د ایرلنډ په پلازمینه کې یو کس ۵ تنه په چاقو ټپیان کړي

دغه کس چې په راپور کې د فیبر مستعار نوم ورکړل شوی د ماشومانو پر وړاندې د ترسره کړو جرمونو له امله زنداني شوی و او بیا د کډوالۍ توقیف مرکز ته لیږدول شوی و.

فیبر د سترې محکمې له هغه حکم وړاندې چې په اوږدمهاله ډول د کډوالو د بندي کولو د ناقانونه بللو په اړه صادر شوی و، د کورنیو چارو وزارت د جدي سرغړونکو په لېست کې و.

د سترې محکمې دغې پرېکړې له امله ۱۱۱ مجرمین د وژونکو، جنسي تېري کونکو او نور مجرمینو د ازادولو سبب شوې دي،‌ چې ښایې فیبر هم د هغوی څخه یو وي.‌

هغه نور مجرمین چې د فیبر په ګډون د کورنیو چارو وزارت لېست کې وو، ویل کیږي ټول خوشې شوي دي؛ په دوی کې یو داسې کس هم دی، چې خپله میرمن یې وژلې او بل په یو ماشوم جنسي تېری کړی.‌

فیبر اووه کاله په توقیف او یو کال په زندان کې تېر کړي؛ خو سره د دې هم په قانوني توګه له له دغه هېواده د هغه شړل شوني نه دي.

دغه ۳۴ کلن افغان په محدوده توګه په انګریزۍ خبرې کولای شي او په اسټرالیا کې کورنۍ یا ملګري نه لري.

د اسټرالیا د کډوالو چارو وزیر د ده د قضیې په اړه له څرګندونو ډډه کړې.

یو بل حکومتي ویاند ویلي، چې دوی د انفرادي قضیو په اړه څرګندونې نه کوي.‌

د فیبر کورنۍ کله چې هغه ۳ کلن و؛ له افغانستانه پاکستان ته کډواله شوې وه،‌ نوموړی د ۲۰۱۳ کال په مارچ میاشت کې په یوې کښتۍ کې اسټرالیا ته ننوتی او د یو ناقانونه کډوال په توګه توقیف شوی و.

نوموړي په توقیف د محافظت د وېزې غوښتنه کړې او اجازه ورکړل شوې وه، چې تر هغه یې چې د پناه غوښتنې پروسه روانه وي، په ټولنه کې ژوند وکړي.

د ۲۰۱۵ کال د سپټمبر په ۱۷ له غرمې مخکې فیبر یو ۱۶ کلن هلک ته چې د لېسې یونیفورم یې اغوستی و، ورغلی او له هغه یې غوښتي چې د جنسي اړیکې په موخه د هغه کور ته ورشي.

نوموړي ماشومانو ته د پیسو په بدل کې د جنسي اړیکو وړاندیز هم کړی و.

فیبر پولیسو ته ویلي، چې ځوان نارینه یې خوښیږي او که دغو درې هلکانو چې ده ورته د جنسي اړیکو وړاندیز کړی وو،‌ د ده وړاندیز یې منلی وی؛ نو ده به ورسره جنسي اړیکه نیولې وه.‌

نوموړي ویلي، چې دغو هلکانو سره یې جسمي اړیکه نه وه نیولې نو له دې امله یې فکر کاوه چې کار یې ستونزمن نه دی.

د حکومت ویاند ویلي، چې د ټولنې د خوندیتوب لپاره امنیتي تدابیر نیول شوي دي.

نوموړې زیاته کړې: "هغه کسان چې د سترې محکمې د پرېکړې په نتيجه کې خوشې شوي دي، د مناسبو شرايطو سره ورته وېزې ورکړل شوي او د قانون پلي کونکو ادارو ته د هغوی د خوشې کولو خبر ورکړل شوی دی."

که څه هم د دغه اوربند د تړون په باب لومړني تفصیلات د اسراییل د حکومت له خوا ورکړل شوي؛ خو د قطر د بهرنیو چارو وزارت ویاند وايي، چې د حماس له خوا د ملکي یرغمل شویو اسراییلیانو لومړۍ ډله به د جمعې په مازیګر څلور بجې اسراییل ته وسپارل شي.

الانصاري زیاتوي، چې په لومړۍ ډله کې دیارلس مېرمنې او ماشومان هم شامل دي.

د نوموړي په خبره، د دغه تړون په پایله کې به سبا هغه فلسطینیان هم خوشي شي، چې د اسراییل په زندانونو کې دي.

تېره ورځ د اسراییل لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو په یوه بیان کې ویلي، چې د حماس له خوا یرغمل شوې ۵۰ ښځې او ماشومان به په څلورو ورځو کې خوشي شي او په دې ورځو کې به نښتې ودریږي.

پرون هم په یوه اعلاميه کې ويل شوي، چې د هرو لسو نورو يرغمل شويو د خلاصون په بدل کې به د نښتو د ختمولو لپاره يوه ورځ نوره هم زياته شي.

د اسراییل د صدراعظم ویاند له فلسطینی بندیانو سره د دغو یرغمل شویو د تبادلې یادونه نه ده کړې.

حماس دا هم ویلي چې د جګړې بندول به غزې ته د بشردوستانه توکو، طبي توکو او تیلو لاریو ته د ننوتلو اجازه ورکړي.

دغې ډلې ویلي دي چې اسراییل ژمنه کړې چې د اوربند پر مهال به د غزې په هېڅ سیمه برید نه کوي او نه به څوک بندیانوي.

دا لومړی ځل دی چې اسراییل او حماس د یوې ډلې یرغمل نیونې او د فلسطیني بندیانو د خوشي کولو په اړه هوکړه کوي. حماس تر دې مخکې هم څلور برمته شوي کسان خوشي کړي وو.

دا هوکړه د قطر حکومت په منځګړتوب له څو اوونیو خبرو اترو وروسته شوې ده.

تر ۲۰۰ زیات یرغمل شوي کسان چې ډیری یې اسراییليان دي، حماس د تلې په ۱۵مه پر اسراییل د خپل برید پرمهال غزې تړانګې ته ولیږدول.

د ایراني دیپلومات حسین امیرعبداللهیان او د حزب الله ډلې مشر حسن نصرالله غونډه په داسې حال کې شوې چې اسراییل او فلسطینۍ ډله حماس په جنګ کې د یوې څلور ورځیۍ دمې اخیستو او یوې داسې موافقې ته چمتووالی نیسي چې تمه کیږي په پایله کې یې په غزه کې ۵۰ اسراییلي بندیان او په اسراییل کې بندي ۱۵۰ فلسطینیان خوشي شي.

د جګړې ښکیلې غاړې لاهم د قطر په منځګړیتوب د شوي تړون جزییات ارزوي او اسراییل وايي دغه تړون به تر " راتلونکې جمعې دمخه" پلي نشي.

امیرعبداللهیان د بیروت میشتي المیادین چینل سره په خبرو کې خبرداری ورکړی که د اسراییل او حماس اوربند ونه غځول شي د جګړې لمن به پراخه شي.

د ایراني رسنیو د رپوټونو له مخکې، امیرعبداللهیان له حسن نصرالله سره تر لیدلو وروسته له بیروته د قطر پلازمینې دوحې ته تللی دی.‌

حزب الله چې د ایران نږدې متحد دی، د اکتوبر په اوومه د غزې د جګړې له پیل راهیسې یې په وار وار له اسراییل سره د پولې په اوږدو کې مرګونې نښتې کړې دي، چې د پراخې جګړې ویره یې پیدا کړې ده.

حزب الله د پنجشنبې په سهار ویلي دي چې له پولې شاوخوا لس کیلومتره لیرې د عین زیتیم په سیمه کې د اسراییل پوځي اډه یې په راکټونو ویشتلې ده.

دغې ډلې دا هم ویلي، چې له پولې سره نږدې د اسراییل پر پوستو یې لږ تر لږه لس نور بریدونه هم کړي او د مرګژوبلې ادعایې هم کړې ده.

د لبنان دولتي رسنیو ویلي چې اسرائیلو د دغو بریدونو په ځواب کې د لبنان به سویل کې ځینې سیمې بمبار کړې دي.

په اعلامیه کې راغلي چې د اروپايي اتحادیې او د روغتیا نړیوال سازمان ترمنځ اوږدمهاله همکاري په افغانستان کې د پیاوړې او انعطاف وړ روغتیایې پاملرنې سره مرسته کړې ده.

د اروپایې ټولنې په وینا دا مرسته به په ټولو ۳۴ ولایتونو کې د روغتیا پاملرنې د ودې ورکولو په موخه ولګول شي او تر دوه ملیونو څخه ډیر خلک به ترې ګټه واخلي.

دغه مرسته د اروپایې ټولنې او د روغتیا نړیوال سازمان د پخوانیو همکاریو د دوام پر بنسټ کېږي.‌

محمد د پولیسو پر ضد شکایت وکړ خو چا یې غږ وانه ورېد او پولیسو نور همپسې وځوراوه.

۲۶ کلن محمد په دې ټوله دنیا کې د روزي پیدا کولو لپاره د میوې همدا یوه کراچۍ درلوده، خو شکایت ته یې د حکومت مامورین غوږ نه شول. ده ټولې دروازې بندې ولیدې او د دولتي ادارې مخامخ یې داحتجاج لپار ځان ته اور واچاوه.

د محمد ویډیو پر خواله رسنیو په پراخه کچه خپره شوه او په ټولنه کې یې د بې عدالتۍ پر ضد اور ته پکی وواهه. د تونس سړکونه د مستبد حکومت پرضد د خلکو له لاریونونو ډک شول چې د ازاد او ولسواک تونس شعارونه یې ورکول.

همدغو مظاهرو په لنډه موده کې د زین العابدین بن علی ۲۳ کلنه دیکتاتوري نسکوره کړه. د تونس د مظاهرو ویډیوګانې او کیسې پر خواله رسنیو خپرې شوې او نور عربي ولسونه یې هم وهڅول چې د مستبدو رژیمونو پر ضد راپورته شي.

د تونس د کامیاب شوي انقلاب کیسې نورو ته دا پیغام ورکړ چې د یوه وطن اصلي مالک ولس دی نه حکومت او که ولس ګډ غږ پورته کړي هېڅ حکومت تر ولس زورور نه دی.

د عرب پسرلي مظاهرې تر الجزایر، اردن، عمان، مصر، لیبیا، سوریې، عراق، کویت، یمن، سودان، مراکش او لبنان ورسېدلې.

پایله دا شوه چې په سیمه کې ځینې نور نظامونه هم نسکور شول. په مصر کې د خلکو احتجاج د حسني مبارک ۳۰ کلنه دیکتاتوري په څو ورځو کې ختمه کړه. په لیبیا کې د عدالت غوښتونکو اواز د معمر قذافی د مستبد رژیم دیوالونه ړنګ کړل. په یمن کې د علي عبدالله صالح ۲۰ کلن قدرت ختم شو.

دغو مظاهرو ته تاریخد عرب پسرلي نوم ورکړ. د عرب پسرلي په خپرېدو کې خواله رسنیو ډېر مهم رول درلود. خواله رسنیو د مظاهرو مدیریت او د خلکو انسجام اسانه کړ، د انقلاب او ولسواک حکومت ارمانونه یې تر لرې لرې سیمو ورسول او د معلوماتو د خپراوي سرعت یې ډېر کړ.
اوس چې له عرب پسرلي ۱۳ کاله تېر دي د سوریې بحران، په مصر کې د نظامیانو قدرت، په لیبیا او یمن کې کورنۍ جګړه، په سیمه کې د داعش حضور او نورو ورته جنجالونو ته په کتو د هغو کسانو شمېر کم نه دی چې عرب پسرلی ناکام بولي او وايي چې موږ فکر کاوه بهار به وي خو په خزان پېښ شوو.

هغه ډله چې عرب پسرلی ناکام ګڼي ډېر کله‌ پر دې تاکید کوي چې له دې پېښې باید دا زده کړو چې د رژیمونو نسکورول اسان کار دی خو د نظام له ړنګېدو وروسته د ثبات ساتل او دولسواکۍ پر پښو درول اسانه چارې نه دي. دوی په دې باور دي چې عربو ولسونو ثبات د ازادۍ د ارمان قرباني کړ.

البته ځیني داسې کسان هم شته چې عرب پسرلي ته په سیمه کې د ازادۍ او ولسواکۍ د ستر انقلاب په توګه ګوري.

دوی استدلال کوي چې عرب پسرلي په سیمه کې د خلکو اواز اوچت کړ او د ولسواکي تخم یې وشینده چېپه راتلونکو لسیزو کې به یې مثبتې پايلې ووینو.

عرب پسرلی که بهار ګڼو که خزان خو د مسلمانو هېوادونو په معاصر تاریخ کې د ولسي احتجاجونو او حق غوښتنې یوه ډېره مهمه پېښه وه. دا چې د مستبدو رژیمونو پر ضد څرنګه داسې مبارزه ممکنه شوه مختلف علتونه لري خو یوه خبره چې تقربیا ټول یې مني هغه د عرب پسرلي په کامیابۍ کې د خواله رسنیو ونډه وه.

له عرب پسرلي راوروسته هم ولسونو خواله رسنۍ د خپل غږ د پورته کولو لپاره کارولې دي. یو مهم او وروستی مثال یې په ۲۰۲۰-۲۰۱۹ کال کې په هانګ کانګ کې د حکومت پر ضد د خلکو مظاهرې وې چې د خواله رسنیو له برکته یې اواز د دنیا ګوټ ګوټ ته ورسېد.

پر خواله رسنیو درې نیوکې

البته د خواله رسنیو پر ټولنیز او سیاسي رول باندې معمولا درې عمومي انتقادونه کېږي:

اول دا چې په خواله رسنیو کې لا هم د رښتیا او دروغو معلومول سخت دي. یو جعلي یا غرضي خبر ممکن د یوه ملت پر قضاوت ډېر ژور اثر وکړي او هغه پښتو متل دی چې رښتیا رسېږي درواغو به کلي وران کړي وي.

دوهمه د تعمق وړ خبره د خواله رسنیو دا خصوصیت دی چې څه شی تاسو وینئ، لولئ او خوښوئ له همهغسې موضوعاتو سره مخامخ کېږئ. زما فېسبوک پاڼه معمولا له ادبي موضوعاتو ډکه وي، د دې مانا دا نه ده چې ټول افغانستان ته ادبیات ډېر مهم ښکاري خو چون زما علاقه ورسره شته نو فیسبوک یې راته ښکاره کوي. دا مسله به په ادبیاتو کې مشکل نه جوړوي خو په سیاست کې یې جوړولی شي. فرض کړئ تاسو د یوې سیاسي ډلې مخالف یاست، تاسو خواسته یا ناخواسته په خواله رسنیو کې له هغو خلکو سره مخامخ کېږئ چې د دې ډلې مخالفان دي، هغه پاڼې څارئ چې په دې ډله پسې بد وايي‌ او مخالفت یې کوي.

فیسبوک یا اکس به هغه خبرونه او تبصرې ستاسو مخې ته راولي چې ستاسو باور ته ورته دي. د دې کار لوی عیب دا دی چې ممکن ستاسو قضاوت سطحي کړي او داسې فکر وکړئ چې اکثره خلک ستاسو غوندې فکر کوي او بر حقه یاست.

پر خواله رسنیو دریم لوی انتقاد دا دی چې د یوه اکاونټ شاته د ناست کس واقعي هویت نه مالومېږي. مثلا، ستا وطنوال دی که د کوم بل هېواد وګړی؟له دې رسنیو د نورو هېوادونو استخبارت او لوی نړیوال شرکتونه د خپلې خوښې د افکارو دتبلیغ لپاره په پراخه کچه، اسانه او په کم مصرف کار اخیستلی شي. په ۲۰۲۰م کال کې چې د هند و چین ترمنځ په سرحد کې جنجال پېښ شو، هندوستان د خپل ملي امنیت د خوندي کولو لپاره مشهوره چینايي خواله رسنۍ ټیکټاک بنده کړه. دا کار یې ځکه وکړ چې د هند په عامه افکارو باندې د چین له نفوذه وېره ورسره وه.

خواله رسنیو زموږ په هېواد کې سیاسي، اجتماعي بحثونه خورا تاوده کړي دي. خواله رسنیو ډېرو هغو ته غږ ورکړ چې پخوا یې غږ نه درلود. امر ثاني ته متنظره زدکوونکې چې د ښوونځي له حقه محرومه شوې ده ممکن له ډاره د سړک پر سر مظاهره ونه کړيخو که وغواړي د خواله رسنیو له برکته خپل ږغ د نړۍ هر ځای ته رسولی شي.

د طالبانو په لومړۍ واکمنۍ کې هم د نجونو پر مخ د ښوونځيو او پوهنځیو دروازې بندې وې خو چون د غږ پورته کولو ډېر امکانات نه و موږ د هغه وخت ډېرې کیسې نه لرو. اوس زمانه بدله ده. یوه نجلۍ ممکن په خپل نوم څه ونه لیکي خو په بدل نوم خپل غم او شکایت تر ډېرو رسولی شي.

د حکومت واک کمېدل

پخوا چې رسنۍ تر ډېره په ښارونو کې محدودې او د حکومت تر اختیار لاندې وې د نورو سیمو خلکو ته سخته وه چې خپل نظر وړاندې کړي او د هېواد په اصلي بحثونو کې شامل شي. خو اوس خواله رسنیو د حکومت کنترول کم کړی او جغرافیایی محدودیت یې ختم کړی دی.

په بله ویناخواله رسنیو د بېلابېلو فکرونو، طبقو او سیمو خلکو ته مایک ورکړی او د متفاوتو نظرونو اورېدو ته یې لاره هواره کړې چې په نتیجه کې یې د ولس تر منځ ډیالوک ته زمینه برابره شوې ده. په یوې ټولنه کې چې ډیالوګ وي، که حتا لږ هم وي، فردي ازادیو ته لاره هوارېږي.

د افغانستان په برخه کې دغو دوو ټکو ته هم پام پکار دی.

افغانستان د دنیا یو بېوزلی هېواد دی او په یوه خوار هېواد کې د انترنټ‌ پیسې شتمنه او متوسطه طبقه برابرولی شي. مطلب که موږ د خواله رسنیو نظرونوته د ټول ملت د نظرونو په سترګه ګورو تېروتنه کوو او د جغرافیايي او مجازي واقعیت ترمنځ فاصله لا ډېروو.

له بلې خواپه تېرو څو لسیزو کې یو لویه برخه افغانان مهاجرت ته اړ شول. د خواله رسنیو د بحثونوپه جوړولو او پاللو کې د دوی رول جوت او مهم دی.مهاجر افغانان یوازې له اقتصادي پلوه وطن ته مهم نه دي بلکې له فکري او علمي پلوه یې هم په اصطلاح د وطن ماغزه بللی شو.

د ملي بحثونو په جوړولو کې د دغو مهاجرو وطنوالو رول مهم دی. د خواله رسنیو له برکته دغه وطنوال اوس په اسانۍ د هېواد په بحثونو کې برخه اخیستلی شي. مخکې تر انټرنیټه اول د وطن له حاله خبرېدل اسانه نه و، د معلوماتو منبعبه یوازې څو محدودې نړیوالې رسنۍ وې. بل تر وطنه خپل غږ او نظر رسول هم اسانه کار نه و.

که به یو چا لیکنه وکړه اول سوال به دا و چې حکومت خو به یې نه سانسوروي او که به حکومت مخالفت هم نه کاوه ډېر وخت به یې غوښت چې لیکنه د هېواد په یوه مجله یا ورځپاڼه کې خپره شي خو نن سبا وینو چې عملا جلا وطنه وطنوال د ورځنیو اجتماعي، فرهنګي او سیاسي مسایلو په اړه پرته له ځنډه خپل نظر وړاندې کولی او تر وطنه رسولی شي.

دلته مهم ټکی دا دی چې که یو کس ډېر وخت له یوې جغرافیا لرې پاتېږي ممکن د هغې جغرافیا له حقایقو هم لرې پاتې‌ شي، ممکن د ټولنې تازه ستونزې ډېرې درک نه کړي او د هېواد په اړه په خپلو زړو تجربو کې ایسار پاته شي. د دې وضعیت یوه نتیجه ممکن دا وي چې له هېواده لرې وطنوال په خپلو شننو کې غیرعملي حل لارو ته مخه کړي.

نو که د خواله رسنیو د مثبتو اړخونو تر څنګ د هغو خاصو محدودیتونو ته متوجه واوسو، د خپل هېواد او خلکو د خیر لپاره به لا ښه او موثره استفاده ترې وکړای شو.

• یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر څرګندوي، افغانستان انټرنشنل د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د هېچا د نظر ملاتړ نه کوي.