۍوالو موسسو سره په همغږۍ مرستې جلب او جذب کړي.
اوږدمهاله ګام:
په اوږدمهال کې که څه هم حاکمه ډله د تعلیم مخالفه او د تعلیمي ادارو په وړاندې یې ډېر خنډونه پېدا کړي دي؛ خو بیا هم دا د حاکمې ډلې مکلفیت دی، چې د نړۍوالې ټولنې سره په همغږۍ او هم د داخلي منابعو له لارې باید دغه شهرکونو ته د اوبو، صحت، تعلیم او د کار پېدا کولو په برخه کې مرسته وکړي.
که څه هم حاکمه ډله له کورني او بهرني مشروعیت له بحران سره مخ ده، داخلي کړکېچونه او د ملت پر وړاندې د نه مسوولیت حس شاید د ځینو کارونو پر وړاندې خنډونه وزېږوي؛ مګر پر دوی باید فشار راوړل شي.
له هېواده بهر افغانان:
په اوس وخت کې د افغانستان ډیاسپورا له بل هر وخت څخه په غربي نړۍ کې غښتلې شوې او خپلې ریښې یې غځولي دي.
د دندو او امکاناتو له اړخه هم یاد قشر غښتلی بریښي، دوی ته بویه چې د مرستو راټولولو او افغانستان ته د نړۍوالو مرستندویه بنسټونو د پام را اړولو په برخه کې غښتلي کمپاینونه وکړي.
دا چارې که څه هم موقتي دي؛ خو د اړتیا پر وخت مثمره تمامېدی شي.
د کډوالو شړل او پایلې یې:
له پاکستان او ایران څخه د افغانانو په زوره او په جبر ویستل د موقتي تاوان او بحران تر څنګ ګټې هم لري. تېرو څه د پاسه څلوېښتو کلونو ته په کتو، ګاونډي هېوادونو له افغان کډوالو د فشار د یوې الې په توګه کار اخیستی، که افغانان د ګاونډيو هېوادونو له محبوریت څخه خلاص شي؛ نو په افغانستان کې ثبات د حتمي کېدو پر طرف ځي.
پاکستان او ایران له یوې خوا د افغان کډوالو پر سر په میلیاردونه ډالره تر لاسه کړي او بله خوا یې له همدغو کډوالو څخه د جنګې وسیلې په توګه کار اخیسته او په افغانستان کې یې د جګړې میدان پرې ګرم ساتلی و.
دا باید ومنو، چې د افغانستان د حکومتونو پر وړاندې د پاکستان او ایران پوځونه په مستقیمه توګه نه جنګېدل؛بلکې همدا افغانان یې د مدرسو او کمپونو له لارې استخدامول، تربیه کول او تجهیزول یې چې په تېرو نېږدې پنځو لسیزو کې یې د مسوولو حکومتونو پر وړاندې جنګولي دي.
دا هم باید هېر نه کړو، چې افغانان د تېرو حکومتونو د خرابو پالیسیو له امله دې هېوادونو ته د جبر او زور له لارې کډوال شول او دا سلسله اوس هم روانه ده.
دا مهال نېږدې اوه سوه زره افغان کډوال چې د طالبانو د بیا واکمنېدو را وروسته پاکستان ته کډه شوي، د پاکستان له خوا په زور راشړل کیږي.
پاکستان د هغه افغانانو شمېره چې اسناد نه لري تر ۱،۷ میلونه ښیي. پدیتوګه که د افغانانو لپاره د تګ دا مرحله ستونزمنه ده؛ خو د پاکستان لپاره یوه لویه اقتصادي ضربه هم ده.
ګڼ کوچنۍ او لویې سوداګرۍ به له منځه لاړې شي، د پاکستان په روان بد اقتصادي وضعیت به لا بدې اغېزې ولري او اوسنۍ سیاسي، اقتصادي او امنيتي ستونزې به څو چنده کړي.
په لویه کې د افغان کډوالو بېرته ستنول که په لنډ مهال کې د افغانانو او افغانستان پر زیان دی، په اوږد مهال کې یې پاکستان تر ټولو زیات زیان ګالي.
اړتیا ده، چې د افغانانو پر وړاندې روان جبر او وحشت مستند شي او د یوه مشروع نظام په رامنځته کېدا سره باید د نړۍوالو اصولو او قواعدو سره له پاکستانه د شوي جبر پوښتنه وشي.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.
د اروپایي ټولنې ځانګړو استازو او له افغانستان سره مرسته کوونکو هېوادونو د روم په ناسته کې په افغانستان کې د بشري ناورین د مخنیوي لپاره د نړۍوال یووالي غوښتنه وکړه.
هغوی له طالبانو سره د اړیکو په نه عادي کولو او بشري حقونو په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو حقونو ته په درناوي ټینګار وکړ.
د اروپايي ټولنې، کاناډا، فرانسې، جرمني، ايټاليا، جاپان، ناروې، بريتانيا او امريکا ځانګړي استازي د اکټوبر په اتلسمه نېټه په روم کې سره وکتل.
په دې ناسته کې د ترکیې، اسیا پراختیايي بانک، نړۍوال بانک، د اسلامي همکاریو سازمان، په افغانستان کې د ملګرو ملتونو سیاسي دفتر او د نشه یي توکو پر وړاندې د ملګرو ملتونو د دفتر ځانګړو څارونکو برخه اخیستې وه.
له افغانستان سره د مرسته کوونکو هېوادونو ځانګړي استازي د سې شنبې په ورځ «د لړم په نهمه» په خپل بیان کې له افغانستان سره د بشري مرستو د دوام ملاتړ وکړ؛ خو ویې ویل چې دغه مرستې د افغانستان د اقتصادي وضعیت د خرابېدو ځواب نه شي ورکولی.
دغو استازو د اقتصادي او بشري وضعیت د خرابوالي په برخه کې د طالبانو پر مسوولیت په ټینګار سره د بنسټیزو اړتیاوو، د خصوصي سکتور د پروژو د ملاتړ، د ښځو د پیاوړتیا او د هغوی لپاره د عاید د یوې سرچینې د رامنځته کولو په برخه کې د تمویل کوونکو د پام د پراخولو غوښتنه وکړه.
دغو هېوادونو له طالبانو وغوښتل چې ژر تر ژره د ښځو او نجونو پر وړاندې خپل شدید تعلیمي سیاستونه لغوه کړي.
دغو هېوادونو پر طالبانو د نيوکې ترڅنګ ويلي، چې دغې ډلې د افغانستان د راتلونکي نظم په اړه د هر اړخيزې سياسي پروسې د پيل لپاره کوم جدي ګام نه دى پورته کړى.
دوی په ټینګار سره چې مشروعیت تر ټولو لومړی د افغانستان له خلکو تر لاسه کیږي، وویل چې د هېواد نوی اساسي قانون باید له رڼو، هر اړخیزو او معنا لرونکو ملي مشورتي خبرو وروسته تصویب شي.
افغانستان انټرنشنل پښتو ته نن د نومبر پر لومړۍ نېټه باوري سرچینو ویلي، د پاکستان امنیتي ځواکونه په دغه هېواد کې هغه افغانان هم نیسي چې امریکا ته د تلو پي یو، پي دوه او اېس ای وي او یا کاناډا او اسټرالیا او یا هم نورو اروپايي هېوادونو ته د تلو کېسونه لري.
د پاکستان پولیسو د پلازمېنې اسلام اباد ګاونډ ته د پنډۍ ښار په صادق اباد کې هم څلور داسې کسان نیولي چې غرب ته د تلو کېسونه لري.
د سرچینو په خبره، دا کسان په پاکستان کې د اوسېدو لپاره ویزې هم لري، خو بیا هم زندان ته ولېږدول شول.
امریکا ته د تلونکي یوه کس خپلوان افغانستان انټرنشنل ته له نوم پرته وویل، خپلوان یې پي دوه کېس لري او امریکا ته د تلو په تمه دی، خو اسلام اباد کې پولیسو ونیو او زندان ته یې واچاوه.
د نوموړي په خبره، دغه کس د پاکستان ویزه لري او په ویزه کې یې وخت هم شته.
یوې بلې سرچینې هم افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې پاکستان پر امریکا سربېره، اسټرالیا او کاناډا ته تلونکي کسان هم نیولي دي.
تر دې مخکې پاکستاني چارواکو ویل چې په دغه هېواد کې هغه کډوال نه نیسي چې په غرب کې کېسونه لري.
د پاکستان دا ګام په داسې مهال دی چې په دغه هېواد کې د بې قانونه کډوالو د وتلو نېټه نن پوره شوه او پاکستاني چارواکي وايي، مختلفو ښارونو کې یې د دې کډوالو د نیولو عملیات پیل کړي دي.
خو افغانستان انټرنشنل ته رسېدلې ویډیووې ښيي چې قانوني کډوال هم نیول شوي دي.
یو کس د ویډیو اخیستلو پر مهال یو ملک مخاطبوي او ورته وايي چې په پنډۍ کې یې د ده په څېر نور ډېر قانوني کډوا هم نیولي او تاڼې ته یې بوولي دي.
په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت هم نن په تازه ټوېټ کې ویلي چې پاکستاني ځواکونه قانوني کډوال هم نیسي.
د سیاسي مشرتابه په کچه ولسونو او قومونو ته پېغور ورکول او په لوی لاس د یوې تاریخي جبري تېروتنې داسې توجیه کول، چې ښايي ګڼ حساسیتونه راوپاروي؛ له بدو پایلو خالي نه دي. کوېټه او پېښور کابل نه دي پلورلي، بلکې د هغه وخت د کوېټې او پېښور یو شمېر مشرانو پر انګرېزانو پلورلي دي.
د لاهور په لمز پوهنتون کې د پاکستان په خټه پښتون سرپرست لومړي وزیر د ګندمک او ډېورنډ پر تړون نیوکه کړې او ویلي یې دي، چې پېښور او کوېټه د څو روپیو په بدل کې خرڅ کړل شوي دي.
کاکړ ویلي: “ زه د خرڅې شوې برخې څخه یم او تاسو هم د خرڅې شوې برخې څخه یئ او پېسې د کابل او کندهار خلکو اخیستې وې”.
دې ته ورته ځینې نورې پېغور ډوله او کنایه رنګه څرګندونې یې هم کړې دي، چې د یوه پښتون سیاستوال په توګه ترې د دا ډول له تاریخي حقیقت سره بې ربطه، د سیمې له واقعاتو سره په تضاد او کاملاً د پاکستان له خوا جوړو شويو تاریخي څرګندونو تمه نه کېده.
مخکې له دې، چې د پاکستاني تاریخي روایتونو د جوړېدو او په زوره د یو شمېر سیاستوالو دریځ ته د دا ډول روایتونو پر ځای پر ځای کېدا خبرې وکړم لومړی د ګندومک او ډېورنډ تړون ته تم کېږم.
دا دواړه تړونونه د پښتنو پر سینې د بېلښت د کرښې پیلامې او د یوې جبري تېروتنې سترې نښې دي، چې لا یې هم پښتانه د اور په لمبو کې سوځي.
د ګندومک او ډېورنډ تړونونه:
نولسمه او شلمه پېړۍ د افغانانو او په ځانګړي ډول د پښتنو لپاره یوه له تېروتنو او اوږدمهاله سختۍ پېړۍ ده، چې لا هم د تېرو تېروتنو جبران نه دی شوی.
ګندومک او ډېورنډ دواړه د افغانستان په تاریخ کې کرغېړن تړونونه دي او توجیه کول یې له ملت او خلکو سره تاریخي او فکري ظلم دی.
د امیر شېرعلي خان له ماتې وروسته د هغه زوی یعقوب خان له انګرېزانو سره لاس یو کوي، هغه له اوه کلن بند او رواني ناروغۍ وروسته واک ته رسیږي او د انګرېزانو له خوا ورته د ګندمک د تړون وړاندیز کیږي.
امیر له سخت کړاو وروسته واک ترلاسه کړی او د پښتونخوا او کوېټې له حالاتو هم خبریږي، چې ګڼو مشرانو یې په مستقیم ډول له انګرېزانو سره لاس یو کړی، په داسې حالاتو کې باید یو تصمیم ونیسي یا به د ګندومک تړون مني او یا به له انګرېزانو سره د جګړې مېدان ته ښکته کيږي.
د دوو عواملو له امله نوموړی امیر په ۱۸۷۹ کال کې د ګندومک تړون ته غاړه ږدي.
لومړی هغه نه غواړي، چې خپل واک له لاسه ورکړي او دویمه مساله دا چې که دغه تړون ته غاړه نه ږدي او له انګرېزانو سره ټکر کولو ته مجبوریږي د پښتونخوا او کوېټې مشران یې ملاتړ نه کوي، ځکه چې هغوی په خپله له انګرېزانو سره یوې مثمرې نتیجې ته رسېدلي وو.
دا تړون پر یعقوب خان یو تپل شوی تړون دی؛ ځکه هم د پښتونخوا او کوېټې مشران له انګرېزانو سره تفاهم ته رسېدلي وو او هم امیر یعقوب خان نه شول کولی چې د انګرېزانو مقابله وکړي.
پس امیر یعقوب خان مجبور و، چې د ګندومک تړون ته غاړه کیږدي او کوزني پښتانه چې له انګرېزانو سره یې د ملګرتیا تعهد کړی و او ازادي غوښتونکي یې ځپلي وو، خپلې اړیکې په مستقیم ډول له انګرېزانو سره وپالي.
دویم د ډېورنډ تړون دی، دا تړون د لوی افغانستان په وروستي تاریخ کې یو له کرغېړنو او شرمناکو تړونونو دی؛ خو په خپله امیرعبدالرحمان خان ویلي، چې دا تړون پرې د انګریزانو د فشار په وسیله شوی دی.
د تړون منځپانګه ښايي د هغه وخت د امیر په ګټه یا تاوان وه؛ خو اوږدمهاله زیان یې له بلې هرې خوا زیات و او دی، مګر د دغه تړون لپاره اساس امیر یعقوب خان ایښی.
د ډېورنډ د تړون هېڅ اړخ د توجیه وړ نه دی او نه هم باید توجیه شي؛ خو دا ضرور ده چې وپوهېږو چې امیرعبدالرحمان خان ولې کوېټه او پېښور انګرېزانو ته ورپرېښول؟
تاریخي مستند روایات دا دي، چې د کوېټې او پېښور یو شمېر قوي مشران د انګرېزانو په طرف وو، په انګریزي دربار کې له ښو دندو او ډالیو برخمن وو او کله چې وخت د دې راغی چې له برېتانوي هند سره یو ځل بیا کرښه معلومه شي، دوی ټول د برېتانوي هند په طرف ودرېدل.
دا هغه وخت دی، چې د لوی افغانستان وجود په سیاسي لحاظ وېشل شوی؛ خو یوازې رسمي مراسم پاتې دي.
برېتانویانو پېسې، ځواک او نړۍواله واکمني لرله؛ مګر امیر عبدالرحمان خان دا هېڅ نه لرل؛ خو د یوه مستقلې خاورې او سیاسي جغرافیې واک یې لاره.
حتا همدغو کاکړانو چې نن یې په نماینده ګۍ انوارالحق کاکړ د پاکستان سرپرست لومړی وزیر دی، هغه وخت یې مشري غلام محمد کاکړ کوله، د ډېورنډ له تړون وړاندې یې د امیر له پلویانو سره په کوېټه کې د برېتانویانو په ملاتړ څو ځله نښتې وکړې او دوی د برېتانویانو په ملاتړ بریا حاصله کړه.
که پوښتنه وشي، چې په پښتونخوا کې د پېښور د جمرود له چوڼۍ چا د امیر عبدالرحمان خان پر ضد د جګړې اعلانونه کول؟ خو ښکاره خبره ده، چې کوزنیو پښتنو مشرانو، د امیر عبدالرحمان خان له اطاعته بغاوت کړی و او له انګریز سره یې لاس یو کړی و.
حاجي ولي جان یوسفزی څوک و؟ او ولې یې د امیر په خلاف له انګرېزانو سره لاس یو کړی و؟ ځکه چې غوښتل یې دوی له انګرېزانو سره خپلې اړیکې ولري.
که څه هم امیر پر ټول افغانستان واک نه لاره؛ خو کټ مټ دا مساله په ټولې کوزې پښتونخوا کې تکرار شوه او د امیر عبدالرحمان خان لاسونه یې له پښتونخوا پسې ورلنډ کړل، دا کار د پښتنو مشرانو په ملاتړ انګرېزانو وکړ او بې وسه؛ مګر قهرجن امیر یې یوازې تر یوې محدودې جغرافیې محدود کړ.
امیر عبدالرحمان خان لومړی امیر نه و، بلکې له دې وړاندې یعقوب خان، امېر شېرعلي خان او نور هم له ورته ستونزې سره مخ وو.
که چېرې امیرعبدالرحمان خان په کوېټې او پېښور خپل واک ټینګ ساتلی شوی، هغه به کله هم له انګریزانو سره د ډېورنډ د تړون په اړه بحث ته نه حاضرېده؛ خو په کوېټې او پښتنونخوا کې یو شمېر پر برېتانوي هند پلورل شوي مشران موجود وو، چې غوښتل یې په دغو سیمو کې د امیر واک کمزوری او په مستقیم ډول له برېتانویانو سره تعامل ولري.
هماغسې وشول، امیر یې محدود کړ او دومره یې مجبور کړ، چې د ډېورنډ تړون ته غاړه کېږدي.
کوزنیو پښتنو ته وړاندیز:
که څه هم په یو وجود کې زما او ستا نه وي، زه دې بیا هم خپل ګڼم او له انوارالحق کاکړه نیولې تر بل هر هغه پښتونه چې په دې فکر دی، چې ګواکې کابل یا کندهار کوېټه او پېښور پلورلي؛ هیله ترې لرم چې د تاریخ حقیقي پاڼو ته ورستون شي او وګوري، چې ستاسو یو شمېر مشرانو د افغانستان د هغه وخت له امیرانو سره د انګریزانو په مقابل کې څه وکړل؟
دا پوښتنې ځواب کړئ!
د امیر شېرعلي خان په ماتې کې د کوزنیو پښتنو ونډه څومره وه؟
د یعقوب خان له واک ته رسېدو وروسته ولې بیا هم له انګرېزانو سره پاتې شوئ؟
ستاسو یو شمېر مشران د امیرعبدالرحمان په مقابل کې ولې د انګرېز د لاس اله شول؟
د یو ځانګړي سټیټ په توګه د افغانستان په کمزوري کولو کې د کوزنیو پښتنو مشرانو ونډه څومره وه؟
دا هغه پوښتنې دي، چې باید د پښتنو په توګه یې سره په شریکه ځواب کړو، چې ملامت او سلامت معلوم شي.
که حساب کوو نو له تېمور شاه به یې شروع کوو او تر نن ورځ به یې سره تلو، چې د پښتون په توګه چا څوک خرڅ کړي؟
که ستاسو ځواب دا وي، چې د هغه وخت کوزني پښتانه مشران له انګرېزانو مجبور وو، بیا د امیر یعقوب خان او امیر عبدالرحمان خان مجبوریت ته د خرڅ نوم مه ورکوئ.
زه د یوه مشترک نسب په درلودلو تاسو ته دا پېغور نه درکوم، د پښتون په توګه درته وایم چې تاسو خپلو مشرانو خرڅ کړي یاست؛ مګر دا دریادوم چې ډېورنډ، ګندومک او حتا د لاهور پر تړون یو ځانګړی اغېز له انګریز سره د کوزنیو پښتنو مشرانو دوستي وه.
تاسو د افغانستان د شاهانو تاریخ ولولئ له احمد شاه ابدالي رانیولې تر تېمور شاه او تر امیر شېرعلي خان او تر د ظاهر شاه پورې د دوی د ټولو خوږه ګوته کوزني پښتانه وو.
د امیر شېرعلي خان د واکمنۍ پر وړاندې لومړني بغاوتونه هملته راپېدا شوي، له بلوڅو سره د امیر پر وړاندې د جګړې اتحاد په کوېټه کې شوی او دا امیران په سیستماتیک ډول کمزوري شوي.
په پېښور کې له هېندکیانو سره اتحاد د همدغه امیرانو پر ضد شوی او ان وسلواله جګړه شوې ده.
د لوی افغانستان پر وجود د راکش شوې کرغېړنې کرښې قربانیان افغان ملت دی او د یوه ملت په توګه د خپلو مشرانو نادرستې پرېکړې باید وغندو؛ خو پر یوه طرف پړه اچول پښتونواله نه ده.
زه کاکړ او هغه ته ورته نور سیاستوال نه ملامتوم؛ دا ځکه چې دوی د یوه په زوره جوړ شوي تاریخي روایت ښکار دي، له ښوونځي تر پوهنتونه او له سیاسته تر بېرته مذهبه ځینې تاریخي روایات دروغجن لیکل شوي، بیان شوي او دومره بیان شوي، چې اوس پرې ستاسو باور راغلی؛ خو حقیقت داسې نه دی.
جالبه بیا دا ده، چې پر پاکستاني توغندیو د ابدالي او غزنوي نوم ایښودل شوی او د همدغه توغندیو پر زور بیا دومره مست شي، چې د خپلو نیکونو تاریخ دروغجن، خرڅ شوی او مکار ثابت کړي.
که چېرې په دې باوري یاست نو بیا ولې د کندهار او کابل د پښتنو مشرانو تاریخي ویاړنې خپلې ګڼئ؟
په نړۍ کې د ملتونو تاریخ او تاریخي لوړې ځوړې روښانه دي؛ مګر هوښیار قومونه او ملتونه ترې د فرصتونو په توګه ګټه اخلي، نه دا چې یو بل ملامته کړي.
خپلو ځوانانو ته د پښتنو یووالي پیغام ورکړئ، د یوه وجود په توګه روانه بدمرغه کرښه باید وغندل شي، نه دا چې خپل قومي رسالت هېر او د موقتي سیاست لپاره تایید شي.
د تحریف شويو تاریخي روایتونو د خپراوي لپاره که هر څومره لویې خولې پېدا شي؛ خو تحریف شوی تاریخ ناچله او روایت یې د خندا وړ دی.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل پښتو سیاست نه منعکسوي.