د بدخشان لپاره د طالبانو والي ویلي چې، د کوچني پامیر سړک له جوړیدو وروسته افغانستان په رسمي بڼه له چین سره ونښلول شو. طالبان وايي د بدخشان ولایت په واخان والسوالۍ کې یې د کوچني پامیر د سړک جوړولو چارې پای ته رسولې دي او افغاستان یې په رسمي ډول له چين سره ونښلاوه.
د طالبانو تر واک لاندې باختر خبري اژانس د سه شنبې په ورځ د (مرغومي ۲۶مه) نېټه په ایکس پاڼه د بدخشان لپاره د دغې ډلې د والي له قوله لیکلي چې، د چین تر پولې د کوچني پامیر سړک له بشپړیدو وروسته، افغانستان له چین سره ونښلول شو.
خو لاهم یاد سړک بنسټیزې جوړیدنې ته اړتیا لري.
د دغه سړک د جوړیدو چارې د ۲۰۲۳ میلادي کال په سپټمبر میاشت کې پیل شوې وې.
دغه سړک چې د بدخشان ولایت د واخان ولسوالۍ د کوچني پامیر څخه پیل شوی کابو ۵۰ کیلو متره اوږدوالی او پنځه متره سور لري چې د وریښمو لار په نوم هم بلل کیږي، .
د طالبانو د کلیو پراختیا وزارت د یاد سړک د جوړیدو پر مهال ویلي وو، چې د سړک پر جوړیدو ۳۶۹ میلیونه افغانۍ لګښت راځي چې له کورنۍ بودجې څخه ورکړل کیږي.
دا په داسې حال کې ده چې، چین هم تر دې مهاله طالبان په رسمیت نه پيژني، خو له یادې ډلې سره پراخې سوداګریزې او اقتصادي اړیکې پالي.
په کابل کې د پاسپورټ ریاست نن سبا په هغه مرکز بدل شوی، چې تر بل هر ځایه د خلکو ګڼه ګوڼه په کې زیاته ده. له هغه مهاله چې طالبانو اعلان وکړ، پاسپورټونه به د انلاین نوم لیکنې تر څنګ په سپینو عریضو هم پر خلکو وېشي؛ نو هره ورځ زرګونه خلک د پاسپورت ریاست ته د پاسپورټونو غوښتنه کوي.
د پاسپورټ ریاست ویاند نورالله پتمن افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، دوی دا کار د دې له پاره کړی چې پر خلکو په لنډ وخت کې پاسپورتونه ووېشي او هغوی له میاشتو، میاشتو لالهاندیو وژغوري:« موږ دا کار یوازې خلکو ته د سهولتونو د برابرولو له پاره کړی او اوس هره ورځ شاوخوا ۸۰۰۰ پاسپورټونه پر خلکو وېشو. موږ هره پنجشنبه له خلکو غوښتنلیکونه او عریضې راټولوو او بیا د اونۍ په ترڅ کې د هغوی اداري چارې تر سره کوو.»
ښاغلي پتمن دا رنګه وویل، چې د سپینو عریضو تر څنګ هغوی اوس هم په انلاین بهیر کار کوي او هم مهاله د دواړو برخو څخه چارې پر مخ وړي.
خو ګڼ افغانان لا هم نیوکې لري، چې اوس هم هلته په هغو خلکو پاسپورټونه وېشل کېږي چې د طالب چارواکو سره خپلوي لري او یا هم هغوی ته نږدې کسان وي.
لعل محمد هغه کس دی چې وايي، شپږ میاشتې یې په انلاین توګه غوښتنلیک سپارلی و؛ خو اوس یې په سپینه عریضه هم خپله غوښتنه دغه ریاست ته سپارلې خو ګومان نه کوي، چې پاسپورت به تر لاسه کړي:« ما په خپلو سترګو ولیدل، چې ځینو کسانو د دوو ورځو په ترڅ کې پاسپورټونه واخیستل؛ خو زما په شان داسې کسان ډېر شته چې په میاشتو، میاشتو یې انتظار کړی، خو لا هم په دې نه دي توانیدلي چې پاسپورت واخلي.»
د لعل محمد په شان ګڼ خلک ورته نیوکې لري؛ خو د پاسپورټ په ریاست کې طالب چارواکي وايي، چې دوی تر ډېره هلته د کمېشن کارانو مخه نېولې او یو شمېر درغل کارکوونکي یې هم له دندو لرې کړي دي.
په ټوله کې شنونکي وايي، چې د پاسپورټ تر لاسه کول د هر وګړي حق دی او حکومتونه مسوولیت لري چې پر خپلو وګړو پاسپورټونه په وړیا توګه ووېشي؛ خو له هغه مهاله چې په افغانستان کې طالبان د دویم ځلې لپاره واک ته رسېدلي، نو د پاسپورټ اخیسته تر ډېره پورې ستونزمنه څه چې ناشونې شوې هم ده.
ګڼ خلک هڅه کوي، چې له افغانستانه پښې سپکې کړي، چې طالبان له دې امله هم د پاسپورټونو په وېش کې ناغېړي کوي.
د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د پاکستان حکومت له لوري د پاسپورټ د جبري کېدو په غبرګون کې پرلت وهوونکي وايي، د روانې میلادي میاشتې په شلمه نیټه به د نه خوړو اعتصاب پیل کړي. دوی وايي حکومت یې غوښتنو ته هیڅ پاملرنه نه کوي.
د چمن د لغړي اتحاد مشر او د چمن پرلت سرلاری غوث الله وايي، د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د پاسپورټ د جبري کېدو په غبرګون کې د سوله ییز اعتراض په دوام به د پرلت پنځوس تنه غړي په چمن کې د پوځي اډې مخې ته د نه خوړو اعتصاب پیل کړي.«موږ پلان لرو چې د جنورۍ په نوولسمه یا شلمه نېټه د چمن کلا (پوځي اډې) مخې ته پنځوس کسان د نه خوړو اعتصاب پیل کړو حکومت خپله پرېکړه نه بدلوي او موږ هم له خپلې غوښتنې نه پر شا کیږو. که موږ مړه هم شو سر مو تر دې پرلت قربان دی.»
همدارنګه د چمن پرلت کوونکو په دغه ښار کې د ټاکنو د ترسره کېدو سره پرېکون اعلان کړ، دوی وايي تر څو چې حکومت د سپين بولدک ـ چمن پر دروازه د پاسپورټ د جبري کېدو پرېکړه نه وي بدله کړې تر هغه په دغه ښار کې د ټاکنو کمپاینونو ته اجازه نه ورکوي او نه به هم په ټاکنو کې برخه اخلي.
بلخوا په چمن کې کاروباریان وايي، له تېرو دریو میاشتو راهیسې د ټولو سوداګرو او عامو اوسېدونکو اقتصاد ته سخت زیان اوښتی.
په چمن کې د سوداګرو د اتحاديې مشر صادق خان وايي د سوداګرۍ او کاروبار د زیان مسوولیت د پاکستان د حکومت پر غاړه دی.
نوموړی وایي: «زموږ د میلیونونو روپیو کاروبارونه په چمن او سپین بولدک کې خراب شول. په سپین بولدک کې مو پانګې بندې پاتې شوې. خلک د ماښام په ډوډی پسې حیران دي چې څنګه يې پیدا کړي دا ظلم د پاکستان حکومت زموږ سره کړی دی او په لوی لاس یې زموږ پانګې او سوداګري زیانمنه کړې ده.»
تېره ورځ په دغه پرلت کې د سوېلي پښتخوا د پښتون ژغورنې غورځنګ غړې وړانګې لوڼۍ هم ګډون کړی و.
نوموړې پرلت ته د وینا پر مهال وویل: «د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د پاکستان پرېکړه غیر انساني او غیر قانوني پرېکړه ده. د پاکستان ټول پښتانه د پاکستان د یادې پرېکړې پر ضد یو موټی ولاړ دي او هیڅکله د پاکستان دا ډول پرېکړو ته نه تسلیمیږي.»
دا په داسې حال کې ده چې له تېرو دریو میاشتو راهیسې د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه په پاسپورټ د تګ راتګ د جبري کېدو له امله سوداګري په ټپه درېدلې او تازه د پاکستان حکومت له لوري د تورخم او د پکتیا په ډنډ پټان ولسوالۍ کې هم د پاسپورټ او ویزې پرته د افغانستان او پاکستان تر منځ د تګ راتګ له پاره دروازي تړل شوې دي.
د تورخم دروازې د تړل کېدو نن څلورمه ورځ ده؛ خو لا هم دواړو غاړو ته په سوداګریزو توکو بار زرګونه لارۍ ولاړې پاتې دي. د پاک افغان د سوداګرۍ د ګډې خونې مشر افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې پرون ټوله ورځ د دواړو هېوادونو د سرحدي کمیټو غړو ناسته لرله؛ خو بې پایلې پای ته ورسېده.
د هغه په خبره دا مهال د پاکستان سره د سوداګرۍ له پاره ټولې لارې بندې دي او د دواړو هېوادونو لپاره سوداګریزې چارې په ټپه ولاړې دي.
ښاغلي الکوزي زیاته کړه:« د چمن لاره د شاوخوا درې میاشتو را په دې خوا د سوداګریزو توکو د لېږد لپاره تړل شوې، د ډنډ پټان د خرلاڅي لاره هم پرون وتړل شوه، د انګورو اډې لاره هم پخوا تړل شوې، چې په دې سره زموږ او د پاکستان تر منځ د سوداګرۍ ټولې لارې تړل شوي، چې له دې امله د دواړو هېوادونو سوداګرو ته په ملیونونو ډالره زیان اوښتی.»
پاکستانی لوری وايي، چې ټول موټر چلوونکي دې په پاسپورټ او ویزو یوې او بلې غاړې ته تګ راتک وکړي؛ خو ښاغلی الکوزی وايي په اوسنیو شرایطو کې دغه کار ځکه ناشونی دی، چې د پاسپورټ او ویزې اخیستنه د هر چا تر وس پوره نه ده او د هرې ویزې په اخیستلو میاشتې، میاشتې وخت لګېږي.
ګڼ افغان او پاکستاني سوداګر وايي، د دغو لارو په تړل کېدو سره هغوی ته درانه زیانونه اوښتي او د میوو دانو په دغه موسم کې د هغوی اکثر مېوې او سبزۍ خوسا شوي او درانه زیانونه یې لیدلي دي.
په لنډي کوتل کې ازاد خبریال فرهاد شینواری چې تېر ماښام تورخم ته تللی و وايي، چې دواړو خواوو ته په ولاړو لاریو کې بار توکي د خوسا کېدو په حال کې دي.
هغه افغانستان انټرنشنل ته وویل:« ما په سلګونه داسې لارۍ ولېدې، چې تازه میوې او سبزۍ په کې بار وې او له هرې لارۍ اوبه روانې وې. داسې لارۍ مې هم ولیدې، چې کبان او نور بحري خواړه په کې بار وو او له چینه یې منځنۍ اسیا ته دغه کبان لېږدول، ټول د خوسا کېدو په حال کې وو او سوداګرو ته یې مېلیونونه ډالره زیان اړولی دی.»
د پاک افغان د سوداګرۍ د ګډې خونې مشر خانجان الکوزی دواړو خواوو ته وړاندېز کوي، چې پر دغو موټر چلوونکو دې د پېژنګلوۍ داسې کارټونه ووېشل شي، چې وکولای شي بې له پاسپورټونو او ویزو تګ راتګ پرې وکړي.
دا لومړی ځل نه دی، چې د پاکستان او افغانستان تر منځ د ترانزیټي لارو د بندیدو پر سر لانجې راپورته کېږي تر دې وړاندې هم په ځلونو، ځلونو دغه لارې بندې شوې او سوداګرو ته یې زیات زیانونه اړولي دي.
افغان سوداګر وايي، چې پاکستان تل د افغانستان د میوو او سبزیو د حاصلاتو پر مهال پر دوی دغه لارې بندوي او دوی ته زیات اقتصادي زیانونه اړوي.
هغوی وايي، د دوی د سوداګریزو توکو له پاره دې داسې بدیلې لارې ولټول شي چې پرته له ستونزو او کړاوونو خپل توکي بهرنیو هېوادونو ته صادر کړي.
د هند د بهرنیو چارو وزیر سوبر امانیام جی شنکر د دوشنبې په ورځ د ایران د بهرنیو چارو له وزیر امیر حسین عبداللهیان سره په کتنه کې د افغانستان پر وضعیت خبرې وکړې. دوی په یوې خبري غونډې کې وویل، چې د افغانستان د ثبات او امنیت په اړه به خپلو روانو خبرو ته دوام ورکړي.
د هند د بهرنیو چارو وزیر ویلي، چې له خپل ایراني سیال سره یې د افغانستان په اړه لنډې خبرې کړې دي.
دوی دغه راز د چابهار بندر له لارې منځنۍ اسیا او افغانستان ته د هند د ټرانزیټي لارې پر پراختیا هم خبرې وکړې.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر امیر حسین عبداللهیان پر خپلې اېکس پاڼې لیکلي، چې په دې کتنه کې د شانګهای د همکاریو د سازمان او برېکس د دوه اړخیزو او څو اړخیزو اړیکو د پراختیا، د ستراتیژیکو اړیکو وضعیت، د چابهار بندر د پراختیا او اهمیت په اړه خبرې شوې دي.
د هند د بهرنیو چارو وزیر هم په دغه خبري غونډه کې اعلان وکړ، چې د هند حکومت پرېکړه کړې چې په خپله نوې تعلیمي ستراتیژۍ کې پارسي ژبه د هند له ۹ کلاسیکو ژبو څخه یوه کړي.
د افغانستان په سوېلي ولایت کندهار کې په يو شمېر دينې مدرسو او مسجدونو کې ماشومانو ته «جهادي» زده کړې په اردو ژبه ورکول کېږې. افغانستان کې واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته د دغې ډلې مشرانو او غړو د خپل نفوذ د زیاتولو په موخه د مدرسو او دیني مرکزونو د پراخولو هڅې زیاتې کړي.
د کندهار ولایت ځينو کورنیو له افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په اړیکه کې ویلي، چې د طالبانو تر کنټرول لاندې مدرسو او دیني مرکزونو کې یې ماشومانو ته په اردو ژبه د جهاد زده کړې ورکول کیږي.
د یادو کورنیو له خوا افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته په رالیږل شویو عکسونو او ویډیوګانو کې لیدل کیږي، چې دغو ماشومانو عمرونه د ۸ او ۱۴ کلونو ترمنځ دي، خولۍ یا پګړۍ یې پر سر تړلي او پر دیني زده کړو بوخت دي.
د دغو کورنيو په خبره؛ د دوی ماشومان د تعلیم الاسلام په نوم د یوې مدرسې ترڅنګ په نورو دیني مرکزونو کې زده کړې کوي.
د تعلیم الاسلام مدرسې مشري د طالبانو د مشر هبت الله اخوندزاده یو سلاکار محمد عمر خطابي کوي.
د تعلیم الاسلام ديني مدرسه د شاوخوا ۱۷ کلنو راهيسې په درې څانګو کې په کندهار کې فعالیت کوي او داسې ښکاري، چې په اردو ژبه جهادي زده کړو ورکول یې د طالبانو له واکمنۍ وروسته پیل کړي وي.
محمد عمر خطابي په هلمند او اروزګان ولایتونو کې هم مدرسې او راډیوګانې لري او په دغو مدرسو کې په سلګونو هلکان او نجونې زده کړې کوي.
همدا راز افغانستان انټرنشنل - پښتو له تعلیم الاسلام مدرسې له تدریسي بهیر څخه ځینې ویډیوګانې تر لاسه کړي، چې پکې د مدرسې یو ملا خپل شاګردانو ته د جهاد او غیر اسلامي ملتونو په باب خبرې کوي.
د افغانستان په سويلي ولایتونو کې تر ډېره د مدرسو نصاب د پاکستان، هند او بنګله دېش نصاب ته ورته والی لري او د عصري علومو زده کړې نه ورکوي.
د ۱۴۰۰ کال په زمري میاشت کې واک ته د طالبانو تر رسېدو وروسته د نویو دیني مدرسو جوړول او پرانیسته د دغې ډلې له لومړیتوبونو څخه بلل کیږي او د هېواد په کچه د مدرسو په شمېر کې په بې سارې توګه ډېروالی راغلی دی.
د طالبانو د پوهنې وزارت د شمېرو له مخي؛ اوسمهال په افغانستان کې نږدې ۲۰ زره دیني مدرسې او مرکزونه فعالیت کوي چې چارې یې تر ډېره د طالبانو یا د هغوی د پلویانو له خوا پر مخ وړل کیږي.
په کندهار کې د طالبانو د پوهنې رياست یوه چارواکي ويلي، چې د ديني مدرسو جوړول د دغې ډلې لومړیتوب دی او د وخت په تېرېدو سره به یې شمیر لاپسې ډېر شي.
له کندهار څخه ځینې سرچينې وایې، چې د طالبانو د ريس الوزرا اقتصادي مرستيال ملا برادر، قاضي القضات مولوی عبدالحکيم حقاني او د فاع وزارت مرستیال ملا فاضل په ګډون یو شمېر طالب چارواکو په دغه ولایت کې د خپل نفوذ د ډېرېدو په موخه ديني مدرسې جوړي کړي، چې تر ډېره د ماشومانو او ځوانانو افراطي کولو ته لار هواروي.
د طالبانو ډېری مشران په پاکستان کې د حقانيه دارالعلوم څخه فارغ شوي او مدرسې د دغه ډلې په فکري دریځ کې خورا مهم ځای لري.