ملګري ملتونه راتلونکې شنبه او یکشنبه په قطر کې نړیوال کانفرانس جوړوي، خو په دې کانفرنس کې د ګډون او نه ګډون په اړه د طالبانو دریځ لا څرګند نه دی. طالبانو کې د کندهار او کابل تر منځ د خپل نظام خلاف د نړیوالو د رسمیت نه پیژندنې اختلافونه ورو، ورو را بربنډیږي.
د طالبانو ګڼ وزیران او مهم چارواکي د ښځو د تعلیم اوله دنیا سره د تاوده تعامل غوښتونکي دي.
ځینې طالب مشران، ډيپلوماټیکې سرچینې او د ملګرو ملتونو هغه چارواکي چې په مسلسل ډول له طالبانو سره په ارتباط کې دي وایي، چې د طالبانو د کابینې اکثریت غړي، والیان، نظامي قومندانان او مطرح دیني ملایان غواړي، د ښځو د تعلیم معما ژر تر ژره حل او د نوي تعلیمي کال په پیلیدو نجونو ته د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې پرانیستل شي.
په اسلام اباد کې لویدیز ډيپلوماټان وايي، چې پر مولوي یعقوب، سراج الدین حقاني، د رییس الوزرا مرستیالان ملا برادر، مولوي عبدالکبیر او ملاحنفي سربیره اوس خپله د رییس الوزرا ملاحسن دریځ هم دا دی چې د شریعت په چوکاټ کې دې ښځو ته د زدکړو زمینه برابره شي.
د رییس الوزرا له خولې دا هم ویل شوي چې د ښځو د تعلیم مسله په داخلي او خارجي لحاظ د دوی نظام ته د یوه ګواښ اوجدي خطر په توګه مخې ته راغلې، طالب مشران، کابینه او ملایان یې سره ویشلي او باید یو حل را منځ ته شي چې په دې توګه ملت او طالبان له انزوا را ووځي . یو شمیر طالبان او خارجیان هم له دغه موقع نه ګټه اخلي نو باید یوحل ورته را وویستلی شی له بل اړخه د ښځو د تعلیم مخالف وزیران لکه شیخ عبدالحکیم ، شیخ خالد حقاني ، نورمحمد ثاقب، مولوي محمود فرید ، شیخ ندامحمد او سردار محمد اوس هم کوشش کوي چې د تعلیم موضوع بل کال ته هم شاته وغورځول شي.
کوم نمایشي کمیسون چې د ښځو د تعلیم نصاب جوړیدو ته ټاکل شوی اوهمدغه مخالف ملایان پکې غړیتوب لري دوی د غونډو په جوړیدو کې په لوی لاس وخت اړوي او باور لري چې د دوی دغه مخالفت د مشر شیخ هبة الله دموقف پیروي ده اوکه دوی د هغه له موقف څخه دفاع ونه کړي نو ممکن وزارتونه ور څخه واخلي
ترلاسه سوي معلومات داهم په ډاګه کوي چې د ښځو د تعلیم دغه مخالف بانډ ته د طالبانو زیاتره مشران وایی چې د دوی کړنو او ریاکارانه فتواوو تیره واکمني هم له منځه یووړ داسې نه چې یوځل بیا د دغو افراطي نظرونو له وجې راغلي نظام ته جدي ګواښونه پیښ شي.
د طالبانو ګڼ مشران دا خبره هم کوي چې دغه افراطي ډله که نه اصلاح کیږي باید په وړاندې یې جدي تصمیم ونیولی شي اوله صحني وویستل شي. د حقانی د ډلې یو مشر راته وویل حقاني، ملا یعقوب، عباس ستانکزي څو څو ځلې په زغرده په کراتو کراتو د مکاتبو د خلاصون غوښتنه وکړه، که دغه خلک د نظام برخه ګنل کیږې نو باید چې غوښتنه په کندهار ګې واوریدل شي، کنه نور مونږه له ملت او نړیوالو سره په میرمنو باندی د جذباتی او غیر سنجیده بندیزونو لامله د سترګې جنګولو توان له لاسه ورکړی دی. د دې مشر په خبره، د نظام له مهمو غړو سره له مشورې پرته د کابل میشتو مشرانو مشورو باندی د مشرتابه هییت د بطلان کرښې راکښل مطلقه دیکتاوري رامنځ ته کړې، چې که حل ته ونه رسیږې ممکن ډیر مشران نور د مصلحت او نزاکت له دایرې ووځي چې دغه حالت به بیا د طالبانو لپاره یو نه جبرانیدونکی حالت را منځ ته کوي. ملګري ملتونه او خارجي ديپلوماتان ان د کابل میشتو اکثریت طالبانو د میرمنو د کار او بندیزونو په اړه وایي، چې څنکه مونږه د بیچارګي احساس کوي، کابل میشتي طالبان هم د بې وسي ورته احساس کوی . ملګري ملتونه یو مطرح نماینده راته وول ملګری ملتونه ورو ورو مجبوریږې چې سخت پر دریځو طالبانو لکه شیخ هبت الله، شیخ حکیم ، شیخ ندا محمد، خالد حقانی، مولوی زعفراني باندی اقدامات وکړې او پدغه اقداماتو کې کې سختی پریکړې هم شاملې دي.
یادونه: دا لیکنه د لیکوال خپل نظر دی او د افغانستان انټرنشنل - پښتو سیاست نه منعکسوي.
په افغانستان کې ګڼ تقاعد شوي دولتي کارکوونکي وايي، چې طالبانو له دوی سره ظلم او ستم راخیستی او د دوی حقه حقونه یې ترې تروړلي دي.
دغه متقاعدین وايي، د طالبانو له واکمنېدو وروسته شاوخوا درې کاله تېریږي؛ خو دوی ته طالبان خپل حق نه ورکوي او د دوی پیسې یې زورګېره کړې دي.
دوی وايي،، موږ له چا د خیرات تمه نه لرو بلکې خپل حقه حقوق غواړو. پخوانی پوځي افسر ډګروال محمد منیر وايي، چې شاوخوا پنځه دېرش کاله یې خدمت کړی او هره میاشت د ده له تنخوا څخه پیسې ګرځول شوي؛ خو اوس څوک خپل حق هم نه ورکوي.
ښاغلي منیر وايي:« موږ څو، څو ځلې د اعتراض غږ پورته کړ او د مالیې تر وزارته ورغلو، طالبان د نن او سبا پر وعدو موږ غولوي. کله وايي ستاسې د تقاعد وړاندیز د دوی مشر ته رسېدلی هغه به پرې پرېکړه کوي. کله وايي، نن او سبا کې ستاسې ستونزې هواروو او کله نورې پلمې کوي؛ خو داسې ښکاري چې دوی زموږ پر دغه حق سترګې پټوي.» د پوهنې په برخه کې یو پخواني ښوونکي میرعلم هم افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې شاوخوا څلور لسیزې یې خدمت کړی او په هره میاشت کې د هغه له تنخوا د تقاعد پیسې ګرځول شوي؛ خو اوس یې حق طالبانو ترې تروړلې دی.
هغه وايي:« دغه پیسې موږ ته څوک خیرات نه راکوي او نه موږ له چا ځینې د خیرات تمه کوو. دا زموږ حق دی او حق باید راکړل شي، دا چې طالبان اوس له زوره کاره اخلي، موږ زور نه لرو؛ خو خدای تر ټولو زورور دی.» دغه متقاعدین وايي، چې نن سبا د سختو ستړو ستونزو سره مخامخ دي او د سبا او بېګا ډوډۍ ته هک حیران پاتې دي.
دوی وايي، نه دوی ته بل ځای کار شته او نه یې هم عمرونه د دې تقاضا کوي چې دوی دې درنو کارونو ته مخه کړي. دغه متقاعدین وايي، دوی د خپلې ټولنې تعلیم یافته کسان دي او دا یې هم تر واکه پوره نه دي چې چا ته د خیر غوښتلو په نامه لاسونه وغځوي.
دوی وايي، هر یو یې د لسانس او ماسټرۍ تر کچې زدهکړې کړې؛ خو نن سبا د داسې یو حالت سره مخامخ شوي چې دوی یې هیڅکله تصور هم نه شو کولای. یو شمېر کتونکي وايي، طالبانو چې په خپله علمي او اکاډمیکې زدهکړې نه دي کړي، داسې انګیري چې ګواکې متقاعدینو ته د تقاعد امتیاز ورکول وړیا او خیراتي پیسې دي چې تېرو حکومتي ادارو ورکولې.
دوی وايي، پیسې باید هغه چا ته ورکړل شي چې دمګړۍ په عملي بڼه کار کوي؛ خو دوی له دې نه دي خبر چې د تقاعد پیسې د متقاعدینو خپلې پیسې دي، چې د کار په دوران کې دولت ترېنه ستنې کړې او د تقاعد نه وروسته هر کال هغوی ته باید ورکړل شي. دغه خلک وايي، په داسې یو هېواد کې چې قانون واکمن نه وي هلته هر څه شوني وي، په دغسې ټولنو کې نه چا ته خپل حق ورکول کېږي او نه هم خلک خپل حق غوښتلی شي؛ ځکه په دغسې حالاتو کې د حق غوښتنه هم یو لوی جرم بلل کېږي. تر دې وړاندې د طالبانو د مالیې وزارت ویلي و، چې د متقاعدینو له پاره یې شاوخوا څلور مېلیارډه افغانۍ بیلې کړي او ډېر ژر به هغوی ته د تقاعد حقوق ورکړل شي؛ خو د یو کال په تېرېدو سره لا تر اوسه هم متقاعدین نه دي توانیدلي چې خپل تقاعد تر لاسه کړي. افغانستان انټرنشنل په دې اړه هڅه وکړه، چې د طالبانو د مالیې وزارت غبرګون هم تر لاسه کړي؛ خو د پر له پسې اړیکو سره، سره د دغه راپور تر خپراوي هغوی په دې اړه له څه ویلو ډډه وکړه.
پخواني ولسمشر غني وايي: “مونږ د یو انتخاب سره مخامخ یو او هغه دا چې که د افغانستان د وچکالۍ او بې وزلۍ څخه وتل، ملي مشروعیت، منطقه يي مشروعیت او بین المللي مشروعیت غواړي؛ نو باید په دې اړه نتیجې ته ورسیږو او که فیصله په دې وي، چې دا د یو اقلیت حق دی او نور خلک د هېڅ خبرې، منطق او ګډون حق نه لري، نو د دې فیصلې د پایلو مسوولیت هم باید بیا ومنل شي.”
د ښاغلي غني په وینا؛ د افغانسان کرنه د پرلپسې وچکالیو جګړو او نا امنیو له امله سخته زیانمنه شوې ده او د هېواد نوی نسل هم له کرنې پردی شوی دی.
نوموړی ټینګار کوي، چې اولس باید د اوبو په مصرف پوه شي؛ ځکه چې اوس اوبه بې ځایه لګوي، ډېرې یې لګوي او په داسې ځای کې یې لګوو چې مناسبه نتیجه ترې نه اخلي.
هغه وايي؛ که د غنمو کرل بزګرو ته قیمته تمامیږي، نو ښه به دا وي چې د قزاقستان سره د غنمو د واردولو اوږدمهاله قرارداد وشي، ځکه بل هېڅ هېواد له قزاقستان سره د غنمو په برخه کې رقابت نه شي کولی او په بدل کې یې افغانستان پر دغه هېواد د هغوی د اړتیا وړ میوه او ترکاری وپلوري.
د پخواني ولسمشر په وینا؛ د وچکالۍ سره د مبارزې په خاطر باید د کلیو له سطحې کار شروع شي او د ټول هېواد په کچه خلک باید لاسونه سره ورکړي، چې د وچکالۍ څخه د وتلو لپاره لارې چارې پېدا کړي.
ښاغلی غني وايي: “د افغانستان هر کروندګر، ځوان او هره مېرمن باید په دې پوه شي، چې د اوبو مدیریت څنګه وکړي، د چاپیریال مدیریت څنګه وکړي، په اسلامي کلتور کې د چاپیریال په اړه بهترین نظریات شته، خو مونږ ور نه پردي شوي یو. دا په دې معنا نه ده چې هر څه چې عصري وي، هغه ګټور وي.”
د پخواني ولسمشر غني په وینا؛ د افغانستان اوبو ته باید ټوله منطقه د یو نعمت په سترګه وګوري او لکه اوس باید بې ځایه پروپاګند ونه شي ځکه چې دا خبرې نه د منطقې د هېوادونو په ګټه دي او نه د افغانستان په ګټه.
هغه زیاتوي: “اوبه خدای مونږ ته راکړي دي؛ خو په شریعت کې د اوبو د تقسیم اصول واضح دي او مونږ پرې عمل کوو. په اوسنیو شرایطو کې باید د اوبو د تقسیم په اړه یوې منطقوي نتیجې ته ورسیږو چې هم زمونږ په خیر وی او هم د نورو.”
ښاغلی غني ټینګار کوي، چې د چاپیریال له بدلون سره مبارزه باید په سیمه ییزه کچه وشي؛ خو ظاهراً دغه کار په اسیا کې شونی نه دی.
هغه زیاتوي: "په پاکستان کې یو میلیون ونې کینول کیږي؛ خو د هغوی قاچاقبران زمونږ د کوڼړ ځنګلونه له منځه وړي. منطقه یوې هماهنګې همکارۍ ته تیاره نه ده، ځکه چې سیاسي او امنیتي رقابتونو د همکارۍ مخه نیولې ده.”
څاروي او د افغانستان اقتصاد
د دغه غږیز پوډکاسټ پروګرام په یوه بله برخه کې پخوانۍ ولسمشر غني وايي، چې په افغانستان کې اوس د څارویو بیې د رالوېدو په حال کې دي او دا یوه د خطره علامه ده. هغه وايي، د څاریو د بیو رالوېدو سربېره، د خلکو له خوا د غوښې د اخیستلو توان خورا را کم شوی دی.
پخوانۍ ولسمشر وايي، چې که څاروي د وچکالۍ په پایله له لاسه ولاړ شي، ستونزه دا ده چې نور څاروي له بهره نه شي راوړل کېدی، ځکه چې هغوی د اقلیم سره ګوزاره نه کوي او کېدی شي چې ډېر ژر د منځه ولاړ شي.
هغه وویل، چې امریکا په افغانستان کې د پاتې کېدو لپاره هېڅ دلیل نه لاره، ځکه چې د طالبانو پر وړاندې یې د بریا هیله او د افغانستان په «ضعیف او فاسد حکومت» یې باور له لاسه ورکړی و.
خلیلزاد ویلي، چې د امریکا حکومت د چین او روسیې په څېر له سترو قدرتونو سره په سیالۍ تمرکز کړی و او د همدې امله یې نور په افغانستان کې پاتې کېدو ته علاقه نه درلوده او په همدې توګه؛ "افغانستان نور د ترهګرۍ سره د مبارزې مرکز نه و."
له افغانستان څخه د امریکايي ځواکونو په مڼډه وتل او افغانستان ته د طالبانو او د هغوی اړوندو تروریستي ډلو راتګ د امریکا په ولسي جرګه کې د جمهوري غوښتونکو سخته غوسه او نیوکې راپارولي دي.
خلیلزاد د امریکا کانګرس د بهرنیو اړیکو کمېټې ته په خپله وینا کې د دوحې د تړون، له افغانستان څخه د امریکا د وتلو د لاملونو او د غني د حکومت د سقوط په اړه د هغه څه سربېره چې ده او نورو امریکايي چارواکو وړاندې ویلي وو، کوم نوي معلومات وړاندې نه کړل.
نوموړي د دوحې د تړون د "محرمې ضمیمې" څه یادونه هم نه ده کړې، هغه څه چې افغان سیاستوالو به وار - وار د دغه تړون په اړه ویلي.
خلیلزاد ویلي، چې د طالبانو د چټکو پرمختګونو له امله د افغانستان حکومت سقوط ګړندی شو او اشرف غني له افغانستانه په تېښته له حکومت سره د سیاسي انتقال په اړه د خبرو مخنیوی وکړ.
هغه زیاته کړه، چې که اشرف غني نه وی "تښتیدلی" طالبان به له امریکا سره د پخواني تړون له مخې کابل ته نه وو ننوتلي.
لکه څنګه چې امریکايي چارواکو مخکې هم ویلي وو، خلیلزاد هم ومنله چې د بایډن حکومت تمه درلوده، چې د بهرنیو ځواکونو له وتلو وروسته به د غني حکومت "د ډېر وخت لپاره دوام وکړي" خو دغه تصور هم غلط ثابت شو، او حکومت د امریکايي ځواکونو له وتلو وړاندې نسکور شو.
هغه وویل؛ بایډن له افغانستانه د امریکايي ځواکونو وتل د طالبانو او غني حکومت ترمنځ د سیاسي هوکړې ته مشروط یا په افغانستان کې د محدود شمېر سرتېرو پرېښودل د جنګ د اوږدېدو له وېرې رد کړي وو.
خو خلیلزاد ویلي؛ که څه هم له افغانستانه د امریکايي ځواکونو وتل له ګډوډۍ سره مل وو او د کابل پر هوايي ډګر د داعش په برید کې یو شمېر امریکايي سرتېري ووژل شول؛ خو دا وروستۍ ورځې باید د لاسته راوړنو د پامه غورځولو لپاره معیار نه وي.
هغه زیاته کړه: "القاعده له منځه تللې او دا د متحده ایالاتو د امنیت لپاره یوه لویه بریا ده."
خو د افغانستان لپاره به څه راتلونکې ممکنه وي؟
د امریکا د پخواني استازي او له طالبانو سره د دوحې د تړون د لاسلیک کوونکي ځواب دا و: “د افغانستان وروستی فصل لا نه دی لیکل شوی. د هغه ارزښتونو تخمونه چې موږ کرلي دي د وخت په تېرېدو سره به میوه ورکړي. "
د جنیوا قرارد د ۱۹۸۸ل کال د اپرپل په څوارلسمه نېټه د افغانستان او پاکستان تر منځ لاسلیک شو، چې د امریکا متحده ایالات او شوروي اتحاد د هغه قرارداد ګرنټور یا تضمین کوونکي وو. د دغه قرارداد او د دوحې قرارداد تر منځ ډېر شباهتونه شته چې په لنډه توګه یې یادونه کوم.
د جینوا قرارداد له لاسلیک څخه وروسته د ملګرو ملتونو خاص استازی ډیګو کوردویز، پېښور ته لاړو او هلته یې د کچه ګړۍ په کمپ کې د مهاجرینو سره وکتل. د مهاجرینو په استازيتوب سید محمود حسرت هلته خبرې وکړې او ډېګو کوردویز ته یې وویل، چې کاش د قرارداد له امضا څخه مخکې تاسي دلته د مشورې لپاره راغلی وی؛ خو ستاسې اوسنی راتګ صرف د قرارداد د امضا د اطلاع ورکولو په خاطر دی ځکه قراداد امضا شوې او زمونږ مشورې اوس په درد نه خوري.
هغه وویل؛ زمونږ پوښتنه دا ده، چې ایا دا قرارداد د افغانانو ستونزې حل کولې شي که نه؟
ایا د دې قرارداد په اساس افغانان بېرته خپل هېواد ته ستانه کېدلی شي که نه؟
ایا په افغانستان کې جنګ ختمېدلی شي که نه؟
ډیګو کوردویز دویم ځل خبرو ته اوچت شو او ویې ویل؛ دا قرارداد د شوروي اتحاد د قواو د وتلو لپاره دی او تاسې چې دا دوه مشکله یاد کړل، د قرارداد پر بنسټ حلېدلی شي. د دې علت دا دی چې کله دوی د مجاهدینو د مشرانو، د پاکستان، امریکا او نورو هېوادونو سره خبرې کولې، ټولو ویلي که د شوروي اتحاد قواوې له افغانستان څخه ووځي نو د افغانستان ټول مشکل حل کېدلي او جنګ ختمیدلې شي.
په دې توګه دا قرارداد د شوروي اتحاد د قواو د وتلو لپاره دی. هماغه و، چې د جنیوا قرارداد په اساس د ۱۹۸۹ز کال د فېبرورۍد میاشتې په پنځلسمه نېټه، د قرارداد څخه یو کال وروسته، د شوروي اتحاد ټولې قواوې له افغانستان څخه ووتلې.
د شوروي اتحاد د ځواکونو د وتلو د وروستۍ ورځ انځور
افغانستان د داخلي او نیابتي جګړو میدان شو او په لسګونو زره افغانان د هغه جنګونو قرباني او افراطیت لا نور په افغانستان او سیمه کې تقویه شو.
د دوحې تفاهمنامه هم چې د طالبانو او امریکا تر منځ د ۲۰۲۰زکال د فېبرورې په نهه ویشتمنه نېټه لاسلیک شوه، دا هم د امریکا او ناټو د قواو د وتلو لپارهوه.
طالبانو او پاکستان او همدا شان نورو سیمه يیزو هېوادونو دا اصرار کاوه که ناټو او امریکا له افغانستان څخه ووځي، د افغانستان مشکل حل کیږي.
یو ځلې د بي بي سي رادیو سره په خبرو اترو کې په افغانستان کې د پاکستان پخواني سفیر رستم شاه مومند او زه میلمانه وو.
رستم شاه مومند همدا خبره کوله چې په افغانستان کې ستونزه د امریکا قواو جوړه کړې ده او که د امریکا قواوې ووځي نوره مساله پخپله افغانان په خپلو منځونو کې حل کولې شي.
ما ورته وویل، چې د جینوا د قرارداد په وخت کې هم تاسي همدا ویل که د شوروي اتحاد قواوې له افغانستان څخه ووځي؛ نو د افغانستان مشکل حل کیږي خو خبره هغسې نه وه.
د جینوا په قرارداد کې هم د جنګ یوه خوا چې مجاهدین وو، په خبرو کې شامل نه شول او پایله یې د نظام ړنګول او داخلي جنګونه شول. د دوحې په قرارداد کې هم د جنګ مهمه خوا چې د افغانستان حکومت او ولس و، څنډې ته او نظام ړنګ شو.
د افغانستان ستونزې او ورته والی:
د افغانستان ستونزې د جنیوا د قرارداد په شان پر خپل ځای پاتې او د افغانستان راتلونکی په نامعلومه خوا روان دی. البته د دوحې او د ویتنام د قرارداد تر منځ هم ډېر شباهتونه شته دی چې هغه جدا بحث دی.
د جنیوا او دوحې په خبرو کې سیمه ییز او نړۍوال اکټران هماغه پخواني لوبغاړي وو. د پاکستان رول په دواړو خبرو اترو کې مهم و. هغه وخت هم د افغانستان د مسالې کیلي د پاکستان په لاس کې وه، چې امریکا یې په دې قانع کړې وه چې د شوروي اتحاد له قواو د وتلو څخه وروسته، د افغانستان مساله نوره سیمه ییزه مساله ده او دوی ته باید پرېښودل شي چې مدیریت یې وکړي.
د دوحې په خبرو کې هم د افغانستان د مسالې کیلي د پاکستان په لاس کې وه. امریکا ته یې بیا هم قناعت ورکړې و، چې د طالبانو مدیریت دوی کولې شي. د پخوا په شان افغانستان یو ځل بیا د امریکا او ناټو قواو لپاره اولویت نه لري او دا مساله یې زیاته سیمه ییزو هېوادونو ته پرېښودې ده.
د جینوا په خبرو کې د وخت حکومت اشتباه وکړه، چې دا قرارداد یې باید نه وی امضا کړې؛ ځکه د جنګ مخالفو خواو پکې ګډون نه درلود. که څه هم د قرارداد له امضا څخه وروسته، د ډاکتر نجیب الله رژیم ډېرې هلې ځلې د “ملي روغې جوړې” په نوم وکړې؛ خو هغه هلې ځلې ناوخته وې او څه نتیجه یې ورنه کړه. همداشان؛ ډاکتر نجیب الله ونه شو کړی، چې د خپل حکومت ټولې خواوې متحدې وساتي او پایله یې دا شوه چې نظام له داخل څخه سقوط وکړ.
هغه وخت مجاهدینو د پاکستان لارښوونو ته غوږ نیوه او د کابل حکومت سره یې خبرې اترې ونه کړلې.
طالبانو هم باید د دوحې هوکړه لیک له امریکا سره نه وې امضا کړی؛ ځکه د قضې لویه خوا د افغانستان حکومت او ولس و. طالبانو دا ځل هم د پاکستان خبرو ته غوږ ونیوه او د کابل حکومت سره یې خبرې اترې ونه کړلې او پایله یې دا شوه، چې طالبان اوس ملي او نړۍوال مشروعیت نه لري.
طالبان د انزوا په حالت کې دي. په دې بحث نه کوو، چې په تېرو تقریباً درې کلونو کې د طالبانو کړنو پخپله دې ته نوره هم زمینه مساعده کړه، چې طالبان خپل محبوبیت د ولس او د دنیا په سطحه له لاسه ورکړي.
مجاهدینو هم هغه وخت د داخلي جنګونو له امله خپله محبوبیت د لاسه ورکړ.
د ډاکتر نجیب الله د حکومت په څېر ډاکتر اشرف غني هم ونه کړی شول، چې د حکومت ټولې خواوې سره متحدې وساتي او حکومت په حقیقت کې له داخل څخه سقوط وکړ، ځکه په امنیتي قواو یې خپل کنترول له لاسه ورکړ، سیاسي مخالفینو د حکومت له مشورې نه په غیر بېلابېلو هېوادونو ته له طالبانو سره د جوړ جاړي په خاطر سفرونه کول او پایله یې د حکومت ړنګېدل شول.
یو لوی توپیر دا و، چې ډاکتر نجیب الله ونه شو کړی چې له هېواده ووځي او د دوستم د ملېشو له خوا له هوایي ډګر څخه وګرځول شو؛ خو دا ځل ډاکتر غني وکړې شول چې له هېواده څخه ووځي.
د جنیوا په خبرو کې هغه وخت هم زلمي خلیزاد د امریکا د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو د وزارت د سلاکار په توګه رول درلود او د دوحې په خبرو اترو کې د ده رول خو د امریکا د خاص استازي په توګه ښکاره و.
هغه وخت هم زلمی خلیلزاد د Negative Symmetry چې د کابل په حکومت او مجاهدینو نظامي مرستې ودرول شي، پلوی و. د دوحې د خبرو په وخت کې هم د فعاله دفاع د رول پلوي کولهچې امریکا د افغانستان له حکومت سره د طالبانو په ضد په عملیاتو کې مستقیمه مرسته ونه کړي بلکې یوازې د طالبانو د تهاجم پر وخت چې کله ښارونه سقوط کوي، مرسته وکړي.
زما ښه یاد شي، کله چې د جینوا قرارداد امضا شو نو زلمی خلیلزاد پېښور ته لاړو او هلته یې د خپل سفر په ترڅ کې د خبریالانو او نورو مستقلو کسانو چې د تنظیمونو سره یې کار نه کاوه، ماښامنۍ درلود. هغه دا پوښتنه مطرح کړه، چې ستاسي نظر د Negative Symmetry په هکله څه دی؟
هغه وخت ما ورته وویل، چې Negative Symmetry په دې معنا دی، چې جنګ دوام وکړي یعنې نه د افغانستان حکومت دومره قوت ولري چې مجاهدین له منځه یوسي او نه مجاهدین دا قوت ولري، چې د کابل حکومت له منځه یوسي. زما په اند که نورې وسلې دواړو خواو ته ورکړل شي او که نه خو دومره وسلې په افغانستان او سیمه کې شته چې هر څوک کولی شي، چې جنګ ته په یو شکل نه یو شکل دوام ورکړي.
د جنګ دوام د افغانانو په ګټه نه دی. د فعالې دفاع معنا هم دا وه، چې حکومت طالبانو ته شکست ورنه کړی شي او هم طالبان حکومت ته شکست ورنه کړی شي تر څو یو غیر مشروع او ضعیفه حکومت رامنځته شي.
هغه وخت هم د نظام ډېرې وسلې چور او کباړ شوې، چې په هغو وسلو تر اوسه جنګونه کېدل. د کلاشنیکوف کلچر حاکم شو. دا ځل هم د نظام ډېرې وسلې چور او په سیمه کې خپرې شولې چې اینده کې به یې عواقب د افغانستان او سیمې لپاره ښه نه وي.
