ایراني رسنيو خبر ورکړی، چې د طالبانو اقتصادي او تخنيکي پلاوي د دغه هېواد په چابهار بندر کې د استوګنې او سوداګريزو ودانیو او هوټلونو د جوړولو بنسټ ډبره کېښوده. په افغانستان کې د ایران د ولسمشر ځانګړی استازی او سفير حسن کاظمي قمي هم له دې پلاوي سره دی.
د طالبانو د صنعت او تجارت وزارت په مشری پلاوی پرون ایران ته لاړ.
په دې پلاوي کې د طالبانو پر صنعت او سوداګرۍ وزارت سربېره د ترانسپورټ او هوايي چلند، ماليې، بهرنيو چارو وزارتونو او د طالبانو د رییس الوزرا د اقتصادي مرستیال استازي شامل دي.
دغه پلاوی له ایران سره د ترانزينټ او صاداراتود پر زياتوالي، په چابهار بندر کې د ظرفيتونو او اسانتیاوی د رامنځ ته کولو او همدا ډول ایران ته د ملابرادر وروستي سفر کې د شویو هوکړږ د عملې کېدو او ارزونې په اړه له ایراني چارواکو سره خبرې کوي.
کندهار کې سرچینو نن افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، ملا هبت الله اخوندزاده چارواکو ته شفاهي امر کړی، چې له رسنیو سره ویډیويي مرکه نشي کولی. د کندهار ملي تلویزون کې سرچینې وايي، تلوېزون کې د انسان په ښکارېدو هم بندیز لګېدلی، چې له امله یې د خبرونو ویاند هم پر پرده نه ښکاري.
اونۍ وړاندې د کندهار لپاره د طالبانو والي هم له رسنیو وغوښتل چې د ساکښ انځور به نه خپروي.
باخبره سرچینو له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره نن خبرو کې وویل، چې د دې ډلې مشر چارواکو ته هم امر کړی چې له رسنیو سره له ویډیويي مرکو ډډه وکړي: «شیخ صیب د ځینو وزیرانو په رسنیو کې د زیاتو خبرو کولو او مرکو باندې ناراضه دی.»
دوی واييتر دې وروسته به د یوې موضوع اړوند د ژوندي انسان له انځورونو او ویډیوګانو پرته خبرونه او راپورونه خپریږي.
طالبانو تر دې مخکې هم د خپلو بندیزونو او محدودیتونو پیل له کندهار کړی او بیا یې نورو ولایتونو ته غځولي دي.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو خبریال عبدالحق عمري ته باخبره سرچینې زیاتوي، چې ملا هبت الله غواړي د خپلو اوسنیو بندیزونو لمن پراخه کړي.
د دې بندیزونو د عملي کولو په اړه د امربالمعروف او نهې له منکر وزارت په ملتیا په کابل کې مشورتي ناستې روانې دي، ترڅو په نرمه عامه پوهاوی وکړي.
په کابل کې د افغانستان ملي ټلویزیون کې سرچینې وايي دغه اداره کې هم داسې ګنګوسې دي چې د ژوندي سارو د انځورونو او ویډیوګانو په خپرولو به محدودیتونه ولګول شي.
په کابل کې نورو سرچینو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې طالبان د رسنیو له مسوولینو او نهادونو سره د نويو بندیزونو په اړه راتلونکې سې شنبه په انټرکانټیننټل هوټل کې ناسته کوي.
د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د موندونو پر بنسټ د طالبانو امربالمعروف او نهې له منکر وزیر خالد حنیفي هغه طالب وزیر دی، چې په وروستیو ورځو کې یې د دې وزارت په اېکس پاڼه کې له انځورونو او ویډیوګانو پرته یوازې اډیو ویناوې خپریږي.
طالبانو ترکمنستان ته د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د سفر د خبر په هکله هم یو پخوانی انځور خپور کړی دی.
امیر خان متقي به پخوا له هر بهرني سفر مخکې په هوايي ډګر کې له رسنیو سره مرکې کولې، خو نن یې ترکمنستان ته د خپل سفر په تړاو هوايي ډګر ته خبریالان نه وو غوښتي او نه یې هم کوم تازه انځور خپور کړی.
د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده د دې ډلې د بنسټګر ملا عمر په څېر د هیواد په سوېلي ولایت کندهار کې اوسیږي او له هغه ځایه پر افغانستان واکمني کوي.
د طالبانو له بنسټګر ملا عمر نیولې تر ملا اختر محمد منصور او اوسني مشر ملا هبت الله پور، په رسنیو کې د درې واړو یوازې یو انځور خپریږي او هیڅ ویډیويي مرکې نه لري.
د ملا عمر په مشرۍ د طالبانو لومړنۍ واکمنۍ کې تلویزوني خپرونې بندې وې او یوازې د ضرورت له مخې خلکو ته د انځور اخیستو اجازه وه.
دې ډلې په لومړنۍ واکمنۍ کې پر هغو درملو هم بندیز لګولی و چې انځور یې درلود. د طالبانو دغه بندیز د پاکستان بې کیفیته درملو سوداګري پراخه کړه چې بې انځوره یې افغانستان ته لېږل.
د انځور او ویډیو د مخنیوي لپاره د طالبانو د مشر دا هڅې په داسې مهال دي چې تېره اونۍ د دې ډلې امر بالمعروف او نهې له منکر کسانو په لغمان کې پر هغو بېنرونو رنګ واچاوه چې د ساکښو انځورونه یې لرل.
د افغانستان د خبریالانو مرکز وايي، په خوست ولایت کې طالبانو رسنیو ته د ښځو له لوري د ټیلیفوني اړیکو مخه نیولې او دغه کار یې «ناجایز» بللی. دغه مرکز وايي، طالبانو د رسنیو مسوولانو ته خبرداری ورکړی، چې که دوی د ښځو ټیلیفونې اړیکې ځواب کړي «محاکمه» به شي.
د افغانستان د خبریالانو مرکز د طالبانو یو رسمي مکتوب خپور کړی چې په کې د خوست د امنیه قوماندان عبدالرشید عمري لاسلیک لیدل کیږي.
په دغه رسمي مکتوب کې ښاغلي عمري اعلان کړی چې په خوست ولایت کې رسنیو ته د ښځو او نجونو له لوري ټیلیفوني اړيکه منع ده.
د طالبانو په رسمي مکتوب کې چې د شنبې په ورځ د کب په پنځمه لاسلیک شوی، په خوست کې یو شمېر خصوصي راډیوګانې «اخلاقي فساد» ته په هڅولو تورنې شوې دي.
په دغه مکتوب کې ویل شوي چې ځينې ښځې او نجونې د ټولنيزو پروګرامونو پر مهال او يا د ښوونځيو د ښوونیز نصاب د خپرولو پر مهال راډيوګانو نو زنګونه کوي او دا يې د «نا مشروع اړیکو» او د «اخلاقي فساد» د هڅولو يوه بېلګه بولي.
په دغه مکتوب کې ټینګار شوی چې سیمه ییزې راډیوګانې او ټلویزیونونه د پوهنې له ریاست څخه د ښوونځیو د نصاب د خپرولو اجازه نه لري. په مکتوب کې خبرداری ورکړل شوی چې که له دغه حکم څخه سرغړونه وشي، د رسنیو مسوولان به احضار او محاکمه شي.
د افغان خبريالانو مرکز وايي چې دا مهال په خوست ولايت کې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د ملي راډيو او تلويزيون ترڅنګ ١٥ خصوصي راډيوګانې او درې خصوصي تلويزيونونه فعاليت کوي.
د افغانستان د خبريالانو مرکز د خوست د امنيې قوماندانۍ ګواښ د دې ولايت د خبريالانو او رسنيو د مسوولانو احضارول او محاکمه کول يې د رسنيو د قانون خلاف عمل بللى دى.
دغه مرکز په خوست ولایت کې د طالبانو د امنیې قوماندان لیکلي اخطار «بې ساري» بللی او په رسنیو کې د طالبانو د لاسوهنې نه کولو غوښتنه کوي.
په خبرپاڼه کې راغلي، چې په افغانستان کې د رسنیو د شکایتونو او سرغړونو د څېړلو د کمېسیون فعالیتونه له خنډ سره مخ شوي او نامسوول چارواکي په مستقیم او غیر مستقیم ډول رسنۍ ګواښي.
د طالبانو د اوسپنې پټلۍ اداره وايي، چې د یوې اوونۍ په لړ کې یې ۹۲ زره او ۲۳۳ مټرېک ټنه صادارت او واردات کړي دي. دغې ادارې نن یکشنبه د (کب شپږمه) په اېکس پاڼه لیکلي چې په لېږدول شویو توکو کې نفتي او خوراکي توکي شامل دي.
یاده اداره وايي، دغه صادرات او واردات یې د ۱۴۰۲ کال د سلواغې له ۲۷مې د کب تر درېیمې نیټې پورې کړي دي.
د طالبانو د اوسپنې پټلۍ اداره وايي، د حیرتان بندر د اوسپنې پټلۍ له لارې یې ۵۷ زره او ۶۹۸ ټنه، د اقینې بندر د اوسپنې پټلۍ له لارې پنځه زره او ۵۴ ټنه او د تورغونډۍ بندر د اوسپنې پټلۍ له لارې ۱۱ زره او ۴۸۱ ټنه توکي لېږدول شوي چې ټول شمېر ۹۲ زره او ۲۳۳ ټنه نفتي، غیر نفتي او نور توکي، هېواد ته وارد او بهر ته صادر شوي دي.
د دغه شمېر لېږدول شویو توکو له ډلې یوه برخه ټرانزيټ او صادرات دي چې په تېره اوونۍ کې ۲۲۴۷ ټنه صادر شوي، چې په دې کې وچه میوه، کینو، کچالو او د انارو اوبه (جوس) شامل دي.
دغې ادارې دا نه دي ويلي چې دغه توکي یې له کومو هیوادونو وارد او کومو هیوادونو ته یې صادر کړي خو وايي، دوی به خپلو صادراتو او وارداتو ته په راتلوونکي کې لا مناسب شرايط برابروي.
د طالبانو د اوسپنې پټلۍ ادارې تېره اوونۍ، چې د روان مالي کال د سلواغې میاشتې په ترڅ کې د هېواد د اوسپنې پټلۍ له لارې، ۳۸۱ زره ۴۶۹ مټریک ټنه توکي لیږدول شوي دي.
د طالبانو تر کنټرول لاندې باختر اژانس د دغې ډلې د اوسپنې پټلۍ ادارې د معلوماتو له مخې راپور ورکړی، چې په یوه میاشت کې د حیرتان بندر له لارې ۳۱۲ زره ۵۳ ټنه، د اقینې بندر له لارې ۲۸ زره ۱۳۳ ټنه او د تورغونډۍ بندر له لارې ۳۷ زره ۵۹۵ ټنه چې ټولټال ۳۷۸ زره ۲۵۳ ټنه نفتي او خوارکي توکي دي افغانستان ته وارد شوي.
دغه اداره وايي، په دغه موده کې ۳۲۱۶ ټنه سوداګریز مالونه صادر او ټرانزیټ شوي دي.
دا په داسې حال کې ده، چې په مرغومي میاشت کې د افغانستان اوسپنې پټلۍ له لارې ۳۸۶ زره ۶۴۹ مټریک ټنه انتقالات شوي چې له هغې ډلې ۳۰۰۲ مټریک ټنه یې صادراتي توکي وو.
د افغانستان په چارو کې د ایران د ولسمشر ځانګړي استازي حسن کاظمي قمي وايي چې په ایران کې څه باندې شپږ میلیونه افغان کډوال مېشت دي. نوموړي ویلي چې دغه کډوال د هغو جبري شرایطو لاندې ایران ته راغلي چې امریکا په افغانستان کې رامنځته کړي دي.
کاظمي ویلي: «موږ باید په افغانستان کې داسې شرایط رامنځته کړو چې له دغوکډوالو څخه یو شمېر بېرته خپل هیواد ته ستانه شي.»
هغه له دانشجو خبري اژانس سره په مرکه کې زیاته کړه: «د افغانستان کادرونه او کاري ځواک یوه مهمه برخه زموږ په هیواد کې شتون لري او هغه افغان کادرونه چې په ایران کې یې زدهکړې کړې دي، بیرته خپل هیواد ته ستانه شي.»
دغه ایرانی ډیپلوماټ وايي، د افغانانو کډوالي د هغو بحرانونو له امله ده چې امریکایانو په هغه هیواد کې رامینځته کړي دي.
د کډوالو په چارو کې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ د راپور له مخې په ایران کې د مېشتو وګړو شپږ سلنه افغانان جوړوي.
په دې وروستیو کې یوه ایراني چارواکي خبر ورکړ چې د دغه هېواد ۱۶ ولایتونو ته د افغان کډوالو ننوتل منع دي.
ایران په دې ورستیو کې د افغان کډوالو ایستلو بهیر چټک کړی دی.
د ملګرو ملتونو پراختیايي پروګرام د یک شنبې په ورځ د (کب شپږمه) په یوه خپره شوې خبرپاڼه کې ویلي چې، نړېوال وجهي صندوق د هغو ۱،۳ میلیونه افغان کډوالو لپاره ۴.۷ میلیون ډالر بیړنۍ مرسته تصویب کړه. دا هغه کډوال دي چې دا مهال په پاکستان کې اوسیږي او افغانستان ته راستېدونکي دي.
دغه اداره وايي، یاده مرسته به د ایډز، نري رنځ او ملاریا ناروغیو سره د مبارزې په برخه کې ولګول شي.
دغه ۴،۷ میلیونه بیړنۍ بودجه به پر ۶۶ میلیونه هغه بودجې ور زیاته شي چې د ۲۰۲۴ کال د جنوري په لومړۍ نېټه د درې کلو لپاره اعلان شوې وه، دغه مرسته د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام له لوري ورکړل کیږي.
په خبرپانه کې د یادې مرستې په اړه د اسیا، ختیځې اروپا، لاتینې امریکا او کارابین څانګې مشرې انیلیس هیرشمنله قوله لیکل شوي: «د اټکل له مخې ۱،۳ میلیونه کسان د افغانستان د نفوس درې سلنه وګړي کیږي، دغه یو لوی شمېر دی چې په کلیوالو او سختو سیمو کې له پاکستان سره پر کرښه پروت دی، د اډیډیمولوژیکي خطر استازیتوب کوي او د نرې رنځ، ایډز او ملاریا د اړینو خدمتونو د پیاوړتیا پرته ورسره مقابله نه شي کیدای.»
په افغانستان کې د ملګرو ملتونو د پراختیايي پروګرام مسوول وایي، لا له وړاندې یې د راستنېدونکو کډوالو بیړنیو اړتیاوو ته د رسېدو لپاره د ملاریا، ایډز او نرې رنځ سره مخ کسانو ته د خدمتونو وړاندي کولو ته چمتوالی نیولي دی.
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د پراختیايي ادارې مسوول د نړیوال وجهي صندق د یادې پرېکړي هرکلی کړی.