ملګرو ملتونو وویل، چې په اوکراین کې د جګړې له پیل راهیسې دوه میلیونه کورونه زیانمن شوي او یا هم ویجاړ شوي دي. دغه سازمان په یوه یادښت کې لیکلي چې په راتلونکې لسیزه کې د اوکراین د بیارغونې لپاره ۴۸۶ میلیارده ډالرو ته اړتیا ده.
په اوکراین کې د جګړې د دوه کلنې کلیزې په مناسبت، ملګرو ملتونو په دې لایحه کې ټینګار کړی چې په دغه هېواد کې بشري اړتیاوې لوړې دي او د بیارغونې لګښتونه په ډېرېدو دي.
ملګرو ملتونو د دوشنبې په ورځ (سلواغې ۳۰مه) د ایکس ټولنیزې شبکې په یوه یادښت کې لیکلي چې یوازې په ۲۰۲۴ کال کې په ملي او ټولنیزه کچه د سمدستي بیارغونې لومړیتوبونو لپاره ۱۵ میلیارده ډالرو ته اړتیا ده.
د دغه سازمان د معلوماتو له مخې، نړيوالو همکارانو د دې کار لپاره ٥،٥ ميليونه ډالره مرسته کړې ده.
د ملګرو ملتونو د راپور له مخې تر ټولو زیات زیانونه دونتزکا، خارکف، لوهانسک، زاپوریژیا او کیف په ښارونو کې د کور جوړونې، ترانسپورت، سوداګرۍ، صنعت، انرژۍ او کرنې په برخو کې شوي دي.
د اوکراین او روسیې ترمنځ جګړه د ۲۰۲۲ کال د فبرورۍ په ۲۴ مه پیل شوه او روسیه دا مهال د اوکراین پر ۱۷،۵ سلنه خاوره کنټرول لري.
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین په دې وروستیو کې خبرداری ورکړ چې که جګړه دوام وکړي، اوکراین به "نه جبران کیدونکی او خورا جدي" ضربه وخوري.
د سوېلي پښتونخوا په چمن کې پرلتوالو تېره شپه ناوخته په چمن ښار کې د پاسپورټ ادارې مخې ته کانټینرونه کېښودل او د یادې ادارې دروازه یې وتړله، دوی وايي که مساپر په پاسپورټ تګ راتګ وکړي پاسپورټونه به یې ترې څيرې کړي.
د چمن پرلتوالو د یک شنبې په ماښام د (سلواغې ۲۹مه) ناوخته په چمن ښار کې د پاسپورټ ادارې دروازه د کانټینرونو په اېښودلو وتړله.
دغه پرلتوال وايي، یو شمېر کسان د پرلت له پرېکړو څخه سرغړونه کوي او د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه په پاسپورټ تګ راتګ کوي چې دغه کار یې پرلتوالو ته د منلو وړ نه دی.
د چمن د لغړي اتحاد مشر او د پرلت سرلاری غوث الله اڅکزی وايي: «موږ ریاست ته دا وایو چې د پاسپورټ پرېکړه دې بدله کړي. زموږ یو شمېر کسان په دې نه پوهیږي چې څه مو په خیر دي، موږ له طالبانو هم دا غوښتنه کوو چې پر پاسپورټ دې خلک دغه لوري ته نه راپریږدي. خو بیا هم که څوک پر پاسپورټ تګ راتګ کوي موږ خلک څارو او پاسپورټونه یې ورته سوځوو.»
پرلتوال وايي، له خپلو غوښتونو او مبارزې څخه په کلکه دفاع کوي او چاته اجازه نه ورکوي چې په چمن کې پاکستانی پاسپورټ جوړ او یاهم په پاسپورټ تګ راتګ وکړي.
د پرلت د مرکزي کمیټې غړی ولي محمد وايي: «موږ چې کومې ژمنې له خپلو خلکو سره کړې دي پر هغه کلک ولاړ یو او د پاکستان حکومت فشارونو ته هیڅ کله نه تسلیمیږو، موږ به تردې وروسته نور ورته عملونه هم تر سره کړو.»
د چمن پرلت له پیل څخه نږدې څلور نیمې میاشتې پوره کیږي خو تردې مهاله د پاکستان حکومت له لوري د سپین بولدک ـ چمن پر دروازه د پاسپورټ د حتمي کېدو پرېکړه نه ده بدله کړې.
په افغانستان کې د بشري وضعیت د ارزونې لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ د مونیخ په کنفرانس کې د افغانو مېرمنو او روان بشري وضعیت په تړاو د ګډون کوونکو هېوادونو له اعلامیې هر کلی کړی دی.
نوموړي نن یکشنبه پر خپلې ټویټر پاڼې ليکلي، چې نړۍواله ټولنه باید په افغانستان کې د ښځو او نجونو پر بشري حقونو تمرکز ته دوام ورکړي.
بېنېټ زیاته کړې ده، چې باید د نړۍوالو قوانینو څخه د سرغړونو د پای ته رسولو لپاره د قانوني وسایلو په کارولو سره نړۍواله ټوله خپلې هڅې پیاوړې کړي.
د مونیخ په امنیتي غونډه کې د ۱۲ هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو ګډه خبرپاڼه خپره کړه او ویې ویل چې طالبانو له ټولنې او سیاسي پرېکړو څخه د ښځو په ایستلو سره د افغانستان راتلونکی له ګواښ سره مخامخ کړی.
دوی په سیستماتیک ډول د جنسیتي ځورونې په اړه د اندېښنې په څرګندولو سره وویل چې دا مساله د انسانیت پروړاندې د جرم یوه بیلګه کیدای شي.
د البانیا، اندورا، بلجیم، بلغاریا، کاناډا، فرانسې، جرمني، کوسوو، لیخټین شټاین، منګولیا، هالنډ او رومانیا د بهرنیو چارو وزیرانو د مونیخ د امنیتي غونډې په دویمه ورځ دغه خبرپاڼه خپره کړه.
دوی د طالبانو له خوا د ښځو څنډې ته کولو او د جنسیت پر بنسټ سیستماتیکه ځورونه وغندله او ویې ویل چې طالبان په نړۍ کې د بشري حقونو د «تر ټولو ناوړه او تر ټولو ډارونکي» وضعیت مسوول دي.
دوی د افغان ښځو او نجونو د بنسټیزو حقونو پر خوندیتوب ټینګار وکړ او له طالبانو یې وغوښتل چې نور دې په سیستماتیک ډول جنسیتي ځورونې پای ته ورسوي. دوی وویل چې د طالبانو له لوري د ښځو او نجونو د نیولو وروستۍ څپه د ښځو له حقونو څخه په سیستماتیک ډول سرغړونه ده.
د دوولسو هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو د طالبانو له بند څخه د ښځو او نجونو د ژر تر ژره خوشې کېدو غوښتنه وکړه او ټینګار یې وکړ، چې دوی د افغان ښځو او نجونو د بنسټیزو حقونو په برخه کې ماتېدونکې ژمنې لري.
بل خوا د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد مونیخ کې د ۱۲ هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو ګډې خبرپاڼې ته چې پکې راغلي وو، «طالبانو د افغانستان راتلونکی له ګواښ سره مخ کړی» غبرګون ښودلی او وايي په مونیخ کې وړاندې شوې اندېښنې «بې ځایه» دي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د یکشنبې په ورځ د (سلواغي ۲۹مه) په اېکس پاڼه په مونیخ د ۱۲ هېوادونو د بهرنیو چارو وزیرانو له لوري د ګډې اعلاميې خپرولو ته توند غبرګون ښودلی او لیکلی یې دي، «په مونیخ کې د افغانستان په اړه وړاندې شوې اندېښنې بې ځایه دي.»
ډېپلوماټانو رویټرز خبري اژانس ته ویلي، چې د ملګرو ملتونو د امنیت شورا ښايي د سې شنبې په ورځ د الجزایر په ابتکار د دغې شورا د ۱۵ غړو له خوا د اسراییل او حماس په جګړه کې د سمدستي بشري اوربند غوښتنه وکړي، امریکا داسې نښې نښانې ښودلي چې دغه غوښتنه به ویټو کړي.
الجزایر دوه اونۍ وړاندې د اوربند په اړه د پرېکړه لیک لومړنۍ مسوده وړاندې کړې ده؛ خو په ملګرو ملتونو کې د متحده ایالاتو سفیرې لینډا توماس ګرین فیلډ په چټکۍ سره ویلي، چې دغه مسوده کولی شي چې "حساس مذاکرات" له خطر سره مخامخ کړي، چې موخه یې په روانه جګړه کې یوه وقفه ده.
ډېپلوماټانو ویلي، چې الجزایر د شنبې په ورځ غوښتنه کړې چې دغه شورا د سې شنبې په ورځ د اوربند مسودې ته رایه ورکړي.
د ملګرو ملتونو د امنیت شورا پرېکړه لیک د تصویب لپاره لږ تر لږه نهه رایو ته اړتیا لري؛ خو په دې شرط چې دغه مسوده د متحده ایالاتو، برېتانیا، فرانسې، چین او روسیې له خوا ویټو نه شي.
اغلې ټوماس ګرین فیلډ د شنبې په ورځ ویلي: "متحده ایالات د دې مسودې په اړه د اقدام ملاتړ نه کوي. که چیرې دا مسوده رایه ګېرۍ ته وړاندې شي؛ نو تصویب به شي."
واشنګټن په دودیز ډول خپل متحد اسراییل د ملګرو ملتونو له اقداماتو ساتي او د اکتوبر له ۷مې راهیسې یې دوه ځله په امنیت شورا کې په غزه کې د اوربند مسوده ویټو کړې ده؛ خو دوه ځلې یې هم ممتنع رایه ورکړې او دغه شورا ته یې اجازه ورکړې چې داسې مسودې تصویب کړي، چې موخه یې غزې ته د بشري مرستو ډېرول او د د جګړې پر مهال د بشري وقفو اوږدول دي.
په همدې حال کې د امریکا، مصر، اسراییل او قطر ترمنځ د جګړې د درولو او د حماس له خوا د برمته شویو کسانو د خوشې کولو خبرې روانې دي.
د غزې جګړه تېر کال د اکټوبر په ۷مه هغه مهال پیل شوه؛ کله چې د حماس وسله والو چې د غزې چارې په لاس کې لري، پر اسراییل برید وکړ او د اسراییل د شمېرو له مخې ۱۲۰۰ کسان ووږل او ۲۵۳ نور یې یرغمل کړل.
د دغه برید د غچ اخیستلو په موخه اسراییل د غزې په تړانګه کې پراخ پوځي عملیات پیل کړل چې د غزې د روغتیايي چارواکو په وینا؛ تر اوسیه یې تر ۲۸ زرو ډېر فلسطینیان وژلي او د زرګونو نورو جسدونه د نړېدلو ودانیو لاندې پاتې دي.
په غزه کې د اوربند په اړه د امنیت شورا احتمالي رایه اچونه په داسې حال کې کیږي، چې اسراییل د غزې په سویل کې د رفح پر ښار د برید پلان لري، چیرې چې له ۱ میلیون څخه ډېرو فلسطینیانو له روانې جګړې پناه وړې.
نړۍوال په دې اندېښمن دي چې پر دغه ښار برید به په غزه کې روان بشري بحران لا پسې ژور کړي.
په قطر کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونوله خوا د رابلل شوې غونډې په درشل کې د بښنې نړۍوال سازمان مشر د افغانانو او په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو د حقونو د خوندیتوب لپاره د اقداماتو د ترسره کولو غوښتنه کړې ده.
دیپروسا موچینا ویلي: "د دوحې غونډه د ټولو افغانانو او په تېره بیا د ښځو او نجونو د حقونو د خوندیتوب لپاره د یوه متحد او ګډ اقدام د ترسره کولو یو مهم فرصت دی. د معافیت فرهنګ چې د طالبانو روانې بشري سرغړونې یې ممکنې کړي باید په سمدستي توګه پای ته ورسیږي."
دغه دوه ورځنۍ غونډه په نېږدې یو کال کې په قطر کې د افغانستان په اړه دویمه جوړېدونکې ناسته ده، سره له دې چې لومړنۍ ناستې ته طالبان نه وو وربلل شوي؛ خو د دې ناستې اجڼډا تر ډېره د طالبانو په مشرۍ د افغانستان له اوسنۍ ادارې سره پر نړۍوالو اړیکو راټوله ده.
د بښنې نړۍوال سازمان مشر وايي: "طالبانو د افغانستان د حاکمانو په توګه، د نړۍوالو قوانینو په اړه د دغه هېواد مکلفیتونه له پامه غورځولي او په هېواد کې يې د بيان ازادي، د سوله ییزو غونډو حق او عدالت ته لاسرسی سخت محدود کړی دی."
هغه د ښځو او نجونو په وړاندې د طالبانو زیاتېدونکي توپیري چلند غندلي او اندېښنه یې ښودلې، چې طالبان غواړي چې د مېرمنو او نجونو حضور په عام ژوند کې له منځه یوسي.
هغه زیاته کړې:"د ښځو او نجونو د حقونو په اړه د طالبانو توپیریز محدودیتونه، چې ښکاره موخه یې په عام ژوند کې د ښځو د حضور ختمول دي، په وروستیو میاشتو کې ډېر شوي دي."
ښاغلي موچينا زیاته کړې: "نړۍواله ټولنه په افغانستان کې د بشري حقونو وضعيت ته په کتو نه شي کولی، چې د معمول په توګه افغانستان سره خپلو اړیکو ته دوام ورکړي."
نوموړی وايي: "په دوحه کې د ملګرو ملتونو سرمنشي، د ملګرو ملتونو لوړ پوړي چارواکي او ټول ځانګړي استازي چې په دې ناسته کې له سیمې او نورو هېوادونو څخه ګډون کوي باید ټینګار وکړي، چې طالبان سمدستي ټول هغه بندیزونه لرې کړي، چې د ښځو او نجونو حقونه محدودوي او ټول هغه کسان خوشې کړي چې دوی په خپل سر نیولي او بندي کړي یې دي."
د بښنې نړۍوال سازمان د نهو نورو سازمانونو په ګډون، د فېبرورۍ په اوومه نېټه د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوترش ته یو لیک استولی و او له هغه څخه یې غوښتي وو، چې د دوحې په غونډه کې د ښځو د بشري حقونو د مدافعانو په ګډون د افغان مدني ټولنې فعال ګډون یقیني کړي. په ټولو بحثونو کې د ښځو د حقونو پر مرکزي موضوع تمرکز وکړئ.
د طالبانو ډلې د واک د تر لاسه کولو راهیسې د مېرمنو د حقونو په اړه د خپلو کړو ژمنو خلاف، په ښځو او نجونو باندې محدودیتونه لګولي دي.
طالبانو ښځې او نجونې د کار کولو له حقه محرومې کړي او له شپږم ټولګي پورته یې زده کړو ته نه پرېږدي، دغې چارې د نړۍوالې ټولنې او د بشري حقونو د سازمانونو تر منځ لویې اندېښنې راپورته کړي دي.
د چین کورني شرکت کومک جوړه کړې الوتکه نن له دغه هېواد څخه بهر خپله لومړنۍ نړۍواله الوتنه کې تر سینګاپور ورسېده. چین د هوايي سپرلۍ نړۍوال بازار کې د غرب د ایرباس او بویینګ شرکتونو د نفوذ کمولو لپاره د الوتکو جوړولو برخه کې لویه پانګونه کړې ده.
چین سږ کال د کومک جوړې سي ۹۱۹ الوتکې او په کور او بهر د دغه تولیدي هوايي شرکت د پرمختګ لپاره هڅې پیل کړې دي.
د کومک جوړه سي ۹۱۹ الوتکه یوازې خپل هېواد کې د الوت سند لري او تېر کال یې لومړنۍ الوتنه پیل کړه.
ایرباس او بویینګ چې نړۍوال بازار ته د نوي تولید وړاندې کولو او هوايي تقاضا د پوره کولو هڅې کوي، اوس به ولیدل شي چې په هوايي صنعت کې کومک د دوی بدیل کېدلی نه شي که نه.
کومک غواړي د سي ۹۱۹ الوتکې د تولید وړتیا زیاتولو لپاره لسګونه میلیارده ین په راتلونکو درېیو کلونو کې مصرف کړي.
د چین هوايي چلن چارواکو تېره میاشت وویل، سږ کال به د سي ۹۱۹ الوتکې لپاره د اروپايي ټولنې د هوايي چلن خوندیتوب ادارې په باورلیک پسې وګرځي.
چینايي چارواکو د دې ادارې د باورلیک تر لاسه کولو لپاره په ۲۰۱۸ کال کې هڅې پیل کړې دي.