د افغانستان استازی: طالبانو د منځنیو پیړیو په قوانینو سره افغانستان له نړۍ جلا کړی

دغه طالب چارواکی په اعترافي ويډيو کې وايي، چې د ينګي قلعه اوسېدونکی او د دې ولسوالۍ د امنيه قوماندانۍ جنايي امر دی.

هغه وايي، چې له يوې نيمې مياشتې راهيسې له دغې ښځې سره اړيکې لري او درې ځلې يې په فرخار کې ور سره ليدلي دي.

هغه د یو کس د پوښتنې په ځواب کې چې ترې څېړنې کوي، وايي سهار شاوخوا اته بجې يې ورته زنګ وواهه او د ملاقات وخت يې ورکړ.

دغه طالب چارواکي زیاته کړه، چې له هغې او یوې بلې ښځې سره یې په داسې ځای کې ډوډۍ خوړله چې نه پوهېده یو رستورانت دی او بیا یې له هغې سره «زنا» او «شونډې ښکلول» کړې دي.

دغه ويډيو، چې د ځايي اوسېدونکو له خوا په پټه اخیستل شوې لیدل کېږي، چې دغه سیمه ییز طالب چارواکی د کوکچه رستورانت بهر په یوه ځای کې یوه ځوانه ښځه په غېږ کې نیسي او بیا «زنا» ورسره کوي.

د تخار ولایت اوسېدونکو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې قاري سمیع الله د چهارشنبې په ورځ د وږي د میاشتې په اوومه نېټه د فرخار ولسوالۍ په کوکچه رستورانت کې د ځايي خلکو له خوا له يوې ښځې سره د لیدنې پرمهال ونیول شو.

د سرچينې د معلوماتو له مخې؛ د طالبانو دغه سيمه ييز مسوول اوس د دې پېښې په تړاو له دوو مېرمنو سره د يادې ډلې په زندان کې دى.

د تخار ولایت اوسېدونکي وايي، طالب چارواکو له خپل دولتي واک او شتمنۍ څخه ناوړه ګټه پورته کړې او دوی ډېرو ودونو او له واده بهر غيرې قانوني اړيکو ته يې لاره هواره کړې ده.

په همدې حال کې د طالبانو د امربالمعروف وزارت د افغانستان پر اتباعو په پراخه کچه سخت بندیزونه لګولي دي.

دا وزارت د سختو او افراطي قوانینو په پلي کولو سره د خلکو ټولنیز او شخصي ژوند په کلکه کنټرولوي.

تر دې مخکې هم پر طالب چارواکو تورونه وو، چې په ځوانو ښځو او هلکانو جنسي تېري کوي.

د دغو چارواکو له ډلې څخه ځینې یې له محاکمې او حساب ورکولو پرته په دولتي تاسیساتو کې ژوند کوي؛ خو د طالبانو ستره محکمه هره ورځ د افغان اتباعو د مجازاتو په اړه په بېلا بېلو تورونو، د وهلو او لنډ، منځني او اوږدمهاله بند په اړه خبرونه خپروي.

ریچارډ بېنېټ د دغې شورا له غړو او د سیمې له هېوادونو وغوښتل، چې د طالبانو د ځواب ورکولو لپاره اقدام وکړي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا خپله ۵۷مه غونډه د سویس په جنیوا کې د افغانستان په ګډون د یو شمېر هېوادونو د بشري حقونو د وضعیت د ارزونې په موخه جوړه کړه.

د دغه سازمان د بشري حقونو ځانګړي راپور ورکوونکي ریچارډ بېنېټ په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه د یوه راپور د وړاندې کولو پر مهال وویل، چې د طالبانو د ډلې ژبه او کړنې یو شان شوې دي او دغه ډله هېڅ ډول متضاد فکر او چلند نه زغمي.

ښاغلي بېنېټ ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د بشري حقونو وضعیت د ټولو اتباعو په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو، قومي، ژبني او مذهبي اقلیتونو لپاره خورا محدود دی.

د بشري حقونو لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړي راپورتر د طالبانو په اړه د نوي قانون جوړېدو ته په اشارې سره ټینګار وکړ، چې د طالبانو د ډلې کړنې به په ټولنه او راتلونکي نسلونو اغیز وکړي.

هغه وویل: «په افغانستان کې قومي، مذهبي او ژبني اقلیتونه د تاوتریخوالي له یوې نوې څپې سره مخامخ دي. دوی نه شي کولی له خپل هویت څخه ګټه واخلي یا خپل هویت څرګند کړي.»

ریچارډ بېنېټ د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د ماشومانو او لویانو د وضعیت، د فزیکي مجازاتو د تطبیق او د خبریالانو پر وړاندې د ګواښونو په اړه اندېښنه څرګنده کړه.

ښاغلي بېنېټ په افغانستان کې له اوسنیو حالاتو سره سم پر ځواب ورکونې ټینګار وکړ او ویې ویل، چې د مجازاتو او حساب ورکونې نشتوالي طالبان زړور کړي دي.

اروپايي اتحادیې د دوشنبې په ورځ په یوه اعلاميه کې وویل: «موږ به د بشري حقونو او ډېموکراتیکو اصولو تر پښو لاندې کولو پر وړاندې محتاط واوسو، په ځانګړې توګه په هغو سیمو کې چې استبدادي رژیمونه دا نړۍوال ارزښتونه ګواښي.»

په افغانستان کې د بشري حقونو د خرابو شرایطو او پر افغان ښځو او نجونو د سختو بندیزونو لګولو ته په پام اروپايي ټولنې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د ځانګړي راپور ورکوونکي د ماموریت د غځولو غوښتنه کړې ده.

د اتحادیې په اعلاميه کې راغلي: «له همدې امله موږ په دې مجلس کې په افغانستان کې د ځانګړي راپور ورکوونکي د ماموریت د غځولو لپاره د یوه پرېکړه لیک وړاندیز کوو.»

اتحادیه وايي، په افغانستان کې د طالبانو له خوا رامنځته شوي شرایط، په ځانګړې توګه د افغان ښځو او نجونو پر زده کړو او کار سخت بندیزونه، د ملګرو ملتونو د بشري حقونو شورا «بشپړې پاملرنې» ته اړتیا لري.

په ۱۴۰۰ لمزیز کال کې د طالبانو له بیا واک ته رسېدو سره دغې ډلې په افغانستان کې پر مېرمنو کلک بندیزونه لګولي، چې دغې چارې د نړۍوالو او کورنیو بنسټونو غبرګونونه راپارولي دي.

د دغه راپور له مخې؛ په افغانستان کې شاوخوا ۳،۲ میلیونه ماشومان له خوارځواکۍ سره مخ دي.

په راپور کې راغلي، چې که د جلال اباد روغتون د نړۍوال بانک او د ملګرو ملتونو د ماشومانو د وجهي صندوق نورې مرستې تر لاسه کړې نه وی، د تلفاتو شمېر به تر دې هم زیات و.

د ۲۰۲۱ کال تر اګست میاشتې پورې د نړۍوالې ټولنې مرستې چې د افغانستان پخواني حکومت ته ورکړل شوې وې د افغانستان نږدې ټول روغتیايي مرکزونه تر پوښښ لاندې راولي.

کله چې طالبان واک ته ورسېدل، د طالبانو د بنديزونو له امله دغه مرستې بندې شوې او دا کار د افغانستان د روغتيايي سيستم د سقوط لامل شو.

په ورته وخت کې مرستندویه ادارو ګام پورته کړ او هغه څه یې چمتو کړل چې وضعیت ته د لنډمهاله بیړني غبرګون په توګه بیان شوي.

د طالبانو د حکومت د ویاند مرستیال حمدالله فطرت بي بي سي ته وویل: «موږ ته د بې وزلۍ او خوارځواکۍ ستونزه په میراث پاتې ده، چې د طبیعي پېښو لکه سېلابونو او د اقلیم د بدلون له امله لا پسې خرابه شوې ده. نړۍواله ټولنه باید بشري مرستې زیاتې کړي او دا باید له سیاسي او داخلي مسالو سره ونه تړل شي.»

د بي بي سي په راپور کې ویل شوي؛ له هرو پنځو ماشومانو څخه چې روغتون ته اړتیا لري یوازې یو ماشوم یې د جلال اباد په روغتون کې تر لاسه کوي.

د جلال اباد روغتون د پنځو نږدې ولایتونو اوسېدونکو ته چې نفوس یې د طالبانو له خوا شاوخوا پنځه میلیونه تنه اټکل شوی خدمات وړاندې کوي.

دا په داسې حال کې ده چې د تېر کال تر پایه له پاکستان څخه په زوره ایستل شوي څه باندې ۷۰۰ زره افغان کډوال په ننګرهار ولایت کې مېشت شوي او دې کار د جلال اباد پر مرکزي روغتون فشارونه زیات کړي دي.

د ماشومانو لنډ قد

د بي بي سي له خوا د دوشنبې په ورځ په يوه نشر شوي راپور کې «خطرناکو احصایوي شواهدو» ته اشاره شوې: په افغانستان کې له پنځو کلونو څخه د کم عمر ۴۵ سلنه ماشومان له هغو څخه چې باید وي، قد يې لنډ دي.

په دې راپور کې د دوه کلنې روبینا په اړه یادونه شوې، چې لا هم د خپل کم قد له امله نه شي کولای ودریږي.

یونیسف وايي، چې کوچني قد لرونکي کولی شي سخت، نه بدلیدونکي فزیکي او ادراکي زیانونه رامنځته کړي، چې اغیزې یې د ټول عمر دوام کولی شي او حتا په راتلونکی نسل اغیزه کوي.

په دغه رپوټ کې د افغانستان په موضوع د ټرمپ رول چې طالبانو سره د سولې تړون لاسلیک کړی و،‌ ضعیف ښودل شوی دی.

د اسوشییتید پرس خبري اژانس د راپور له مخې؛ د افغانستان جګړې ته دغه ګوندي بیا کتنه د ۲۰۲۰ کال په فېبروري کې د طالبانو سره د ټرمپ د سولې تړون له لاسلیک کېدو وروسته په افغانستان کې رامنځته شویو پوځي او ملکي ناکامي انځور کړې.‌

دغه تړون طالبان ته اجازه ورکړه، چې د امریکايي ځواکونو له وتلو وړاندې پر ټول افغانستان خپل واک ټینګ کړي او د ۲۰۲۱ کال په اګست میاشت کې کابل ونیسي.

په ګډه وډه توګه له افغانستانه د امریکا وتل د دې سبب شو، ډېر شمېر امریکایان، د امریکا افغان متحدین، فعالې مېرمنې او نور هغه کسان په افغانستان کې پاتې شي، چې د طالبانو له خوا یې ژوند ته خطر متوجې و.

د افغانستان د جګړې په اړه د امریکا د استازو جرګې پخوانیو څېړنو او تحلیلونو د تېرو څلورو ولسمشرانو په ادارو کې پرلپسې سیسټماټیکو ناکامیو ته اشاره کړې او دې پایلې ته رسیدلي چې بایډن او ټرمپ تر ټولو ډېر ملامت دی.

د ټیکساس جمهوري غوښتونکي سناتور مایکل مک‌کال چې د جرګې د بهرنیو چارو د کمېټې د رییس په توګه یې د څېړنو مشري کوله وویل، چې د بایډن ادارې "د افغانستان د حکومت د کېدونکې سقوط په برخه کې د پلان جوړولو لپاره اړین معلومات او فرصت درلود. موږ کولای شول چې په خوندي توګه د متحده ایالاتو پرسونل، امریکایي وګړي، د امریکا د دایمې استوګنې د کارتونو لرونکي او زموږ زړور افغان متحدین وباسو؛ خو داسې ونه شول."

هغه په یوه اعلامیه کې وویل: "د بایډن ادارې په هر ګام کې د خلکو د امنیت پر ځای سیاست غوره کړ."

سره له دې چې ویل کیږي؛ د امریکا د استازو جرګې جمهوري غوښتونکي غړي د افغانستان له موضوع د ډیموکراتانو په وړاندې سیاسي ګټه پورته کوي ځکه یې دغه راپور له ولسمشرۍ ټاکنو وړاندې خپور کړی؛ خو مک‌کال دا موضوع رد کړې او ویلي یې دي، چې جمهوري غوښتونکې د افغانستان په موضوع کې د ټرمپ تېروتنې له پامه نه غورځوي.

د سپینې ماڼۍ ویاندې شارون یانګ وویل، چې د جمهوري غوښتونکو راپور د "د ځینو حقایقو، ناسمو معلوماتو او پخوانیو تعصبونو" پر بنسټ جوړ شوی دی.

یانګ په یوه اعلامیه کې وویل: "د هغه ناوړه تړون له امله چې پخواني ولسمشر ټرمپ له طالبانو سره لاسلیک کړ او وعده یې وکړه، چې امریکايي ځواکونه به د ۲۰۲۱ کال تر می میاشتې پورې له افغانستانه وباسي، ولسمشر بایډن مجبور و، چې یا د پیاوړو شویو طالبانو پر وړاندې د متحده ایالاتو جګړې ته دوام ورکړي او یا خپل ځواکونه وباسي. "

د استازو جرګې ډېموکراتانو په یوه اعلامیه کې ویلي، چې د دوی د جمهوري غوښتونکو همکارانو راپور په جوړولو کې د ټرمپ د رول په اړه حقایق له پامه غورځول شوي دي.

د استازو جرګې د بهرنیو چارو په کمېټه کې د جمهوري غوښتونکو له خوا د ۱۸ میاشتو په موده کې د افغانستان په موضوع څېړنې شوې دي.