له طالبانو سره د نړۍ زر ورځې تعامل چې د نجونو ښوونځي یې هم تړلي

دا څېړنه د «طالبانو پېژندګلوي: نظر او ستراتیژي» نومېږي او په تېر یوه کال کې یې د طالبانو تګلارې او نظرونه څېړلي دي.
د دې څېړنې لیکوالانو افغانستان ته سفر کړی او په کندهار کې د دغې ډلې له والي او ملا هبت الله د سلاکار ملا شیرین، څېړونکو او د مدني ټولنو د غړو په ګډون یې له لسګونو طالب چارواکو سره مرکې کړې دي.
د دغو څېړونکو د راپور یوه کاپي افغانستان انټرنشنل ته هم ورکړل شوې ده.
د دیني چارو په اړه د نړۍوالې څېړنې د دغې شورا لیکوالان په دې باور دي، چې کندهاري طالبان د نجونو له زده‌کړې سره مخالف دي؛ ځکه دوی وېره لري چې په عامه ځایونو کې د ښځو د اوسېدو اجازه به "افغانستان د عصري کېدو او پرمختګ پر لور وخوځوي."
په دې څېړنه کې ویل شوي کندهاري طالبان په دې باور دي، چې «ښځو ته امتیاز ورکول د دیموکراسۍ او اسلامي شریعت ترمنځ سرحدونه له منځه وړي.»
دغه څېړنه وايي: «په لوی کندهار کې چې دودیزه او مذهبي اېډیالوژي په کې حاکمه ده، د اختلاف وړ واړه غږونه د لاسته راوړنو د له لاسه ورکولو د وېرې له امله ډېر ژر غلي کېږي.»

طالبان سره متحد نه دي

د دیني چارو په اړه د نړۍوالو څېړنو شورا لیکلي، چې طالبان یو څو اړخیزه تحریک دی او په دې ډله کې سیمه‌ییز وېش له ورایه څرګند دی.
همدارنګه د طالبانو د ډلې د اېډیالوژۍ په اړه د دوی چلند هم سره توپیر لري.
په راپور کې ویل شوي، چې طالبان په درېیو برخو وېشل شوي دي: افراطي، معتدل، قومي او سیمه‌ییز؛ لکه د کندهار او پکتیا د طالبانو ترمنځ شخړه او په پای کې په جنګي او سیاسي ډلو وېشل شوي.
که څه هم په طالبانو کې دننه د مخالفت اوازې اورېدل کېږي؛ خو دغه پاکستاني څېړنیزه اداره په دې باور ده، چې پر دې ډلې د طالبانو د مشر کنټرول «باثباته او له ننګونو سره نه دی مخ شوی.»

کلیوال او ښاري طالب

د دغه پاکستاني بنسټ لیکوالان په دې باور دي، چې د کندهاري طالبانو مشران په کلیو کې اوسېدل او د حقاني شبکې مشران د پاکستان په ښارونو کې اوسېدل او دې کار د ښځو د زده‌کړې او د باندې نړۍ سره د طالبانو د اړیکو په ګډون نورو برخو کې پر هغوی اغېزې کړې دي.
دغه بنسټ وايي، چې د جګړې پر مهال کندهاري طالبان د پاکستان په لرې پرتو سيمو لکه چمن، قلعه عبدالله، قلعه سيف الله، کچلاک او د کوټې ښار په څنډو کې اوسېدل او يو شمېر يې په غرونو کې اوسېدل، چې له عصري او ښاري ژوند لکه د ښځو د تعلیم سره بلد نه وو.
په دې څېړنه کې ویل شوي، چې د پکتیکا طالبان چې په عمده توګه په کابل، خوست، پکتیا او پکتیکا او د لوګر په ځینو برخو کې ژوند کوي، د پاکستان په ښارونو لکه اسلام اباد، بنو، پېښور او دېره اسماعیل خان کې د ژوند کولو تجربې لري. د ښځو د تعلیم په څېر مسلو ته نسبتا ښکاره او څرګند نظر لري.
په دې څېړنه کې دا هم ویل شوي، چې د پکتیا طالبانو د القاعده، تحریک طالبان پاکستان له بهرنیو وسله‌والو سره د نږدې اړیکو او په ښارونو کې د اوسېدو له کبله یوه نسبتاً معتدله ډله ګڼل کېږي، چې له نړۍ سره د اړیکو ساتلو پلوي کوي.
د دیني چارو په اړه د نړۍوالو څېړنو شورا په دې څېړنه کې لیکلي، چې د کندهاري طالبانو په ډله کې دیني عالمان او جهادي قومندانان شامل دي چې په کندهار، هلمند، فراه، ارزګان او نیمروز ولایتونو کې ژوند کوي.
د دې څېړنې د متن له مخې، کندهار د دغې ډلې د واک مرکز دی او د کندهار طالبان د طالبانو په حکومت کې د پام وړ نفوذ او واک لري.

هبت الله ته نږدې کړۍ

د دیني چارو په اړه د نړۍوالو څېړنو شورا د طالبانو د ډلې مشر هبت الله اخندزاده ته د نږدې کسانو په اړه معلومات خپاره کړي دي.
د دې څېړنې پر بنسټ، د امربالمعروف وزیر خالد حنفي، د علومو اکاډمۍ رئیس فریدالدین محمود، د بلخ والي یوسف وفا، د کندهار والي ملا شیرین، د عدلیې وزیر عبدالحکیم حقاني، د عدلیې وزیر نور محمد ثاقب د حج او اوقافو وزیر او د پوهنې وزیر حبیب الله اغا د طالبانو د مشر ملاهبت الله اخندزاده له نږدې سلاکارانو څخه دي.
د دیني چارو په اړه د نړۍوالو څېړنو شورا وايي، دغه کسان د طالبانو مشر ته په مهمو مسایلو په تېره بیا د شرعي او بهرنیو چارو په اړه مشورې ورکوي.

پنځه زره کسیزه ځانمرګي قطعه

د دې څېړنې په یوه برخه کې ویل شوي، چې ملا هبت الله اخندزاده د خپلو ځانمرګو ځواکونو لپاره یوه پنځه زره کسیزه قطعه جوړه کړې ده.
دا شورا لیکي: «د طالبانو مشر د هغو کسانو لپاره ډېر درناوی لري، چې په خپله خوښه د ځانمرګو له قطعې سره یوځای کېږي.»
د امریکا او د افغانستان د پخواني حکومت پر ضد د جګړې له پای ته رسېدو سره، سره د طالبانو ځانمرګي ځواکونه لا هم فعال دي.
په راپور کې لیکل شوي، چې د طالبانو مشر د وژل شویو جنګیالیو د کورنیو ملاتړ له نږدې څاري او هغوی یې د شهیدانو او معلولینو وزارت تر پوښښ لاندې راوستي دي.
د دې کار موخه نه یوازې د دغو کورنیو وضعیت ته پاملرنه؛ بلکې د طالبانو په ډله کې د وفادارۍ ریښې پیاوړې کول هم دي.

پر امنیتي بنسټونو د طالبانو انحصار او ولکه

په دې څېړنه کې ویل شوي، چې طالبان یوازې خپلو غړو او خپلوانو ته په امنیتي بنسټونو کې اجازه ورکوي.
طالب جنګیالیو ته ویل شوي، چې د وخت په تېرېدو سره به په پوځ او پولیسو کې استخدام شي.
په څېړنه کې ویل شوي، چې د طالبانو په پوځ او پولیسو کې د هغو کسانو د شاملېدو چانس ډېر کم دی چې د طالبانو غړي نه وي.

د دوحې د دفتر بې اعتباره کېدل

په دې څېړنه کې ویل شوي، چې یو شمېر طالبان په دوحه کې د سیاسي دفتر غړو ته د شک په سترګه ګوري او دغه بې باوري د طالبانو د قوماندانانو او د دوحې د دفتر د غړو ترمنځ چې په تېرو څو کلونو کې د بهرنيو چارواکو سره په سیاسي مذاکراتو او تعاملاتو بوخت دي، د واټن لامل شوی دی.
دغه بنسټ د طالبانو یوه لوړپوړي چارواکي ته نږدې د یوه شنونکي په حواله لیکلي، د طالبانو قوماندانان او جنګیالي داسې احساس کوي چې د دوحې د دفتر غړي ارام او لوکس ژوند کوي.
دغه راز له افغانستانه د امریکايي ځواکونو د وتلو په تړاو هم دوی ته ډېر کرېډېټ ورکړل شوی دی.
په داسي حال کې چې طالب قوماندانان فکر کوي، چې له افغانستانه د امریکا په وتلو کې اصلي رول دوی لوبولی دی.
ظاهراً داسې ښکاري، چې د سیمې هېوادونه د طالبانو په رسمیت پېژندلو ته لېواله دي؛ خو د دیني چارو د نړۍوالې څېړنیزې شورا په وینا، حقیقت دا دی چې دغه هېوادونه هم په دې برخه کې او له طالبانو سره په اړیکو کې له احتیاطه کار اخلي.
د دې څېړنې له مخې، د نړۍوالې ټولنې انتخاب له طالبانو سره غیر رسمي تعامل دی.
دا تعامل په عمده توګه افغانستان ته د بشردوستانه مرستو رسولو په موخه ترسره کېږي.

د سلفیانو ځپل

په دې څېړنه کې ویل شوي، چې طالبانو له سلفیانو سره سخت چلند کړی دی.
دا ډله په هیڅ توګه سلفیان نه زغمي او د داعش په ملاتړ یې تورن کړي دي.
دا ځپل تر دې حده رسېدلي، چې د سلفیانو فعالیتونه په جوماتونو، مدرسو او غونډو کې هم بند شوي دي.
د دغه څېړنې لیکوالان په دې باور دي، چې پر سلفیانو فشار د داعش سره یوځای کېدو ته لاره هواروي.
په دې څېړنه کې د ازبک ملیشو د ځپلو یادونه هم شوې ده.
د طالبانو یوه قوماندان ویلي، چې طالبانو په ننګرهار او کونړ کې د ښځو په ګډون د ازبکستان د اسلامي تحریک ۳۰۰ غړي وژلي دي.
د ازبکستان اسلامي غورځنګ د ازبکستان لپاره یو ګواښ ګڼل کېږي، هغه هېواد چې غواړي افغان طالبان قانع کړي چې د سوداګرۍ او سیاسي اړیکو په پراخولو سره ازبک ملیشې وځپي.
په دغه راپور کې ویل شوي، چې داعش له ځپلو کېدو سره، سره د طالبانو واکمنۍ ته جدي ګواښ دی.

د غیر پښتنو شته‌والی سمبولیکه بڼه لري

د پاکستان د یوي موسسي د دې څېړنې پر بنسټ، كه څه هم طالبانو د تاجك، هزاره او ازبك له ډلې څخه ځيني كسان په دولتي پوستونو ګومارلي؛ خو د هغوى شته‌والی سمبوليكه بڼه لري.
د بامیان په څېر په غیر پښتنو ولایتونو کې د واک جوړښت هم د پښتنو طالبانو په لاس کې دی.

د روغتیا نړۍوال سازمان ویلي، چې د جدي ګواښونو سره د مبارزې لپاره اضافي ۳۵۲ میلیون ډالرو ته اړتیا لري.

دغه بنسټ له ۲۰۲۴ څخه تر ۲۰۲۵ کاله پوري بايد ټوله ۴۲۳ ميليونه ډالره بوديجه بشپړه کړي.

د روغتیا نړۍوال سازمان د راپور له مخې؛ په ۲۰۲۳ کال کې په افغانستان کې ۴۲۸ ثابت او ګرځنده روغتیايي مرکزونه د بودیجې د سخت کمښت له امله تړل شوي دي.

د دغه سازمان په وینا؛ د روغتیایي مرکزونو تړل کیدل د څه باندې درې میلیونو خلکو روغتیایي پاملرنې ته د لاسرسي په برخه کې ویجاړونکي اغیزې لري، چې په دې کې له پنځو کلونو څخه د کم عمر له ۶۰۰ زره څخه ډېر ماشومان او څه باندې ۲۴۰ زره مېندواره او شیدې ورکونکي مېرمنې شاملې دي.

دا مهال په ټول افغانستان کې ۳۱۰روغتیايي مرکزونه د بودیجې د نشتوالي له امله له ستونزو سره مخ دي.

افغان وګړي د ساري ناروغیو، وچکالۍ او وروستیو سېلابونو له امله د خوړو له کمښت او خوارځواکۍ سره مخ دي.

له دې جملې يې ښځې او ماشومان ډېرو زیان منونکو دي.

د روغتیا نړۍوال سازمان همدا ډول خبرداری ورکړی، چې په ښوونځیو او پوهنتونونو کې د نجونو پر زده کړو بندیز به په افغانستان کې د ښځو وضعیت لا پسې خراب کړي.

د سنټ پیټرزبورګ ۲۷م اقتصادي فورم د جون له پنځمې نېټې څخه تر اتمې نېټې پورې ترسره شو، چې د روسیې د رسنیو په وینا؛ د ۱۳۶ هېوادونو استازو پکې ګډون کړی و.

روسي رسنۍ لايف رو راپور ورکړی، چې په دې ناسته کې د طالبانو پلاوي د ډېرو پام ځان ته اړولی دی.

د اصلي بحثونو په څنډه کې ليوسيا چيبوتینا د روسيې «شاټ» رسنۍ ته ويلي؛ دا چمتو ده، چې افغان پلاوي ته کنسرټ ورکړي.

د طالبانو د بنسټ اېښودونکي ملا عمر ورور او د دې ډلې د کار او ټولنیزو چارو وزیر عبدالمنان عمري د چهارشنبې په ورځ (د غبرګولي ۱۶مه) د یوه پلاوي په مشرۍ د روسیې په سنټ پیټرزبورګ کې په ۲۷ اقتصادي فورم کې د ګډون په موخه روسیې ته ولاړ.

د طالبانو د امربالمعروف وزارت په ټول افغانستان کې د موسیقۍ پر تولید، نشر او اورېدلو رسمي بندیز لګولی دی.

په افغانستان کې د طالبانو د نېږدې درې کلنې واکمنۍ په موده کې ډېر هنرمندان نیول شوي، شکنجه شوي، وزګار شوي او تبعید شوي دي.

طالبانو په رسمي توګه په راډیوګانو او ټلویزیونونو کې د موسیقۍ خپرول او نشرات بند کړي او د کابل پوهنتون د ښکلو هنرونو له پوهنځي څخه یې د افغانستان د موسیقۍ انستیتوت او د موسیقۍ څانګه منحل کړې ده.

د بشري حقونو د څار بنسټ د نجونو پر زده‌کړو د لګول شوي بندیز په اړه په یوې خبرپاڼه کې ویلي، چې افغانستان به تر ډېره ښځینه مسلکي کدرونه و نه لري او دغه ستونزه به تر ډېره د دغه هېواد بنسټیزې چارې نورې هم ویجاړې کړي.
په کابل کې په مستعار نوم عزیزه چې په ۲۰۲۱ کال کې د لسم ټولګي زده‌کوونکې وه افغانستان انټرنشنل پښتو ته یې د ټیلیفون په لیکه وویل، چې که طالبانو دغه بندیز نه و لګولی؛ نو هغه به اوس د کابل یا کوم بل پوهنتون کې زده‌کړیاله وای او لوړې زده‌کړې به یې کولې.

هغه وړاندې وايي، طالبانو د ټولو نجونو هیلې له خاورو سره خاورې کړې، دوی په ټوله کې د پرمختګ، علم او پوهې دښمنان دي.
له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده‌کړو د طالبانو له‌خوا لګول شوي بندیز یو شمېر کورنۍ اړ اېستې، چې د خپلو ماشومانو د هېلو د پوره کېدو لپاره ګاونډیو هېوادونو ته کډه وکړي؛ خو دغه کډوال په نورو هېوادونو کې هم نهیلي شول او د دوی هیلې پوره نه شوې.
په اسلام اباد کې افغان کډواله مریم افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل: موږ د دې لپاره هجرت وکړ، چې زه او زما دوه نورې خویندې له تعلیمه بې برخې پاتې نه شو؛ خو دلته هم زموږ لپاره د درس او تعلیم زمینه نه ده برابره، لومړی خو مهاجرو ته اجازه نه شته چې د پاکستان په ښوونځیو کې زده‌کړې وکړي او په هغو ښونځیو کې چې ورته اجازه ورکړل کېږي، هلته بیا میاشتیني فیسونه دومره لوړ دي چې زموږ په شان خلک یې د ادا کولو وس نه لري.
په ټوله کې افغان نجونې نهیلي شوې او ډېرې یې په رواني ناروغیو هم اخته شوې دي.

په اسلام اباد کې یوه پخوانۍ افغانه ښوونکې زرلښته وايي، دلته هره افغانه نجلۍ چې زه ورسره مخامخ شوې یم په یو ډول رواني ناروغۍ اخته شوې او د ژورو فکرونو له امله خوشاله ژوند نه لري.
مېرمن زرلښته وايي، دلته مېشت افغانان تر اوسه په دې نه دي توانیدلي چې نړۍوالو بنسټونو ته قناعت ورکړي چې له تعلیمه د پاتې شویو نجونو لپاره د تعلیم زمینه برابره کړي،.

هغه وايي، دلته له افغانستانه ګڼې ښوونکې او نارینه ښوونکي کډه شوي؛ خو تر اوسه د دوی لپاره داسې اسانتیا نه ده برابره شوې چې د نجونو لپاره د ښوونځیو په جوړولو د هغوی مړاوې هیلې راژوندۍ کړي.
که څه هم چې طالب چارواکو تل د نجونو د ښونځیو د تړل کېدو لپاره راز، راز پلمې کړې؛ خو داسې ښکاري چې د دغې ډلې په واکمنۍ کې به دغه تړل شوي ښوونځي نه پرانېستل کېږي، خو د هر کال په تېریدو سره افغانستان د ښځينه کدرونو له فارغېدو بې برخې پاتې کېږي چې د دغې تشې ډکول بیا ډېرو کلونو ته اړتیا لري.

په دغه ليک کې د طالبانو د چارو د ادارې د عمومي مشر نورالحق انور له قوله ليکل شوي، چې د سې شنبې د ورځ (د غبرګولي ۱۵مه) څخه به د ټولو ښځينه کارکوونکو تنخواوې په مساوي ډول ورکول کېږي.

په دغه مکتوب کې چې یوه کاپي یې افغانستان انټرنشنل ته هم رسېدلې راغلي، چې « د پخوانيو دولتي ادارو ټولو ښځينه کارکوونکو ته چې اوس لوړ معاش ورکول کیږي، ټول معاشونه په بودیجوي او غيري بودیجوي واحدونو کې ټولو ته یو شان پنځه زره افغانۍ ټاکل شوي دي.»

وروسته له هغه چې طالبانو د افغانستان واک تر لاسه کړ د دولتي ادارو ښځینه کارکوونکي یې له دندو ګوښه کړل.

دې ډلې په غیر دولتي موسسو کې د ښځو پر کار کولو هم بندیز لګولی دی.

طالب چارواکو ادعا کړې، چې دوی له دندو څخه د ښځينه کارکوونکو د ګوښه کېدو وروسته هم تنخواوې ورکوي.