د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د بشري حقونو ځانګړي رپورټر له طالبانو غوښتي، چې د بشري حقونو مدافعې ښځې له بنده خوشې کړي. ریچارډ بینیټ وویل: "د نړیوالې ورځې په مناسبت، زه د افغانستان له ښځو او نجونو سره ولاړ یم، چې بې اندازې له بنسټیز او سیستماتیک تبعیض سره مخ دي."
هغه د مارچ د اتمې د ښځو د نړیوالې ورځې په مناسبت په دغه یادښت کې لیکلي دي: «زه د هغو کسانو زړورتیا، نوښت او رهبرۍ ته چې د خپلو حقونو غوښتنه کوي؛ سلامونه وړاندې کوم.»
ښاغلي بینیټ له طالبانو وغوښتل، چې د ښځو او نجونو د تعلیم او کار په ګډون د بشري حقونو درناوی وکړي.
د افغانستان لپاره د بشري حقونو په برخه کې د ملګرو ملتونو ځانګړي راپور ورکوونکي د ټولنیز ژوند په ټولو برخو کې د افغان ښځو او نجونو پر معنادار او مساوي ګډون ټینګار وکړ.
ریچارډ بینیټ د بشري حقونو د مدافعینو توقیف "خپلسري" وبلله او زیاته یې کړه: "زه پر طالبانو غږ کوم چې سمدستي او پرته له کوم شرطه ټول هغه کسان خوشي کړي، چې د بشري حقونو په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو د حقونو د دفاع په خاطر نیول شوي دي."
طالبانو په ۱۴۰۰ کال کې د افغانستان د واک تر لاسه کولو وروسته پر ښځو پراخ بندیزونه ولګول.
په تېرو دوه نیمو کلونو کې په افغانستان کې دننه او بهر د بشري حقونو یو شمېر مدافعانو د دغو بندیزونو د لغوه کېدو غوښتنه کړې ده.
که څه هم طالبانو تل د لاریونوالو لاریونونه ځپلې دي، خو دغه لاریونونه دوام لري.
نن د جمعې په ورځ په تخار کې د ښځو یوه ډله سړک ته راوتلې وه او د طالبانو پر ضد یې شعارونه ورکول.
په هغو ویډیوګانو کې چې افغانستان انټرنشنل نن ترلاسه کړې، لیدل کېږي چې ښځې د ښځو د نړیوالې ورځې په مناسبت په خپلو لاریونونو کې وايي، د افغانستان ښځې بندیانې دي.
دوی شعارونه ورکول: "د ښځو ضد حکومت، نسکور نسکور."
کابل، کندهار او هرات ځینې انځورګرو له افغانستان انټرنشنل – پښتو سره د ښځو د نړیوالي ورځي په مناسبت په خبرو کې وويل، چې د رسامۍ، انځورګرۍ او ميناتورۍ هنر د طالبانو له وېرې په پټه پالي.
طالبانو د ساکښو پر انځورولو بندیز لګولی او هم یې له کندهار په تلوېزون کې د ساکښو پر ویډیو او انځور ښودل بند کړي او دا لړۍ نورو ولایتونو ته هم غځوي.
په کابل کې انځورګره رينا اتل وايي واک ته د طالبانو په رسېدو د دې هنر ښوونيز مرکزونه، فعاليتونه او نندارتونه بند شوي او تر ډېره د ساکښ رسامۍ ته اجازه نشته.
هغه وايي:« طالبان چې راغلي زموږ د ښکلو هنرونو ټولنه او فعالیتونه بند شوي دي، موږ ته ويل شوي، چې د انسانانو تصویرونه به نه رسموئ.»
په کندهار او هرات کې هم انځورګرې له ورته اندېښنو سره مخ دي.
د دوی په خبره په کمه موده کې يې فعاليت، د هنر د مينه والو شمېر او پرمختګ په بې ساري ډول ډېر شو، خو د طالبانو واکمنېدو سره یې د هنر ارزښت او عايد دواړه کم شوي دي.
د کندهار اوسېدونکې زینب وايي: «موږ د پرمختګ په لور روان و، روزنیز مرکزونه وو، د انځورونو لپاره بازار و او ډېر ارزښت يې درلود؛ خو اوس هيڅ هم نشته.»
خو دغه انځورګرې ناهیلې نه دي او وايي خپل هنر به په دې تمه پاللي، چې يو مهال به ارزښت پيدا کوي او بيا به یې مينه وال زياتيږي.
ډېر هغه عکسونه، چې دې انځورګرو افغانستان انټرنشنل- پښتو ته لېږلي د افغان مېرمنو د کړاو ډک ژوند، نرواکه ټولنه، سمسور چاپيريال او ځيني تحميل شوي ناسم کلتورنه پکې انځور شوي دي.
د معلوماتو له مخي، په کابل، کندهار او هرات کې د ښکلو هنرونو له بېلابېلو ټولنو سره تر ۱۰۰ زياتو انځورګرو کار کاوه، چې اوس يې زيات له خپلو کورنو دغه هنر پالي.
د طالبانو مشر هبت الله اخونزاده د يو شفاهي امر له مخيټولو دولتي ادارو ته امر کړی، چې انځور او ويډيو دي نه اخلي او يوازي دي په ليکلې او غږيږه بڼه خپل راپورنه شريکوي.
طالبانو په خپله لومړنۍ پنځه کلنه واکمنۍ کې پر انځور اخیستلو بندیز لګولی و او دغه کار یې له اسلام سره په ټکر کې بللی و.
دغې ډلې په دویم ځل واک ته تر رسېدو وړاندې په دوحه کې د مذاکراتو پر مهال ژمنه کړې وه، چې دوی له پخوا بدل شوي او دا ځل به یې چارې او بندیزونه د پخوا په څېر نه وي.
خو طالبانو په واکمنېدو سره که څه هم په لومړیو کې خپل پخواني قیودات پلي نه کړل، اما ګام په ګام د هغه پخوانۍ واکمنۍ پر لور روان دي.
۳۸ کلنه پرښته، چې د دوو لوڼو او دريو زامنو مور ده خاوند یې مړ شوی او دا د کور چارې سمبالوي. پرښتې په کندهار کې پنځه کاله د پوليسو په لیکو کې دنده کړې، خو د طالبانو په راتګ بې کاره شوې.
د تېر جمهوري نظام دا پوليسه وايي دامهال له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ ده او د کورنۍ د ورځنیو اړتیاوو پوره کولو لپاره د نورو کورونه پاکوی.
طالبانو د ۲۰۲۱ کال په اګسټ کې په واک ترلاسولو سره په دې ولایت کې د تېر حکومت نظامي کارکوونکې له دندو لرې کړې او پر کور د تنخا ورکولو ژمنه یې ورسره وکړه، خو پرښته وايي، له یوه کال راهیسې تنخا نه ده ور کړل شوې.
هغه زياتوي: « پنځه يتيمان اولادونه او د کور سرپرستي زما په غاړه ده، زما ټولې همکاراني پر کور دي، اسلامي امارت موږ ته د تنخا را کولو وعده کړې؛ خو تر يو کال زيات کېږي، چې تنخا يې نه ده راکړې.»
پرښته اوس د يوه ډاکټر په کور کې د میاشتي په ۵ زره افغانۍ پخلۍ کوي او کالي ورته مینځي.
ګلپري يوه بله پولیسه ده او وايي، د کار د نشتوالي له له کبله سوال کولو ته مجبوره شوې.
هغه وايي: « په کندهار کې د ښځو لپاره هيڅ دنده نشته، زيات مجبوريت مې سوال کولو ته اړباسي.»
دغه پوليسې د طالبانو پر مشرتابه ږغ کوي، چې که يې لاسنیوی نه شي کولای، په ټولنه کې دې ښځو ته د کار زمينه برابره کړي.
په کندهار کې د تېر نظام پر مهال ۱۸۵ ښځينه پولیسو په بېلابېلو برخو کې دندې درلودې.
دغو پوليسو به زیات مهال په ادارو کې د ښځينه مراجعینو او په عمومي بازارونو کې د مېرمنو د تلاشي او د کورنو د پلټنو پر مهال د ښځو د پوښتلو مسولیتونه درلودل.
د طالبانو واکمنېدو سره د کندهار په ټولو دولتي ادارو په خاص ډول امنيتي برخه کې یوه ښځه هم دوامداره دنده نه لري، یوازې د اړتیا پر مهال ځینې وخت له دوی یو شمېر غوښتل کېږي.
په دې ولایت کې يوازي په روغتيايي برخه کې نرساني او قابلې دندې لري، چې هغه هم د زياتو محدودیتونو سره مخ دي.
په کور دننه او بهر ډېری افغان فعالاني او د بشري حقونو د ملاتړ بنسټونو پر طالبانو ږغ کړی، چې د ښځو لپاره پر زدکړو او کار بنديزونه دي ژر ليري کړي.
خو دې ډلې تر اوسه د افغانانو او بهرنيانوغوښتونو ته مثبت جواب نه دی ويلی.
افغان ښځو خپلې دندې، زدهکړې، په ټولنه کې سیاسي او ټولنیزه ونډه او دې ته ورته لسګونه د ژوند نور اساسي حقونه له لاسه ورکړل؛ خو لا یې هم خپلې هېلې ژوندۍ ساتلې دي.
که څه هم اوس نړۍ د افغانستان ښځو ته د بېچاره قشر په سترګه ګوري؛ خو افغان ښځو له لسیزو وروسته په تېرو دوه نیمو کلونو کې له ټولو بندېزونو سره سره تاریخ جوړ کړی دی.
د طالبانو پر وړاندې د ښځو درېدل، لاریونونه، په نړۍواله کچه د غږ پورته کول او د بېلابېلو اعتراضي خوځښتونو جوړېدل هغه لاملونه دي، چې تراوسه پورې د نړۍ هیڅ یوه هېواد د طالبانو حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی.
د ښځو پر وړاندې د طالبانو تاوتریخوالی، ناسم چلند، له زدهکړو بې برخې کول، د دندو او لسګونه نورو لومړنیو حقونو اخیستو بیا هم افغان ښځې کمزوره نه کړې او په بېلابېلو برخو کې یې خپله مبارزه روانه وساتله.
سره له دې چې ښځو د جمهوریت په شاوخوا شلو کلونو کې سوداګري کوله؛ خو د طالبانو له حاکمیت وروسته د ښځينه سوداګرو شمېر څو برابره زیات شو.
نړۍوال بانک په ۲۰۲۳ کال کې د یوه راپور په خپرولو سره افغانستان د هغو ۱۱ هېوادونو په ډله کې راوستی، چې د ښځینه سوداګرو لپاره تر ټولو بد ځای دی.
اوس پوښتنه دا ده، چې که افغانستان د ښځينه سوداګرو لپاره بد ځای دی بیا ولې د ښځينه سوداګرو شمېر زیات شوی؟
د طالبانو له پراخو بندیزونو سره ښځې څنګه خپلې سوداګریزې چارې پر مخ وړي؟
خپلو تولیداتو ته څنګه بازارونه پیدا کوي؟ او نړۍوال بانک په خپل راپور کې د کومو ستونزو پر بنسټ افغانستان د ښځينه سوداګرو لپاره بد هېواد بللی دی؟
دا هغه پوښتنې دي، چې په دې راپور کې به د ښځینه سوداګرو پر وړاندې شته ننګونې، شته فرصتونه او هغه لسګونه ستونزې را وسپړل شي، چې له تېرو دوه نیمو کلونو راهیسې ورسره لاس او ګرېوان دي.
د نړۍوال بانک راپور
نړۍوال بانک په ۲۰۲۳ کال کې ښځې، تجارت او قانون' تر عنوان لاندې د یوه راپور په خپرولو سره افغانستان د هغو ۱۱ هېوادونو په ډله کې راوستی، چې د ښځینه سوداګرو لپاره تر ټولو بد ځای بلل شوی دی.
نړۍوال بانک په دغه راپور کې لیکلي، چې د افغانستان په ګډون په یاد شمېر هېوادونو کې ښځینه سوداګرې تر ټولو ټيټ عاید او اقتصاد لري.
له دې ټولو سره سره په افغانستان کې بیا د ښځينه سوداګرو د شمېر د زیاتېدو لامل په بې ساري توګه د ښځو وزګارېدل دي، ځينې مېرمنې له دندو و اېستل شوې، ځينو د فشارونو له امله دندې پرېښودې، د پوهنتون د زدهکړیانو پر وړاندې د پوهنتون دروازې وتړل شوې او زرګونه نورو نجونو بیا د منځنیو ښوونځيو له بندېدو وروسته سوداګرۍ ته مخه کړه.
لاسي صنایع، د غالیو اوبدل، مالداري، د وچې مېوې پروسس، زعفران، د افغانستان د قیمتي ډبرو کار و بار او یو شمېر نورې برخې هغه څه دي، چې افغان ښځې پکې فعالیتونه او سوداګري کوي.
د طالبانو تر واکمنۍ لاندې روغتیايي برخې، خبریالي او د ښځو سوداګري هغه برخې دي، چې طالبانو یې مخه نه ده نیولې.
په دې راپور کې مو هڅه وکړه، څو په هېواد کې د ښځینه سوداګرو کره شمېره پیدا کړو؛ خو د طالبانو د سوداګرۍ خونې مشر محمد یونس مهمند له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په خبرو کې سره له دې چې د ښځینه سوداګرو د کره شمېرې په اړه څه و نه وېل، خو وایي چې د تېر پرتله د ښځینه سوداګرو شمېر څو برابره زیات شوی دی.
ښاغلي مهمند د ښځو بیا په ځانګړې توګه د ښځينه سوداګرو پر وړاندې پراخ محدودیتونه افوهات وبلل او زیاته یې کړه، چې د شریعت په چوکاټ کې هره افغانه ښځه پانګونه او سوداګري کولی شي.
نوموړي زمونږ د هغې پوښتنې په ځواب کې چې موخه یې له شرعي چوکاټ څخه څه دي، وویل چې بشپړ اسلامي حجاب او په سفرونو کې د محرم شتون هغه شرایط دي چې د ښځینه سوداګرو لهخوا باید په پام کې ونیول شي.
د یو شمېر راپورونو له مخې، د هېواد په ۳۴ ولایتونو کې شاوخوا پنځوس زره ښځې په رسمي او غیر رسمي توګه په سوداګریزو چارو بوختې دي.
په راپورونو کې دغه راز راغلي، چې طالبانو په تېرو دوو کلونو کې څه باندې ۱۲ سوه ښځو ته جوازونه ورکړي دي.
له دې سره، ښځینه سوداګرې بیا د طالبانو له محدودیتونو، نمایشي پروګرامونو او د بازارونو له نشتون څخه سرټکوي.
په دې راپور کې مو د ښځينه سوداګرو نظر هم اخیستی؛ خو تر هغه وړاندې به د ښځينه سوداګرو پر وړاندې د طالبي شرایطو او محدودیتونو په اړه ولیکو.
د ښځينه سوداګرو پر وړاندې محدودیتونه او د طالبانو شرایط
۱- طالبي حجاب
۲- د کار او سفر پر وخت د محرم شتون
۳- د ښځو کار یوازې ښځو ته
۴- پر تبلیغاتو بندیزونه
۵- د کانونو په برخه کې د ښځو د کار منع کېدل
۶- د نندارتونونو پرمهال د جبري ماسکونو کارول
۷- د پروژو د ورکړې په بدل کې د طالبانو صفت کول
۸- د ښځو او نارینهو د کار ځایونو جلا کېدل
د فرزاد عثمان شرکت مشرې فرزانې عطایي له افغانستان انټرنشنل- پښتو سره په خبرو کې وویل، چې د جمهوریت پر مهال یې د وچې میوې د پروسس په برخه کې فعالیتونه کول؛ خو واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته یې د بوټ جوړولو (لاسي صنایعو) په برخه کې کارونه پیل کړل.
نوموړې چې په همدې څو ورځو کې د افغان - ترکمن له نندارتون وروسته له ترکمنستانه هېواد ته ستنه شوې وایي، که څه هم له زیار اېستلو سره سره یې کارونه د پخوا په شان نه دي؛ خو بیا یې هم په خپله کوچنۍ کارخونه کې لسو کسانو ته د کار زمینه برابره کړې ده.
مېرمن عطایي وایي، د دوی په ګډون د افغان - ترکمن په نندارتون کې کابو څوارلسو ښځينه سوداګرو برخه اخېستې وه.
د طالبانو د سوداګرۍ خونې مشر یونس مهمند وایي، په تېرو دوه نیمو کلونو کې د افغانستان په ګډون د سیمې په یو شمېر هېوادونو کې د ښځينه سوداګرو توکو ته د بازار موندنې په موخه ډېر نندارتونونه جوړ شوي دي.
یو شمېر ښځينه سوداګرې بیا دغه نندارتونونه نمایشي بولي او وایي، چې طالبان خپلې ادارې ته د تبلیغاتو په موخه د نندارتون جوړېدو ته اجازه ورکوي؛ خو په نندارتون کې شرایط دومره سخت دي چې د دوی وخت ضایع کېږي، خو ګټه نه ترلاسه کوي.
په کابل کې په وروستیو څو نندارتونونو کې د ښځو او نارینهوو ګډو نندارتونو ته اجازه ورنکړل شوه او ان له دغه نندارتونونو څخه د لېدنې او د توکو پېرلو ته د نارینهوو د تګ مخه ونیول شوه.
د قناوېز په نوم د جامو جوړولو شرکت مشره اصیلا سادات وایي، د طالبانو له واکمنۍ وروسته د ښځو کارونه د تېر په پرتله کمرنګه شوې دي.
نوموړې وایي، د دوی په شرکت کې ښځو او نارینهوو په ګډه سره دنده ترسره کوله؛ خو د طالبانو د امربالمعروف وزارت لهخوا څو ځلې د دوی شرکت ته کسان راغلل او خبرداری یې ورکړ، چې ښځې او نارینه په یوه ځای کې کار کولی نشي.
اصیلا سادات وایي: د ناسمو اقتصادي شرایطو له امله مې نشو کولی، چې نارینهوو ته جلا او ښځو ته جلا ځای ونیسم؛ نو مجبوره شوم چې هم خپل کارونه کم کړم او هم له کار څخه نارینه ځواب کړم.
سادات چې مخکې یې پنځلس رسمي کارکوونکي درلودل، اوسمهال یې شمېر لسو کسانو ته رسېږي.
اغلې سادات هم د بازارونو له نشتون څخه شکایت کوي او زیاتوي، چې د طالبانو لهخوا نندارتونونه جوړېږي او نورو بهرنیو ملاتړو ادارو ته هم د نندارتونو د جوړېدو اجازه ورکوي؛ خو پر دغو نندارتونونو سخت شرایط وضع کوي، چې خلک بیا پکې د برخې اخېستو لپاره زړه نه ښه کوي.
نوموړې وایي، په وروستي نندارتون کې یې چې د بازار موندنې په موخه برخه اخیستې وه، نارینهوو ته یې نندارتون ته د لیدو لپاره اجازه نه ورکوله او پر ښځو هم له محرم پرته په ګرځېدو بندیز لګېدلی دی، چې له همدې امله بازارونه کمرنګه وو.
له اصیلا سادات څخه مې وپوښتل، چې په بهرنیو نندارتونو کې یې هم برخه اخیستې او که نه؟
هغه وایي، له واسطې پرته په لویو او بهرنیو نندارتونو کې هیڅکله دوی ته فرصت نه برابرېږي.
د خوراکي توکو د پروسس زیبا رشید شرکت مشره زیبا رشید چې له لسو کلونو راهېسې په کابل کې د اچار، مربا او رب جوړولو ترڅنګ د وچو خوراکي توکو لکه پیاز، اوږه، مرچ او د سرو بانجانو په برخو کې فعالیت کوي وایي، چې تراوسه یې په دې برخو کې لسګونه ښځې روزلي دي او د کار زمینه یې ورته برابره کړې ده.
له نوموړې سره چې اوسمهال شل ښځې په کار بوختې دي وایي، چې د دوی تولیدات د کابل، بلخ او غزني په ګډون د هېواد یو شمېر ولایتونو کې ښه بازارونه لري.
مېرمن زیبا رشید همداراز زیاته کړه، چې تراوسه یې د هند، ترکمنستان او ازبکستان په ګډون په ډېرو نندارتونو کې برخه اخېستې او له طالبانو غواړي، چې ښځينه سوداګرو ته د بهرنیو نندارتونو ډېره زمینه برابره کړي.
د نوموړې په خبره، بهرني نندارتونونونه له افغان ښځینه سوداګرو سره د بېلابېلو هېوادونو له کلتور سره د اشنایي او له بهرنیو سوداګرو مېرمنو سره د پېژندګلوي او اړیکو په برخو کې مرسته کوي.
له دې سره، په کابل کې د جامو جوړولو لورا شرکت مسووله سعدیه سحر وایي، چې پر افغانستان د طالبانو له واکمنۍ وروسته درې میاشتې یې کارخونه بنده وه.
د مېرمن سحر په خبره، له درېیو میاشتو وروسته یې چې بیا ځلې خپل کارونه پیل کړل شاوخوا ۱۳۰ ښځو ته یې د یوې بهرنۍ ادارې په مالي ملاتړ د کار زمینه برابره کړه.
نوموړې وایي، یاد شمېر ښځو ته یې د شپږو میاشتو په موده کې د خیاطۍ، ګلدوزۍ، چرمه دوزۍ، ډیزاین او اداري کارونو په برخو کې روزنې ورکړې، چې اوسمهال له دې شرکت څخه لسګونه فارغې ښځې خپله کار و بار لري.
اغلې سحر زیاتوي، چې د جواز موده یې ختمه شوې ده او د جواز تمدید هم اوسمهال ستونزمن کار دی او په ځلونو هڅه تراوسه هم نه ده توانېدلې چې خپل جواز نوی کړي.
نوموړې د دې ستونزې د حل په موخه د ښځو د سوداګرۍ خونه کې هم د خپل شرکت نوم ثبت کړ؛ خو یادې خونې هم ورسره همکاري و نه کړه.
نوموړې وایي، څو ځلې د ښځو د سوداګرۍ خونې مشره بدله شوه او دوی هم نه پوهېدل چې بالاخره له چا سره اړیکه ونیسي.
هغه مېرمنې چې د ښځو په سوداګرۍ خونه کې ثبت دي، دوی په کال کې له دوه نیم زره افغانیو شروع تر شپیتو زرو افغانیو ورکوي او د ښځو سوداګرۍ خونه بیا د دغو پېسو په بدل کې ښځینه سوداګرو ته پروژې، قراردادونه او نندارتونونو کې برخه ورکوي او د دې ترڅنګ د ښځو شرکتونه بهرنیو موسساتو ته معرفي او د جوازونو د نوي کېدو په برخو کې هم له ښځو سره مرستې کوي.
مېرمن سحر له افغانستان انټرنشنل پښتو سره په خبرو کې ووېل، سره له دې چې د یوه کال په موده کې یې یادې خونې ته ۲۵ زره افغانۍ ورکړې وې؛ خو دغې خونې نه د دوی د جواز په نوي کېدو او نه هم د پروژو او قرادادونو د ورکړې په برخه کې همکاري وکړه.
اغلې سحر همداراز زیاته کړه، چې د توکو د لېږد په برخه کې د اسانتیاوو د نه شتون له امله یې خپل ټول نړۍوال بازارونه له لاسه ورکړي دي.
افغانستان چې سنتي ټولنه لري، ډېری وخت د ښځو پر وړاندې ستونزې رامنځته کېږي او د بېلابېلو دلایلو له امله د ښځو د کارونو مخه نیول کېږي یا هم فرصتونه نه ورکول کېږي.
د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني په مشرۍ په تېر جمهوریت کې په هره برخه کې مېرمنو پراخ فرصتونه جوړ شول؛ ترڅو افغان ښځې په خپلو پښو ودرېږي.
ښځو ته د فرصتونو او اسانتیاوو د رامنځته کېدو په موخه په ۲۰۱۷ کې د سوداګرۍ وزارت تر چتر لاندې د خصوصي سکتور په توګه 'د افغانستان د ښځو سوداګرۍ او صنایعو خونه' رامنځته شوه.
هغه وخت بیا شاوخوا ۸۰۰ ښځينه سوداګرې او کارخانه لرونکې له دغې خونې سره ثبت وې، چې د جمهوریت له پرځېدو سره په دې خونه کې اوسمهال سلګونه نورې ښځې هم ثبت شوې دي.
په کابل کې یوې ښځينه سوداګرې د نوم د نه اخیستو په شرط افغانستان انټرنشنل- پښتو ته وویل، د کار پر مهال په ځانګړې توګه د نندارتونو پر وخت په ښځینه سوداګرو د ماسکونو جبري کارول د دوی د کارونو پر وړاندې لوی خنډ دی، ځکه دوی له مشتریانو سره راحت خبرې کولی نه شي.
دغه سوداګره وایي، ښځينه سوداګرو ته ټولې پروژې د ښځو سوداګرۍ خونې ته ځي او د ښځو د سوداګرۍ خونه بیا دا پروژې د روابطو او واسطو له مخې مېرمنو ته ورکوي.
د نوموړې په وینا، ډېر عادي کارونه لکه کوچنیو ټرینینګونه بیا هغو کسانو ته په پام کې نیول کېږي چې نوی یې کار و بار شروع کړی وي او هیڅ کومه واسطه و نه لري.
دغه سوداګره وایي، څو ځلې یې غوښتل په کابل کې مېرمنو ته نندارتون جوړ کړي؛ خو طالبان یا دوی ته اجازه نه ورکوي او که اجازه هم ورکړي څو ارګانونو ته د بررسۍ لپاره باید ولاړې شي، چې دغه کار میاشتې میاشتې وخت نیسي.
یاده سوداګره همداراز زیاتوي، د پروژو او امکاناتو د برابرولو پر وړاندې طالبان له دوی څخه غواړي چې په پروګرامونو کې باید د طالبانو صفتونه وکړي او که دغه کار و نه کړي په بېلابېلو پلمو یې د کارونو مخه نیول کېږي.
اخوا د راه دانش د لاسي صنایع مشره حسنا رووفي چې د کابل پوهنتون د ژورنالیزم پوهنځي زدهکړیاله وه وایي، تر هغه وروسته یې سوداګریزو چارو ته مخه کړه، چې د پوهنتون دروازې د نجونو پر مخ وتړل شوې.
اغلې رووفي له یو نیم کال راهیسي د لاسي صنایعو په برخه کې کار کوي او تراوسه یې ۲۲ مېرمنو ته په رسمي توګه د کار زمینه برابره کړې ده او لسګونه نورو ښځو ته یې لنډمهاله روزنیز پروګرامونه جوړ کړي دي.
نوموړې وایي، که څه هم د تولیداتو لپاره یې بازارونه کم دي؛ خو کولی شي خپلو کارکوونکو ته په وخت سره تنخواوې ورکړي.
مېرمن رووفي له طالبانو غواړي، چې د دوی کارونو ته د اسانتیاوو د جوړولو لپاره زمینې برابرې کړي؛ ترڅو وکولی شي د هېواد د اقتصاد په وده کې او افغانانو ته د کار د زمینې په برابرولو کې مرسته وکړي.
پر افغانستان د طالبان له واکمنۍ وروسته پر ښځو دغې ډلې څه باندې پنځوس شفاهي او غیر شفاهي فرمانونه صادر کړل، چې په دغو فرمانونو کې په پراخه توګه د ښځو د ژوند لومړني حقونه لکه د زدهکړو او کار کولو مخه ونیول شوه.
که څه هم د ښځو پر وړاندې د طالبانو دغه بندیزونه له پراخو کورنیو او بهرنیو غبرګونونو سره مخ شول؛ خو طالبانو د ښځو پر وړاندې خپل دریځ بدل نه کړ.
په پلازمېنه اسلام اباد او د پېښور ښار په یو شمېر سیمو کې ګڼو افغانانو د مارچ اتمه ونمانځله او په ترڅ کې یې د یو شمېر مخکښو مېرمنو د ستایلو تر څنګ پر هغوی ډالۍ هم ووېشلې.
د اسلام اباد په بي۱۷ ښارګوټي کې لسګونه افغانانو د ښځو سره د پیوستون د نړۍوالې ورځې په پار په جوړه شوې غونډه کې وویل، چې د دغې ورځې نمانځنه د دوی د فرهنګ او کلتور یوه برخه ده او د دوی په وینا په هیڅ دول د خپلو دغه شان فرهنګي ارزښتونو څخه نه به شا کېدونکي دي.
په اسلام اباد کې د افغان کډوالو د شورا مرستیال میوند عالمي افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل: موږ افغانان په هر حالت کې خپل فرهنګي ارزښتونه ساتو او هغو ته د قدر په سترګه ګورو، دلته افغانانو دا وپتییله، چې د خپلو افغانو کډوالو خویندو د ستایلو او نمانځنو لپاره دغه غونډه جوړه کړي او په خپل شخصي لګښت یې دغسې شانداره غونډه جوړه کړه او یو شمېر مېرمنو ته مو ډالۍ هم ورکړې.
میوند عالمي دا رنګه وویل، چې د دوی شورا د ښځو سره د پیوستون د نړۍوالې ورځې تر څنګ تل د افغانستان د ویاړلو ورځو نمانځنه کړې او خپلې مخکښې افغانانې یې ستایلې او د بېوزلو کورنیو لاسنیوی یې هم کړی.
د دغې غونډې یوې برخه والې سلما ایوبي وايي، سره له دې چې دوی په کډوالۍ کې له کړاوونو ډک ژوند تېروي؛ خو بیا هم خپلې دودېزې ورځې نمانځي.
هغې زیاته کړه: موږ له همدغه ځایه د خپلو هغو خویندو غږ هم اوچتوو، چې دا مهال د طالبانو تر ظلم لاندې ژوند کوي او خپل غږ د طالبانو د وحشت له وېرې نه شي پورته کولای، موږ تل په اسلام اباد کې له نړۍوالو سره د خپلو هغو خویندو ستونزې شریکې کړې چې دا مهال په افغانستان کې د طالبانو له ظلمونو سره مخامخې دي.
د اسلام اباد تر څنګ د پېښور په بېلابېلو سیمو کې هم د دغې ورځې نمانځنه شوې او یو شمېر مېرمنې په کې ستایل شوې دي.
د پېښور پوهنتون د انجنییرۍ په پوهنځي کې جوړې شوې غونډې ته یو شمېر افغانانې هم وربلل شوې وې او ډالۍ هم پرې ووېشل شوې.
ملګروملتونو د ښځو پر نړۍواله ورځ په افغان ښځو او نجونو د محدودیتونو پر پای ټینګار کړی. افغانستان کې د ملګروملتونو د ښځو څانګې ځانګړې استازې ویلي:«د افغان ښځو او نجونو لپاره فضا په چټکۍ سره د تنګېدو په حال کې ده چې له جګړې،بېوزلۍ او انزوا څخه د افغانستان د وتلو چاره ستونزمنوي.»
الیسون ډیویډیان وایي، « د افغان ښځو او نجونو وضعیت باید د نړۍوالو اندېښنو او اقداماتو په مرکز کې ځای ولري.»
راپور زیاتوي:« په افغانستان کې د ښځو د حقونو لپاره مبارزه یوه نړۍواله او په هر ځای کې د ښځو د حقونو لپاره مبارزه ده. هغه څه چې موږ یې کوو، یا یې په کولو کې پاتې راغلي یو؛ د افغان ښځو او نجونو لپاره یوه ازموینه ده او د نړۍوالې ټولنې په توګه موږ د دې حق ترلاسه کولو لپاره ولاړ یو.»
د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي ځانګړې استازې او د (یوناما) مشره روزا اتنبایوا وایي:« په داسې حال کې چې موږ سږ کال د ښځو نړۍواله ورځ لمانځو، نړۍوال شعار یې 'پر ښځو پانګونه وکړئ' دی او دا باید یوه داسې شېبه وي، چې دلا ډیرې پرمختیا د پیلولو لپاره خپلې هڅې دوه برابره کړو.»
اوتنبایوا زیاته کړې:« دا بیا زړه بوږنوونکې ده، چې موږ یې په افغانستان کې دقیقا برعکس حالت وینو، یوه ناورین زېږوونکې پانګونه چې ښځو او نجونو ته د پام وړ زیان رسوي او د تلپاتې سولې او سوکالۍ پر وړاندې خنډونه رامنځته کوي.»
راپور کې راغلي، چې د ۲۰۲۱ کال له اګست میاشتې راهیسې طالب چارواکو د ښځو او نجونو پر ډېرو لومړنیو ازادیو یو لړ محدودیتونه وضعه کړي چې دندو ته د دوی لاسرسی یې اغېزمن کړی او له کوره بهر یې د دوی د تګ راتګ پر ازادۍ محدودودیت لګولی.
یوناما د طالبانو لهخوا د بې حجابۍ په تور د وروستيو ځپونکو کړنو په اړه اندېښنه څرګنده کړې او ویلي یې دي، چې د خپلسرو نیونو له وېرې مېرمنې لا نورې انزوا او څنډې کېدو ته اړ وځي.
افغان مېرمنې وايي، چې په هېواد کې د بدلون را منځ ته کولو لپاره د دوی هڅې نړۍوال ملاتړ ته اړتیا لري.
راپور کې راغلي، چې څه باندې ۱۲ مېلیونه افغان ښځې سږ کال بشري مرستو ته اړتیا لري.