د غزې د روغتیا وزارت د معلوماتو له مخې؛ د اسراییل په بریدونو کې د وژل شوو فلسطینیانو شمېر ۳۲۲۲۶ تنو ته لوړ شوی دی. دا هم ویل شوي، چې د اکتوبر له اوومې راهیسې پر غزې د اسراییل په بریدونو کې لږ تر لږه ۷۴،۵۱۸ زره کسان ټپیان شوي دي.
الجزیرې خبري شبکې د یکشنبې په ورځ (د وري پنځمه) خبر ورکړ، چې په تېرو ۲۴ ساعتونو کې د اسراییل په بریدونو کې ۸۴ تنه وژل شوي او ۱۰۶ نور ټپیان شوي دي.
په ورته وخت کې د اسراییل پوځ اعلان کړی، چې په یوه اوونۍ کې یې د حماس او اسلامي جهاد شاوخوا ۴۸۰ جنګیالي نیولي دي.
له بلې خوا د اروپايي ټولنې د غړو هېوادونو مشرانو د پنجشنبې په ورځ په خپله اعلامیه کې د حماس په لاس د پاتې یرغمل شویو کسانو د ژر تر ژره خوشې کولو غوښتنه وکړه.
د اوکراین د ولسمشر د دفتر سلاکار وایي، چې د مسکو کروکوس کنسرت پر تالار برید کې اوکراین هېڅ تړاو نلري. تر دې مخکې د روسیې ولسمشر ویلي و، چې د دغې پیښې بریدګرو اوکراین ته د تېشتې هڅه کوله.
میخایلو پودولیک د شنبې په ورځ په اېکس ټولنیزې شبکې خپور کړي پیغام کې لیکلي دوی تمه لري چې روسي چارواکو د کروکوس ښار په تالار کې په ترهګریز برید کې د "اوکراین د ښکیلتیا" په اړه جزییات وړاندې کړي. هغه وايي: "خیالي داستانونه او وړاندوینه د روسیې د امنیتي خدماتو غوره ځانګړتیاوې دي."
پودولیک زیاته کړه: «بیا هم اړینه ده چې یو ځل بیا پر حقایقو ټینګار وکړو. په مرکزي سیمه کې، د وسله والو کسانو یوه ډله په لوی شمیر کې د راټولو شوو خلکو یو تالار ته ځي. څوک یې مخه نه نیسي، د ۱،۵ ساعته څخه ډېر وخت لپاره دا ډله په فعاله توګه پر خلکو ډزې کوي. د قانون پلي کونکو له خوا کومه مداخله نه کیږي. دوی ودانۍ ته زیان رسوي او دا ډله له ودانې څخه وځي او په هماغو موټرو کې چې راغلي بیرته ځي. کومې نښې چې لومړني معلومات او د عیني شاهدانو له بیانونه څخه څرګند شوي ښیي چې دا پیښه د اسلامي سخت دریځو سره تړاو لري.»
هغه زیاته کړه: « وسله واله ډله د تړلو پولو پر لور حرکت کوي چیرې چې فعاله جګړه روانه ده او هر متر کې د روسیې امنیټي ځواکونه موجود دي. هره هغه هڅه چې اوکراین له دغه ترهګریز برید سره وتړي، د منلو وړ نه دی.»
د روسیې ولسمشر ویلي، مسکو ته څېرمه په «ترهګریز» برید کې ښکیل ټول کسان به وپیژندل شي او سزا به ور کړل شي. هغه ویلي و، چې د دغې پیښې بریدګرو اوکراین ته د تېشتې هڅه کوله، خو په دې اړه یې نور جزییات ندي ورکړي.
داعش د دې برید مسوولیت منلی، چې ویل کېږي ۱۴۳ کسان پکې وژل شوي او تر ۱۴۰ ډیر نور ټپیان دي.
د روسیې ولسمشر د دې پېښې له قربانیانو سره د خواخوږۍ لپاره سبا ملي ماتم اعلان کړی دی.
رویټرز خبري اژانس د خپلو سرچینو په حواله وايي، چې په ۱۹۹۶ کال کې د القاعدې له خوا د امریکا د پخواني ولسمشر بېل کلېنټن او د هغه د مېرمنې د وژلو دسیسه مخ په هېریدو ده.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، د بېل کلېنټن د وژنې د هڅې په اړه د متحده ایالاتو د حکومت څیړنو هېڅ شواهد ندي موندلي.
په راپور کې راغلي چې، د ۱۹۹۶کال د نوامبر په ۲۳ مه نېټه د ولسمشر کلېنټن او مېرمنې هيلري کلېنټن الوتکه د فليپين پلازمېنې مانيلا ته روانه وه، چې د امريکا د استخباراتو ادارې د اندیښنې وړ معلومات ترلاسه کړل. د دغو معلوماتو له مخې، د فلیپین په پلازمینه کې د ولسمشر بېل کلېنټن د موټرو د کاروان په مسیر کې چاودیدوني توکي ځای پر ځای شوي وو.
د هغه مامورانو په چټکۍ سره هوټل د بېل کلېنټن او د هغه د پلاوي لار بدله کړه او په دې توګه یې د اسیاـ اقیانوسیه اقتصادي همکارۍ کلنۍ غونډې د هغه له ننولتو څو شیبې وروسته د امریکا د وخت ولسمشر د وژنې لپاره د القاعدې شکمنه هڅه خنثی کړه.
څلورو تقاعد شوو مامورینو رویټرز ته ویلي، چې په داسې حال کې چې د بېل کلېنټن د موټرو کاروان د یو بلې ګڼې ګوڼې لارې د هوټل پر لور روان و، د فیلیپین امنیتي ځواکونو د یو پله پر سر، چې د بېل کلېنټن د موټر د کاروان لومړني مسیر کې و، یو ځواکمن بم وموند او د کلاشینکوفونو یوه کڅوړه وموندله.
د رویټرز په وینا، د وژنې دا هڅه ، چې ښکاري د القاعدې له خوا په متحده ایالاتو د برید له لومړنیو هڅو څخه وه، په لنډه توګه په ۲۰۱۰ او ۲۰۱۹ کلونو کې په خپرو شویو کتابونو کې یاده شوې وه. رویټرز دا نه دي ویلي، چې دا کتابونه د چا له خوا لیکل شوي دي.
اوس مهال، د متحده ایالاتو د پټو خدماتو، چې د سیاسي مشرانو د ساتنې مسوولیت لري، اته تقاعد شوو مامورینو، چې اوه تنو یې د فیلیپین پلازمینې مانیلا کې د دغه سفر پر مهال شتون لروده، رویټرز ته د بېل کلېنټن او د هغه د میرمنې د وژنې د دسیسې دقیق توضیحات ورکړي دي.
رویټرز وايي، د بېل کلېنټن د وژنې د هڅې په اړه د امریکا د حکومت څیړنیزو ډلو هېڅ سند نه دی موندلی. دغه خبري اژانس دا هم وویل، چې نه شي کولی په خپلواکه توګه معلومه کړي چې ایا استخباراتي ادارو په پټه کوم تحقیقات ترسره کړي یا نه.
د رویټرز په خبره، دغې پیښې د پټو خدماتو د مامورینو لپاره هم داسې پوښتنې راپورته کړي، چې ځواب یې نشته.
په مانیلا کې د پټو خدماتو د استخباراتو د برخې مامور ګرګوري ګلاډ د هغو اوو کسانو له ډلې یو دی چې د لومړي ځل لپاره یې د دغې پیښې په اړه څرګندونې کړي. هغه وايي: "زه تل حیران وم چې ولې زه مانیلا ته پر څیړنو د څار لپاره ونشم تلای او پر ځای یې له مانیلا څخه یوه امریکا ته د کلېنټن له ستنیدو یو ورځ وروسته، زه له مانیلا څخه بهر ته ولیږل شوم.»
د پټو خدماتو ویاند انتوني ګوګلیلمي رویټرز ته وویل: "یوه پیښه وشوه او پټه پاتې شوه.» هغه له دې چې ایا متحده ایالات دې پېښې ته د رسیدنې لپاره څه کړي یا نه له څه ویلو ډډه وکړه.
کلېنټن د رویټرز له پرله پسې هڅو سربیره، په دې اړه د معلوماتو له ورکولو ډډه کړې ده.
د سي ای اې پخواني مشر لیون پانټا، چې هغه وخت د بېل کلېنټن د دفتر مشر و، رویټرز ته وویل، چې له دې پیښې ناخبره دی، خو د یوه ولسمشر د وژلو هڅه باید وڅیړل شي.
هغه وايي: "د یوه پخواني د دفتر رییس په توګه، زه ډیره علاقه لرم چې پوه شم ایا چا دا معلومات له پامه غورځولي او هغه خلکو ته یې نه دي سپارلي چې باید په دې اړه یې معلومات ترلاسه کړی وای.»
د امریکا د ۱۹۸۶کال د قانون له مخې د یوه بهرني افراطي سازمان له خوا د یو امریکايي وګړي د وژلو هڅه جرم دی. د رویټرز په وینا، د دې ډول پیښو د محاکمې اجازه باید په ۱۹۹۶ کال کې د هغه وخت لوی څارنوال جانټ رنو څخه اخیستل شوې وای، چې وروسته بیا په دې اړه د ایف بي ای تحقیقات پیلیدل. ایف بي ای د مانیلا د وژنې هڅې په اړه له څه ویلو ډډه کړې ده.
د رویټرز خبري اژانس د راپور له مخې، په پاکستان کې د القاعدې د مشر اسامه بن لادن له وژل کیدو څخه دیارلس کاله وروسته دغه سازمان اوس پخوانۍ وړتیا نه لري.
د ملګرو ملتونو سرمنشي انتونیو ګوتریش نن رفح ته په تلو سره ویلي، چې له غزې تړانګې سره د مصر د پولې په اوږدو کې د مرستو د لاریو د ولاړ قطار مخه نیول یو اخلاقي جنایت دي، ځکه په غزه کې خلک له لوږې سره مخامخ دي.
ګوتریش وویل، د اسراییل لپاره دا وخت رسیدلی دی چې غزې ته د بشري مرستو د رسېدو لپاره "اوسپنېز تعهد" وکړي. نوموړي په غزه کې د سملاسي بشري اوربند او د اسراییل له خوا د نیول شویو سیمو د پرېښودلو غوښتنه وکړه.
هغه د رفح بندر د دروازې مخې ته په څرګندونو کې وویل، چې ملګري ملتونه به له مصر سره ګډ کار ته دوام ورکړي چې غزې ته د مرستو د رسیدو بهیر جاري وساتي.
هغه زیاته کړه: "دلته له دې لارې، موږ د دې ټولو د زړه درد او بې رحمۍ لیدلای شو. د دروازې په يوه خوا کې د بندو مرستو د لاريو اوږده ليکه او له بلې خوا د لوږې اوږد سيوري. دا له تراژیدۍ هم بد وضعیت دی. دا یو اخلاقي جنایت دی."
د ګوتریش دغه سفر په داسې حال کې ترسره کېږي چې اسراییل له نړیوال فشار سره مخامخ دی چې غزې ته د نورو بشري مرستو اجازه ورکړي.
دغه سیمه د اسراییل او حماس تر منځ د پنځه میاشتنۍ جګړې له امله ویجاړه شوې ده.
اسراییل، چې د حماس د له منځه وړلو هوډ لري، اندیښمن دی چې حماس به مرستې په خپله ګټه وکاروي او د همدې امله یې له یوې لارې پرته غزې ته نورې ټولې لارې تړلې دي.
اسراییل، د ډسمبر میاشتې په وروستیو کې رفح ښار ته نږدې د کریم شالوم بندر پرانیسته.
اسراییل د مرستو د رسولو په بهیر کې د خڼډ جوړولو په اړه د مصر او ملګرو ملتونو د مرستندویه ادارو تورونه ردوي او وایي، چې ملګري ملتونه په غزه کې د مرستو په ویشلو کې پاتې راغلي دي.
په هند کې یوې محکمې د دغه هیواد په یو ترټولو ډیر نفوس لرونکي ایالت کې اسلامي ښوونځي په اساسي ډول بند کړي دي. دغه پریکړه کولای شي ډیری مسلمانان تر عمومي ټاکنو دمخه د لومړي وزیر نریندرا مودي له هندو ملتپاله حکومت څخه لرې کړي.
د جمعې په ورځ د محکمې حکم په اترپردیش ایالت کې د مدرسو اداره کولو په اړه په ۲۰۰۴ کال کې تصویب شوی قانون لغوه کړ او ویې ویل، چې دغه قانون د هند د اساسي قانون د دین او سیاست د جدا پاتې کیدو له موضوع سره په ټکر کې دی.
محکمې امر کړی چې باید ټول طالبان دودیزو ښوونځیو ته ولیږدول شي.
د اله اباد ایالتي سترې محکمې حکم به په ۲۵ زره مدرسو کې ۲.۷ میلیونه طالبان او ۱۰ زره ملایان اغیزمن کړي.
په دغه ایالت کې، چې د ۲۴۰ میلیون نفوس پنځمه برخه یې مسلمان دي، د مدرسو د تعلیمی بورډ مشر افتخار احمد جاوید وايي، چې د محکمې په حکم کې راغلي، چې ایالتي حکومت باید دا تضمین کړي چې د ۶ څخه تر ۱۴ کلونو عمر لرونکې ماشومانو ته خامخا په دودیزو ښوونځیو کې ځای ورکړل شي.
په هند کې د اپریل او جون میاشتو ترمنځ عمومي ټاکنې کیږي او په پراخه کچه تمه کیږي چې د مودي بهارتیا جنتا ګوند (BJP) به دغه ټاکنې وګټي.
مسلمانانو او د بشري حقونو ډلو د دغه ګوند ځینې غړي او د هغوی ملاتړي د اسلام ضد کرکې په پارولو او د مسلمانانو د ملکیتونو پر ویجاړولو تورن کړي دي. خو مودي په هند کې مذهبي تبعیض رد کړی دی.
یوه امریکايي چارواکي رویټرز ته ویلي، چې د امریکا استخباراتي ادارې د داعش هغه ادعا تاییدوي، چې وايي، د مسکو په څنډه کې یې د کنسرت په یوه تالار کې وژونکی برید دوی کړی دی. خو روسي چارواکو د داعش پر دې ادعا شک ښودلی دی.
د روسیې حکومت تر اوسه دا نه ده تایید کړې، چې د مسکو په څنډه کې د برید اصلي عامل داعش دی.
په غربي رسنیو کې د داعش له خوا په خپره شوې اعلامیه کې دا نه دي ویل شوي، چې د داعش کومې څانګې دغه عملیات تنظیم کړي دي. خو د رویټرز له خوا په یوه تحلیل کې ویل شوي، چې ممکن دا برید د داعش خراسان څانګې کړی وي.
د داعش خراسان څانګه څه ده؟
د خراسان اسلامي دولت (ISIS-K)، یا د داعش خراسان د ۲۰۱۴ په وروستیو کې د افغانستان په ختیځ کې راڅرګند شو او په چټکۍ سره یې د "" ډېر تاوتریخوالي" له مخې شهرت ترلاسه کړ.
د داعش خراسان د "سخت وحشت" یوه ښکاره بېلګه د ۲۰۱۵ کال د نومبر په ۹ مه په زابل ولایت کې چې د افغانستان په جنوب ختیځ کې موقعیت لري، د یو شمېر هزاره ګانو یرغمل نیول او بیا د شکریه تبسم په نوم د یوې ۹ کلنې ماشومې په ګډون د اوو تنو سرونه پرې کول وو.
داعش خراسان چې یو وخت په افغانستان کې د خپل واک او تاوتریخوالي په اوج کې و، له ۲۰۱۸ کال راهیسې په تدریجي ډول خپل غړي له لاسه ورکړل او د بریدونو شدت یې کم شوو.
د رویټرز د یو راپور له مخې، هغه وخت طالبانو او امریکايي ځواکونو داعش ته درنه مرګ ژوبله اړولې ده.
د امریکا حکومت ویلي، چې د داعش خراسان څانګې په ګډون په افغانستان کې د افراطي ډلو په اړه د معلوماتو د راټولولو وړتیا یې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له دغه هېواده د خپلو ځواکونو له وتلو وروسته کمه شوې ده.
هغه بریدونه چې د داعش خراسان کړي دي
د داعش خراسان څانګه په افغانستان کې او بهر په جوماتونو، سپورتي مرکزونو، تعلیمي مرکزونو او غونډو په ګډون د وژونکو بریدونو تاریخ لري.
په افغانستان کې د داعش له خوا تر ټولو خونړی برید د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په ۲۶ د کابل په نړیوال هوايي ډګر کې د تخیلې په عملیاتو کې د دغې ډلې له خوا ځانمرګی برید و، چې شاوخوا ۱۷۰ افغان اتباع او ۱۳ امریکايي پوځیان پکې ووژل شول.
د ۲۰۲۲ کال په سپټمبر کې داعش خراسان په کابل کې د روسیې پر سفارت د یوه وژونکي ځانمرګي برید مسوولیت منلی و. په هغه برید کې د روسیې د سفارت د دوو کارکوونکو په ګډون شپږ تنه ووژل شول او لږ تر لږه ۱۰ تنه نور ټپیان شول.
له افغانستانه بهر د داعش یو له خونړیو بریدونو څخه د ایران په کرمان ښار کې د سپاه پاسداران د قدس ځواک د پخواني قوماندان قاسم سلیماني د تلین په مراسمو کې د دې ډلې دوه پرلپسې چاودنې وې، چې شاوخوا سل تنه یې ووژل.
د دې میاشتې په پیل کې په منځني ختیځ کې یوه جګپوړي امریکايي جنرال ویلي و، چې داعش خراسان له افغانستانه بهر "له شپږو میاشتو کمه موده کې او پرته له کوم خبرداری" پر امریکايي او غربي ګټو برید کولای شي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په مسکو کې د جمعې د ماښام د برید په اړه ویلي، چې دوی دوه اونۍ وړاندې روسیې ته د احتمالي برید خبرداری ورکړی و.
خو د مسکو په برید کې د اوکراین د لاس نه لرلو په اړه د سپینې ماڼۍ د ویاند څرګندونو د روسیې د چارواکو له منفي غبرګون سره مخ شوې دي.
د روسیې د بهرنیو چارو د وزارت ویاندې ماریا زاخارووا ویلي: "سپینه ماڼۍ داسې نښې نه ویني چې د مسکو په تروریستي برید کې اوکراین یا اوکراینیان لاس ولري."
هغې وپوښتل: "د تراژیدۍ په منځ کې د واشنګټن چارواکي څنګه دې نتیجې ته رسیږي چې یو څوک بې ګناه دی؟"
هغې وویل، که واشنګټن معلومات لري، باید شریک یې کړي او که معلومات نه لري، باید په دې ډول تبصره ونه کړي.
داعش خراسان ولې په روسیه برید کوي؟
په داسې حال کې، چې د مسکو په څنډه کې په یوه لوی کنسرټ کې د داعش د جمعې د ماښام برید د دغې ډلې د کړنو شدت ښيي، کارپوهان وايي، چې داعش په وروستیو کلونو کې تل د روسیې له ولسمشر ولادیمیر پوتین سره مخالفت ښودلی دی.
په واشنگټن کې د سوفان په نوم د یوې څیړنډلې غړی کالین کلارک وویل، «داعش خراسان له تیرو دوو کلونو راهیسې په روسیه تمرکز کړی او په خپلو پروپاګندو کې یې څو ځله پر پوتین نیوکې کړې دي.
په واشنګټن کې د ویلسن مرکز عوي مایکل کوګلمن هم وویل چې "داعش خراسان روسیه په هغو کړنو کې شریکه ګڼي، چې په منظم ډول مسلمانان پکې ځپل کېږي."
هغه زیاته کړه چې دا ډله د منځنۍ اسیا یو شمیر هغه وسله وال هم خپل غړي ګڼي چې له مسکو ناراض دي.