ریچارډ بېنېټ د افغانستان په تړاو د مونیخ د کنفرانس د اعلامیې هر کلی وکړ

الجزایر دوه اونۍ وړاندې د اوربند په اړه د پرېکړه لیک لومړنۍ مسوده وړاندې کړې ده؛ خو په ملګرو ملتونو کې د متحده ایالاتو سفیرې لینډا توماس ګرین فیلډ په چټکۍ سره ویلي، چې دغه مسوده کولی شي چې "حساس مذاکرات" له خطر سره مخامخ کړي، چې موخه یې په روانه جګړه کې یوه وقفه ده.

ډېپلوماټانو ویلي، چې الجزایر د شنبې په ورځ غوښتنه کړې چې دغه شورا د سې شنبې په ورځ د اوربند مسودې ته رایه ورکړي.

د ملګرو ملتونو د امنیت شورا پرېکړه لیک د تصویب لپاره لږ تر لږه نهه رایو ته اړتیا لري؛ خو په دې شرط چې دغه مسوده د متحده ایالاتو، برېتانیا، فرانسې، چین او روسیې له خوا ویټو نه شي.

اغلې ټوماس ګرین فیلډ د شنبې په ورځ ویلي: "متحده ایالات د دې مسودې په اړه د اقدام ملاتړ نه کوي. که چیرې دا مسوده رایه ګېرۍ ته وړاندې شي؛ نو تصویب به شي."

واشنګټن په دودیز ډول خپل متحد اسراییل د ملګرو ملتونو له اقداماتو ساتي او د اکتوبر له ۷مې راهیسې یې دوه ځله په امنیت شورا کې په غزه کې د اوربند مسوده ویټو کړې ده؛ خو دوه ځلې یې هم ممتنع رایه ورکړې او دغه شورا ته یې اجازه ورکړې چې داسې مسودې تصویب کړي، چې موخه یې غزې ته د بشري مرستو ډېرول او د د جګړې پر مهال د بشري وقفو اوږدول دي.

په همدې حال کې د امریکا، مصر، اسراییل او قطر ترمنځ د جګړې د درولو او د حماس له خوا د برمته شویو کسانو د خوشې کولو خبرې روانې دي.

د غزې جګړه تېر کال د اکټوبر په ۷مه هغه مهال پیل شوه؛ کله چې د حماس وسله والو چې د غزې چارې په لاس کې لري، پر اسراییل برید وکړ او د اسراییل د شمېرو له مخې ۱۲۰۰ کسان ووږل او ۲۵۳ نور یې یرغمل کړل.

د دغه برید د غچ اخیستلو په موخه اسراییل د غزې په تړانګه کې پراخ پوځي عملیات پیل کړل چې د غزې د روغتیايي چارواکو په وینا؛ تر اوسیه یې تر ۲۸ زرو ډېر فلسطینیان وژلي او د زرګونو نورو جسدونه د نړېدلو ودانیو لاندې پاتې دي.

په غزه کې د اوربند په اړه د امنیت شورا احتمالي رایه اچونه په داسې حال کې کیږي، چې اسراییل د غزې په سویل کې د رفح پر ښار د برید پلان لري، چیرې چې له ۱ میلیون څخه ډېرو فلسطینیانو له روانې جګړې پناه وړې.

نړۍوال په دې اندېښمن دي چې پر دغه ښار برید به په غزه کې روان بشري بحران لا پسې ژور کړي.

دغې جبهې پر اېکس ټولنیزې شبکې خپور کړي پیغام کې لیکلي، چې نن یکشنبه یې د کابل ښار په څلورمه امنیتي حوزه کې ګل‌سرخ څلورلارې ته څېرمه د طالبانو پر پوستې برید کړی چې په پایله کې یې ۳ طالب وسله وال وژلي او دوه نور یې ټپیان کړي دي.
دغه جبهه زیاتوي؛ د دې پوستې طالبانو تېره اونۍ په څو مساپر وړونکو موټرو ډزې کړې وې او د تلاشۍ په پلمه یې مېرمنې او نجونې ځورولې وې.

طالبانو لا د دغې برید په اړه څه نه دي ویلي.

افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د دغه برید پخلی نه کوي؛ خو په دې وروستیو کې د طالبانو د مخالفو جبهو له خوا پر طالبانو د بریدونو د پېښو خبرونه ورکول کیږي.

دیپروسا موچینا ویلي: "د دوحې غونډه د ټولو افغانانو او په تېره بیا د ښځو او نجونو د حقونو د خوندیتوب لپاره د یوه متحد او ګډ اقدام د ترسره کولو یو مهم فرصت دی. د معافیت فرهنګ چې د طالبانو روانې بشري سرغړونې یې ممکنې کړي باید په سمدستي توګه پای ته ورسیږي."

دغه دوه ورځنۍ غونډه په نېږدې یو کال کې په قطر کې د افغانستان په اړه دویمه جوړېدونکې ناسته ده، سره له دې چې لومړنۍ ناستې ته طالبان نه وو وربلل شوي؛ خو د دې ناستې اجڼډا تر ډېره د طالبانو په مشرۍ د افغانستان له اوسنۍ ادارې سره پر نړۍوالو اړیکو راټوله ده.

د بښنې نړۍوال سازمان مشر وايي: "طالبانو د افغانستان د حاکمانو په توګه، د نړۍوالو قوانینو په اړه د دغه هېواد مکلفیتونه له پامه غورځولي او په هېواد کې يې د بيان ازادي، د سوله ییزو غونډو حق او عدالت ته لاسرسی سخت محدود کړی دی."

هغه د ښځو او نجونو په وړاندې د طالبانو زیاتېدونکي توپیري چلند غندلي او اندېښنه یې ښودلې، چې طالبان غواړي چې د مېرمنو او نجونو حضور په عام ژوند کې له منځه یوسي.

هغه زیاته کړې:"د ښځو او نجونو د حقونو په اړه د طالبانو توپیریز محدودیتونه، چې ښکاره موخه یې په عام ژوند کې د ښځو د حضور ختمول دي، په وروستیو میاشتو کې ډېر شوي دي."

ښاغلي موچينا زیاته کړې: "نړۍواله ټولنه په افغانستان کې د بشري حقونو وضعيت ته په کتو نه شي کولی، چې د معمول په توګه افغانستان سره خپلو اړیکو ته دوام ورکړي."

نوموړی وايي: "په دوحه کې د ملګرو ملتونو سرمنشي، د ملګرو ملتونو لوړ پوړي چارواکي او ټول ځانګړي استازي چې په دې ناسته کې له سیمې او نورو هېوادونو څخه ګډون کوي باید ټینګار وکړي، چې طالبان سمدستي ټول هغه بندیزونه لرې کړي، چې د ښځو او نجونو حقونه محدودوي او ټول هغه کسان خوشې کړي چې دوی په خپل سر نیولي او بندي کړي یې دي."

د بښنې نړۍوال سازمان د نهو نورو سازمانونو په ګډون، د فېبرورۍ په اوومه نېټه د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترش ته یو لیک استولی و او له هغه څخه یې غوښتي وو، چې د دوحې په غونډه کې د ښځو د بشري حقونو د مدافعانو په ګډون د افغان مدني ټولنې فعال ګډون یقیني کړي. په ټولو بحثونو کې د ښځو د حقونو پر مرکزي موضوع تمرکز وکړئ.

د طالبانو ډلې د واک د تر لاسه کولو راهیسې د مېرمنو د حقونو په اړه د خپلو کړو ژمنو خلاف، په ښځو او نجونو باندې محدودیتونه لګولي دي.

طالبانو ښځې او نجونې د کار کولو له حقه محرومې کړي او له شپږم ټولګي پورته یې زده کړو ته نه پرېږدي، دغې چارې د نړۍوالې ټولنې او د بشري حقونو د سازمانونو تر منځ لویې اندېښنې راپورته کړي دي.

چین سږ کال د کومک جوړې سي ۹۱۹ الوتکې او په کور او بهر د دغه تولیدي هوايي شرکت د پرمختګ لپاره هڅې پیل کړې دي.

د کومک جوړه سي ۹۱۹ الوتکه یوازې خپل هېواد کې د الوت سند لري او تېر کال یې لومړنۍ الوتنه پیل کړه.

ایرباس او بویینګ چې نړۍوال بازار ته د نوي تولید وړاندې کولو او هوايي تقاضا د پوره کولو هڅې کوي، اوس به ولیدل شي چې په هوايي صنعت کې کومک د دوی بدیل کېدلی نه شي که نه.

کومک غواړي د سي ۹۱۹ الوتکې د تولید وړتیا زیاتولو لپاره لسګونه میلیارده ین په راتلونکو درېیو کلونو کې مصرف کړي.

د چین هوايي چلن چارواکو تېره میاشت وویل، سږ کال به د سي ۹۱۹ الوتکې لپاره د اروپايي ټولنې د هوايي چلن خوندیتوب ادارې په باورلیک پسې وګرځي.

چینايي چارواکو د دې ادارې د باورلیک تر لاسه کولو لپاره په ۲۰۱۸ کال کې هڅې پیل کړې دي.

د فراه د شیخ ابونصر فراهي بندر د طالبانو د کمېسارۍ اداري مرستیال محمد عالم افګار د یکشنبې په ورځ په يوه ويډيويي مرکه کې ويلي، چې د ایران هېواد سره يې پر پوله د سوداګرۍ او تګ راتګ په برخه کې اړېکې ښې دي.

نوموړي زياتوي، چې له ایران څخه يې په زيات شمېر د سون توکي، خوراکي او غيري خوراکي موادو په برخه کې د صادراتو او وارداتو کچه هم لوړه شوې.

د هغه په خبره: « پر بندر د تګ راتګ او ترانزيټ پر دروازو ۱ ميلیون ۶ سوه زره ټنه مواد له ایران څخه راغلي دي، له افغانستان څخه هم ۳۸۰ ټنه مواد صادر شوي دي.»

افګار دا ونه ويل، چې د صادراتو او وارداتو دغه شمېر په څومره وخت کې لوړ شوی دی.

د نوموړي په خبره، چې د ایران پولې ته نږدې شاوخوا ۴ نيم زره کسان په کار بوخت دي.

افګار وايي؛ د صادراتو پر مهال يې يو شمېر کسان هم د لرغونو اثارو د قاچاق په تور نيولي او په جدي توګه د قاچاق مخه نيسي.

نوموړي په دې اړه نور جزیيات نه دي ورکړي.

طالبان وايي؛ د ایران سره تر ټولو مصروفه او د ګڼې ګونې لومړۍ دروازه په هرات، دویمه په نيمروز ولایت هم لري، چې په زیات شمېر کسان تګ راتګ او کاروبار پرې کوي.

په افغانستان کې واک ته د طالبانو په رسېدو د ایران او طالبانو اړيکې اوس مهال تر بل هر وخت مناسبي ښکاري، ځکه په ډېرو سياسي، فرهنګي او سوداګريزو ناستو کې دواړه يو بل ته بلنې ورکوي.