د پاکستان لپاره د افغانستان د وروستي جمهوري دولت د ولسمشر ځانګړي استازي محمد عمر داودزي د افغانستان انټرنشنل - پښتو په سپیس کې ویلي، چې د افغانستان د جمهوري نظام د سقوط بنسټ له هغې ورځې کېښودل شو، چې د ملي وحدت حکومت رامنځته شو.
داودزی زیاتوي، چې سقوط د یوې ورځې پروسه نه وه؛ بلکې یو اوږد زمان یې په بر کې ونیوه او بالاخره په ۲۰۲۱ کال کې حکومت سقوط شو.
د پخواني ولسمشر دغه ځانګړی استازی زیاتوي، چې د ملي وحدت حکومت طرحه د امریکا د بهرنیو چارو د وزیر جان کیري وه.
د نوموړي په خبره، چې په افغانستان کې د جمهوري نظام بنسټ هم جنګسالار اېښودل شوی و او په دغې چارې کې بهرنی فشار د یادونې وړ دی.
داودزی زیاتوي، چې د حامد کرزي د واکمنۍ پر مهال ملا برادر کرزي ته یو لیک لېږلی و، چې پکې یې ترې غوښتنه کړې وه، چې بهرني ځواکونه یې باید ونه ځوروي او دوی نه غواړي چې نور په سیاست کې برخه واخلي؛ خو په هغه وخت کې د سولې فرصت له لاسه ورکړل شو.
له فراه ولایت څخه سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې تېره ورځ په دې ولایت کې د طالبانو د پوځي کسانو په نوم وسله والې غلاوي شوي او خلک یې هم په مرګ ګواښلی دي. دغه غلاوې دوه ځایه ترسره شوي چې وسله والو غلو له یو کس څخه ۶ او له بل څخه درې نیم لکه افغانۍ وړي دي.
له فراه ولایت څخه سرچینو افغانستان انټرنشنل ته د سې شنبې په ورځ (د زمري ۲۳مه) وویل، وسله وال غله د دغه ولایت په مرکز کې د صرافۍ مارکیت شاته د چرګانو یوه شرکت ته ورغلي او د شرکت مالي مسوول یې وهلی دی.
سرچینې زیاتوي، چې وسله والو غلو د شرکت مالي مسوول تر وهلو وروسته تړلی او شاوخوا ۶ لکه افغانۍ يې ترې وړي دي.
سرچینو د پېښې د انځورونو په رالیږلو سره ویلي، چې له نیول شویو وسله والو غلو څخه د طالبانو د امنيه قومندانۍ د جنايي برخي کارټونه موندل شوي دي.
سرچينه وايي، چې په همدې ورځ د طالبانو د پوځي کسانو په نوم يوې بلې ډلې په دې ولایت کې له یوه کس څخه د وسلې په زور شاوخوا درې نیم لکه افغانۍ اخيستي دي.
له فراه څخه ځایي سرچينې زیاتوي، چې د پېښې پرمهال يې ځايي طالب مسولين خبر کړي؛ خو تر اوسه د دغو وسله والو غلو د نیولو په اړه څه نه دي ویل شوي.
د فراه ځايي خلک وایي سيمه ييزې رسنۍ او خبريالان د پېښو انعکاس ورکولو څخه منع شوي دي او د داسې پېښو مخه باید ونیول شي.
د پېښې په اړه په فراه کې طالب چارواکو لا تر اوسه څه نه دي ویلي.
د طالبانو سترې محکمې په يوه اعلاميه کې ويلي، چې د هرات په فرسي ولسوالۍ کې يې دوه کسان د «نامشرع اړيکو» په جرم په عام محضر کې په دورو وهلي دي. د اعلاميې د معلوماتو له مخي، دغه هر یو کس د ۶ مياشتني تنفيذي بند ترڅنګ ۳۹ دورې وهل شوی دی.
په خبرپاڼه کې د دغو دوو تنو تورنو د هویت په اړه څه نه دي ویل شوي.
واک ته د طالبانو له بیا رسېدو وروسته دغې ډلې د پخوا په څېر بدني سزاګانو ته مخه کړې او د وخت په تېرېدو سره دغه سزاګانې په بېلابېلو ولایتونو کې مخ په ډېرېدو دي.
که څه هم د ملګرو ملتونو او بښنې نړیوال سازمان په ګډون د بشري حقونو ملاتړو بنسټونو او د نړۍ هېوادونو پر طالبانو له لومړۍ ورځې غږ کړی، چې د افغانانو انساني حقونه خوندي کړي او په عام محضر کې له سزا ورکولو دې ډډه وکړي خو داسې ښکاري چې په افغانستان کې د طالبانو حکومت له خپل دريځ او تګلارو نه په شا کیږي.
طالبان وايي، د بدني سزاګانو په ورکولو سره غواړي په افغانستان کې شرعي حدود پلي کړي.
طالبانو په دایکندي کې هټیوالو ته خبرداری ورکړی چې که واک ته د دغې ډلې د راتګ د دریمې کلیزې په مناسبت د خپلو دوکانونو پر دروازو د طالبانو بیرغ ونه لګول شي، د دوی هټۍ به د دریو ورځو لپاره وتړي. طالبانو ټینګار کړی، که دوکانداران د دوی بیرغ نه لري، پر خپلو هټیو سپین رنګه رخت ولګوي.
د دايکنډي د اطلاعاتو او فرهنګ رياست د دوشنبې په ورځ د زمري په ٢٢مه د نيلي ښار هټیوالو او سوداګرو ته د يوې خبرتيا په خپرولو سره خبرداری ورکړ، چې هر څوک مکلف دي چې پر خپلو هټيو د دې ډلې بيرغ ولګوي.
په نيلي کې د طالبانو د ښاروالۍ مشر خالد احمد فضلي هټیوالو ته د دغه حکم د عملي کولو لپاره تر نن ورځې وخت ورکړى دى.
د طالبانو د کار او ټولنیزو چارو وزارت واک ته د دغې ډلې د بېرته راتګ لپاره د زمري ۲۴ عمومي رخصتي اعلان کړې او د دغې ډلې چارواکو ویلي چې دوی به دغه ورځ ولمانځي.
داسې راپورونه هم ورکړل شوي، چې طالبانو په کابل کې د خصوصي ښوونځیو نارینه ښوونکو ته امر کړی، چې کابل ته د دې ډلې د راتګ د دریمې کلیزې په مراسمو کې ګډون وکړي.
دا ډله په داسې حال کې د زمري ۲۴ مه نمانځي چې افغانستان له تېرو دریو کلونو راهیسې له اقتصادي بحران، د خلکو نارضایتي او د بشري حقونو له سرغړونو سره مخ دی.
ډېری افغانان د زمري ۲۴ مه د یوې متشدد او افراطي ډلې په لاس د افغانستان د سقوط کلیزه ګڼي او د تورې ورځې په توګه یادوي.
د طالبانو رییس الوزرا واک ته د دغې ډلې د بیا ستنېدو د درېیم کال په مناسبت په یوه پیغام کې ویلي، چې د تېرو جګړو د زیان د جبران مسولیت د دغې ډلې پر غاړه دی. ملاحسن اخوند وویل «موږ باید په پوره اخلاص او جديت سره خپل مسوولیتونه درک کړو.»
درې کاله وړاندې له کابله د اشرف غني له وتلو سره د زمري په ۲۴مه طالبان کابل ته ننوتل او د جګړې له لارې یې دویم ځل واک ترلاسه کړ.
طالبانو د زمري ٢٤ مه د «بري» ورځ ونوموله او عمومي رخصتي يې اعلان کړه.
د طالبانو رییس الوزرا نن د زمري ۲۳ مه په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې دغې ډلې د ناټو او امریکايي ځواکونه مات کړي دي.
ملا حسن اخوند د دغې ډلې شل کلنه جګړه «جهاد» بللې او ویلي یې دي، چې دغه جګړه «د اسلام په تاریخ کې د ویاړ څپرکی» دی.
هغه زیاته کړه، راتلونکي نسلونه به له دې جګړې زدکړه وکړي او له دې مبارزې الهام واخلي.
هغه وويل: «په افغانستان کې د امريکا ماتې په حقيقت کې پر ماديت د ایمان او معنويت برلاسي وه.»
هغه په وروستیو دوو لسیزو کې د طالبانو جګړې ته په اشارې سره وویل، چې د دغې ډلې له خوا پر افغانستان له واکمنېدو سره د طالبانو کار پای ته نه دی رسېدلی.
هغه زياته کړه: «اوس د اسلامي نظام د ټينګښت، د هېواد د ابادۍ، د هېوادوالو د ځان او مال د ساتنې او د تېرو جګړو د زيانونو د جبرانولو مسووليت زموږ په غاړه دى. موږ باید په پوره اخلاص او جديت سره خپل مسوولیتونه درک کړو.»
په تېرو دوو لسیزو کې طالبانو په افغانستان کې د پخواني حکومت او نړیوالو ځواکونو په وړاندي مرګوني او ویجاړونکي عملیات کړي دي.
دې ډلې د بمونو او له چاودیدونکو توکو ډک موټرونو په کارولو سره عامه تاسیسات ویجاړ کړل.
طالبانو تر دې وړاندې هم د ځینو دغه ډول بریدونو مسوولیت منلی دی.
د پوځي تلفاتو تر څنګ د طالبانو په بریدونو کې لسګونه زره ملکي وګړي وژل شوي او سلګونه زره نور ټپیان شوي دي.
د نړیوالو سازمانونو د راپورونو له مخې، د طالبانو له واکمنۍ وروسته دا هېواد له ګڼو ټولنیزو، اقتصادي او بشري بحرانونو سره مخ شوی دی.
په تېرو درېیو کلونو کې طالبانو د بېلابېلو قوانینو په پلي کولو سره ښځې له ټولنې لیرې کړي، بې روزګاري او بې وزلي خپره شوې او میلیونونه افغانان له هېواده وتلي دي.
اوس مهال افغانستان د نړۍ یوازینی هیواد دی چې ښځې پکې د زده کړو او کار اجازه نه لري.
له تېرو دریو کلونو راهیسې طالب جنګیالي د زمري د ۲۴ په مناسبت له پوځي کاروانونو سره په ښارونو کې ګرځي او پر افغانستان د خپلې واکمنۍ جشن لمانځي.
د اګست په ۱۵ په افغانستان کې د جمهوري نظام د پرځېدو او د طالبانو د واکمنۍ ۳ کاله پوره کېږي. طالبان تر اوسه خپلې واکمنۍ ته موقت حکومت وايي، ترڅو خلک په دې طمع وساتي چې د ټوپک په زور راغلې د جبر، استبداد او اختناق دوره موقته ده او په راتلونکي کې به دغه نظام د اصلاح لور ته لاړ شي.
خو افغانانو ته ښه په یاد دي چې د طالبانو وړومبۍ موقته واکمني هم تر اخره د برچې په زور چلیدونکې زورواکي پاتې شوې وه.
ښځې هم دغه رنګه د معارفو او د ژوند د ټولو چارو نه بهر ساتلی شوې وې او د طالبانو په امارت کې تر اخرې ورځې هیڅ قسمه اصلاح چا په سترګو نه ولیدله .
له نولسمې پیړۍ راهیسې پرافغانستان راغلو تاړاکونو او یرغلونو باندې د پوهیدلو لپاره دا لازمه ده چې بنیادم د روسي څارانو یا تزارانو او د انګلیسي امپراتورۍ تر مینځ د غلبې شخړه په لنډه توګه یاده کړي، چې په اصطلاح د لویې لوبې په نوم یادیږي.
روسي څارانو له شپاړسمې عیسوي پېړۍ راهیسې دا تصمیم درلود چې خپله امپراتوري د شرق لوري ته یعنې د منځنۍ اسیا خوا ته وغځوي.
بالاخره هغوی په نولسمه پیړۍ کې د منځنۍ اسیا په اشغالولو بریالی شول.
په عینې زمان کې د انګلیسانو امپراتوري د هند د نیمې وچې شمال غرب خوا ته د روسي امپراتورۍ د مخه نیولو په پلمه راغله.
د افغانانو د درانه مقاومت په وجه یې ټول افغانستان اشغال نه کړی شو، خو د افغانستان په ځینو شرقي، جنوبي او جنوب غربي سیمو یې ګیډه واچوله.
په شلمه پیړۍ کې د روسي امپراتورۍ ځای شوروی اتحاد ونیو او د بریتانیاپر ځای امریکا د انګلو ساکسیون هیوادونو د ډلې مشري په لاس کې واخسته.
دغه تش په نوم لویې لوبې ادامه وکړه. افغانستان د زبرځواکونو په دې لوبه کې بې طرفي غوره کړه او د غرب په کومک جوړیدونکی پاکستان د غرب په نظامی پایګاه بدل شو.
افغانستان کې د شاهي نظام او د سردار محمد داود خان د جمهوریت له پرځېدو وروسته د زبرځواکونو د ساړه جنګ لوبه توده شوه.
شوروي اتحاد افغانستان د خپلو عسکرو په رالیږلو اشغال کړ او د امریکا په مشرۍ غربیانو د میلیاردونو ډالرو په پانګونه په خپله پوځي پایګاه پاکستان کې د جهاد په نوم جنګي فابریکې پرانستلې او دواړو خواوو د خپلې غلبې او سیالۍ د جنګونو لپاره افغانستان د جنګ په میدان بدل کړو.
دغه جنګي فابریکې له افغانستان د شوروي عسکرو د وتلو نه وروسته هم چالان پاتې شوې، په دغو جنګي فابریکو کې وړومبی د مجاهدینو په نوم جنګ سالاران تولید شول، بیا د هغوی ځای ناستي طالبان هم د پاکستان په عیني فابریکو کې زیږیدلي دي.
طالبان د پاکستان او د غرب په پانګونه جوړه شوې نیابتی ډله او پروژه ده چې پاکستان پرې په افغانستان کې ستراتیژیکه ژورتیا لاس ته راوړی ده.
غرب له طالبانو د چین او روسیې سره په نوې سړه جګړه کې د منځنۍ اسیا په بې ثباتولو کې له طالبانو او د هغوی له «میلمنو» تروریستي ډلو استفاده کول غواړي.
د دوحې د معاملې په وسیله د پاکستان میشتو طالبانو په افغانستان کې د پچکاري کولو هدف هم دغه دی، کوم خلک چې فکر کوي طالبان د خپلو مربیونو یعنې پاکستانی جنرالانو سره مخالف دي ایا هغوی دا نه ویني چې پاکستان په ډیورنډ کرښه دواړو غاړو ته پرتو قبایلو باندې د عبور او مرور لپاره د ویزې او پاسپورټ شرط « کوم چې حتا د ډیورنډ په معاهده کې هم نه وو » د طالبانو د همکارۍ په وجه تحمیل کړ.
دا د ډیورنډ د استعماري ناخوالې د پاسه دویم استعماري ګام دی، چې د افغانستان ضعیف نه ضعیف حکومت به هم نه و منلی، خو طالبانو د چمن د لس میاشتني پرلت او د لکونو خلکو په احتجاج سپڼ ونه کړ او پاکستان هغه ګټه وکړه چې په تیرو ۷۷ کلونو کې یې نه وه کړې.
د دې نه وروسته د ډیورنډ کرښې د نه منلو دعوې تش د خولې باد دی، بلې خوا ته دا هم جالبه ده چې چین ډاډه دی چې هغه به د افغانستان غني طبیعي منابع او زیرمې د پاکستان په کومک د طالبانو د غیرمشروع واکمنۍ نه خپلو صنعتونو ته د اومو موادو په توګه په ارزانه بیه تر لاسه کړي.
د نجونو پر زدکړو او کار بندیز
د افغانستان په داخل کې د خپلو خارجي مربیونو لپاره د طالبانو عمده لاس ته راوړنه د افغانستان ملي هویت زیانمنول دي.
د اسلام د کلیمې لاندې د افغانستان درې رنګه تاریخي ملي بیرغ او د الله اکبر د شعار د تکرار سره د افغانستان ملي سرود له منځه وړل یې وړومبی ګام و، چې ورپسې اساسي قانون ختمول، د ملي قهرمانانو د عکسونو مخونه تورول او د ملي ابداتو سپکول وشول.
د دغو علامتونو او نښو نښانو نه پرته د پاکستان نه بهر، بیل او ازاد مملکت څنګه وجود لرلی شي؟
د جینکیو په تعلیم بندیز لګول او د هیواد د نیم نفوس یعنی د ښځو د کار روزګار او ژوند او ژواک نه بهر ویستل په افغانستان باندې یو بل مرګونی ګوزار دی، چې په اوږده موده کې افغانستان بهرني بردګۍ او اسارت ته برابروي.
په نړۍ کې د پنځوسو شاوخوا اسلامي مملکتونه دي، خو په دې ټولو کې د طالبانو نه پرته بل یو هیواد هم داسې نشته چې ملي هویت ونه لري، اساسي قانون ونه لري، جینکۍ په کې تعلیم ونه کړی شي او خلک یې څه نه څه حقوق ونه لري.
په درې کلونو کې طالبانو یو وار هم د افغانستان وګړو نه د نظام او حکومت په باره کې د هغوی د نظر او رضا پوښتنه ونه کړه.
دویی وازې د پاکستاني استخباراتو سره خپلې پټې اړیکې، د امریکا څخه راتلونکې د ډالرو کڅوړې، د چین په لاس د افغانستان د معدنیاتو لیلامي او له روسانو سره راشه درشه خپل مشروعیت ګڼي.
د طالبانو د عمومي عفوې دروغ هم اوس په کامله توګه افشا شوي، داسې ورځ نه تیریږي چې د افغانستان په مختلفو سیمو کې د پخواني حکومت د مامورینو د وژل کیدو خبر نه را رسي.
د اولس د غړو د غیر انساني شکنجې عکسونه بوږنونکي دي، تر دې چې اوس خو د طالبانو هغه پخواني لابيګران هم د هیواد نه په تیښته دي، چې وړومبی ډیر په شوق د طالبانو د امارت د خدمت په خیال ورغلي وو.
لوږه ، فقر او بې چارګي د دې د پاسه دي، چې د یوه غټ بشرين اورین شکل یې غوره کړی دی.
که د افغانستان ټول وګړي پاسپورټ ولري او د هیواد نه د بهر وتلو زمینه ورته مساعده شي، نو سړی په پوره ډاډ دا ویلې شي چې ټول افغانان به بهر را وځي او طالبان او د هغوی امارت به سکوټ یوازې پاتې شي، ځکه چې د دریو کلونو تجربو نه خلک په دې پوهه شوي، چې دا امارت نه بلکې اسارت دی.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.