د روسیې د بهرنیو چارو وزیر وايي، امریکا او ملګري هېوادونه یې «د خپلو شومو موخو لپاره» هڅه کوي چې د ا فغان کړکېچ د هواري بهیر کې د ښکېلتیا او د دې بهیر د کنټرولولو لپاره ملګري ملتونه وکاروي.
سرګي لاوروف دا خبرې نن د افغانستان په هکله د مسکو فارمټ د شپږمې غونډې ګډونوالو ته په خپله وینا کې وکړې.
د روسیې په نوښټ د افغانستان په اړه د مسکو فارمټ شپږمه ناسته نن پیل شوه.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي په مشرۍ طالب پلاوی هم په دې ناسته کې ګډون لري.
د تاس خبري اژانس د راپور له مخې، د روسیې د بهرنیو چارو وزیر دغې ناستې ته په وینا کې وویل، مسکو په افغانستان کې د روانو ستونو د حل لپاره پرلپسې یوه لار غوره کړې او له مخې یې غواړي چې مسکو فارمټ او د ګاونډیو هېوادونو د ناستو میکانیزمونه پراخ کړي.
سرګي لاوروف زیاته کړه: «موږ کلک باور لرو چې له یو بل سره په همغږۍ او سیمه ییز میکانیزمونه ډېرې مهمې پایلې لرلی شي.»
نوموړي په خپلو خبرو کې امریکا او ملګري یې تورن کړل چې د افغانستان د ستونزو د هوارولو بهیر کې د ښکېلتیا لپاره د ملګرو ملتونو د کارولو هڅه کوي او له دې لارې غواړي چې خپلو شومو موخو ته ورسېږي.
هغه زیاته کړه، چې د امریکا او ملګرو د دې موخو په مقابل کې باید احتیاط او هوښیارتیا وشي.
د مسکو فارمټ اوسنۍ ناسته به تر ډېره په افغانستان کې د ټولګډونه حکومت پر جوړېدو، د نشهیي توکو سره پر مبارزې، اقتصادي او سیاسي ستونزو د حل په خبرو تم وي.
په دغې ناسته کې د روسیې، هند، ایران، قزاقستان، قرغزستان، چین، پاکستان، تاجکستان، ترکمنستان او د ازبکستان استازو ګډون کړی دی.
د مسکو فارمټ غونډې په ۲۰۱۷ کال د روسیې په نوښت د جمهوري دولت په وخت کې پیل شوې او تر اوسه یې شپږ ناستې شوې دي.
د پاکستان سند ایالت والي د مشهور دیني عالم ډاکټر ذاکر نایک د هرکلي غونډه کې د خپلې وینا پرمهال د پاکستان ملي سرود ته په کراچۍ کې د طالبانو د جنرال کونسل درېدل وستایل. کامران تیسوري وویل:« د افغانستان جنرال کونسل دلته حضور لري او قومي ترانې ته ودرېد.»
کامران تیسوري پرون «د تلې ۱۳مه» دې غونډه کې د وینا پرمهال په کراچۍ کې د طالبانو کونسل ته په اشارې وویل:« زه نه وایم چې ما ودرولی له زړه څخه ولاړ و.»
په دې ناسته کې په کراچی کې د یو شمیر هېوادونو د سیاسي جنرال کونسلانو تر څنګ د طالبانو جنرال کونسل هم حضور درلود.
په تېره وږي میاشت کې په پېښور کې د طالبانو جنرال کونسل هم په رسمي مراسمو کې د پاکستان د ملي سرود غږولو ته ونه درېد او له خپلې څوکۍ نه پورته نشو.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د طالبانو دغه عمل په کلکه غندلی او د دې ډلې استازی یې وزارت ته احضار کړی و.
په پېښور کې د طالبانو کونسل په خپل غبرګون کې ویلي و، چې هغه په ملي سرود کې د موسیقۍ د غږولو له امله له خپلې څوکۍ نه دی پورته شوی، هغه زیاته کړه: "د ملي سرود د سپکاوي هیڅ نیت مې نه درلود."
د طالبانو استازی عزیز الرحمن منصور د وږي په ۲۹ مه د اسلامي وحدت په ۳۸م نړیوال کنفرانس کې د ګډون لپاره تهران کې تللی و او د ایران د ولسمشر په حضور کې د دغه هېواد ملي سرود د غږېدو پرمهال له خپلې څوکۍ نه پورته نه شو.
یوه ورځ وروسته یې په یوه ویډیو کې د ایران له خلکو بښنه وغوښته، چې د دغه هېواد ملي سرود ته یې درناوی ونه کړ او ویې ویل: «موږ د یوه ګاونډي هېواد په توګه ایران سره ښه اړیکو ته ژمن یو. ایران زموږ دوست دی او که د ایرانیانو زړونه مو مات کړي وي، بخښنه غواړو.»
تر دې پېښې وروسته په یوه بله غونډه کې نوموړی د ایران ملي سرود ته د احترام لپاره ودرېد.
د افغانستان انټرنشنل-پښتو څېړنه او پلټنه ښيي چې د القاعدې شبکې نوی مشر سیف العدل د کونړ، نورستان او ایران د سرحدي ولایتونو ترمنځ تګ او راتګ کوي. نوموړي په افغانستان کې بهرنیو جنګیالیو ته پرمختللې وسلې، وسایط او نور نظامي تجهیزات پېرلي او د خپلې شبکې پخواني پورونه یې خلاص کړي.
د افغانستان انټرنشنل پلټنې ښيي، چې سیف العدل د وسله پلورونکو ټول مخکیني پورونه ادا کړي او پاکستاني طالبانو ته یې د افغان طالبانو له ډلګيمشرانو پرمختللې او لایزري دوربین لرونکې وسلې پېرلې دي.
د افغانستان انټرنشنل پښتو د پلټنو پر بنسټ، سیف العدل او د القاعدې مخکینی مشر ایمن الظواهري په ۲۰۲۱ کال کې د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط وړاندې د طالبانو له جګپوړي قوماندان عبدالقیوم ذاکر سره له پاکستان نه هلمند ته لاړل او کله چې کابل ونیول شو، د الظواهري او سیف العدل د سمبالښت او امنیت چارې حقاني شبکې ته وسپارل شوې.
په پکتیکا کې حقاني شبکې ته نږدې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې سیف العدل کابل ته د طالبانو له راتګ وروسته لومړی په پکتیکا کې اوسېده خو کله چې د ۲۰۲۲ کال په جون او جولای میاشتو کې د پکتیکا په ګیان او برمل او د خوست په سپیره ولسوالیو کې زلزلې وشوې او دې سیمو ته ګڼو کورنیو او بهرنیو خبریالانو او د خیریه موسسو کارکوونکو سفرونه پیل کړل، سیف العدل او ددې شبکې نورو مشرانو ځانونه خوندي محسوس نه کړل او کونړ او نورستان ته لاړل.
حقاني شبکې ته نږدې دوو سرچینو افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې د ایران سپاه پاسداران مامورانو سیف العدل د ۲۰۱۰ کال د مارچ میاشتې په وروستیو کې د افغانستان د زابل ولایت په سرحد کې د خپل یوه اسیر ډپلوماټ حشمت عطار زاده نیاکي د تبادلې په بهیر کې حقاني شبکې ته وسپاره.
نیاکی د پښتونخوا په مرکز پېښور کې د ایران د قونسلګرۍ ډیپلوماټ و چې د ۲۰۰۸ کال د نومبر پر ۱۳مه پاکستاني طالبانو وتښتاوه او ۱۶ میاشتې د دې شبکې او القاعدې تر ګډ څار لاندې په میرانشاه او د وزیرستان په مختلفو سیمو کې ساتل کېده.
سرچینې دغه راز وايي، ایران د القاعدې یو شمېر نور مشران هم حقاني شبکې ته وسپارل چې د ایمن الظواهري زوم شیخ ابودجانه المصري او د ظواهري لور پکې شامل وو.
ابودجانه د القاعدې له خوا د پاکستاني طالبانو او جنګیالیو ډلو د چارو د تنظیم مسوول و.
د دې تبادلې د شرایطو له مخې، ایران د بن لادن ۱۸ کلنه لور ایمان هم د هغې مور نجوا بن لادن ته وسپارله او سوریې ته لاړه.
د بن لادن د کورنۍ ګڼ غړي او د هغه لمسیان د طالبانو د لومړني نظام له پرځېدو وروسته د ایران له لارې د تګ پرمهال نیول شوي وو.
سرچینو چې د دې تبادلې بهیر له نږدې څارلی، افغانستان انټرنشنل ته وویل، د ایراني ډیپلوماټ له تبادلې وروسته میرانشاه ته د جنګیالیو د هر ګروپ پر سر پنځه میله نوي کلاشنیکوف، یوه پیکا، یو میل راکټ لانچر او یو میل لرې نښه ویشتونکي سنایپر ټوپک راغلل چې لیبلونه یې په ماشین له منځه وړل شوي وو او ټولو جنګیالیو ډلو ته ووېشل شول.
سرچینه وايي، هغه مهال د طالبانو په منځ کې ویل کېدل، چې دا وسلې له ایران نه راغلې دي.
د افغانستان انټرنشنل د څیړنو له مخې، سیف العدل د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط وړاندې د طالبانو جګپوړي قوماندان مولوي عبدالقیوم ذاکر ته ۱۵۰ موټر پیرلي وو چې له هغه سره یې د جګړې په شدت او د نفوذ د ساحې په ډیرولو کې مرسته وکړه.
افغانستان انټرنشنل د جمهوري نظام له سقوط وروسته په لویه پکتیا، کونړ او نورستان کې د القاعده شبکې مالي لګښتونه ارزولي او دا ارزونه ښيي چې د افغان حکومت له سقوط وروسته دې شبکې په لویه کچه مالي امکانات ترلاسه کړي، یا لږ تر لږه توانېدلې چې خپلو بندو مالي سرچینو ته لاسرسی پیدا کړي.
د ارزونو پایلې ښيي چې د ۲۰۲۱ کال له سپتمبر نه د ۲۰۲۳ کال تر جنوري پورې سیف العدل د القاعده ټول هغه پورونه ادا کړي، چې په افغانستان او پاکستان کې پرې د وسلو تاجرانو درلودل.
القاعده له ۲۰۰۹ کال نه تر ۲۰۱۴ کال پورې د شمالي او سویلي وزیرستان د وسلو له مارکېټونو، د سیالکوټ او ګوجرانوالې له فابریکو او افغان او پاکستاني وسله خرڅوونکو او قاچاق کوونکو نه ګڼې وسلې، په ځانمرګو او موټربم بریدونو کې کاریدونکي توکي او بارود پېرلي وو.
د افغانستان انټرنشنل پلټنې ښيي، چې القاعده پاکستاني طالبانو ته د افغان طالبانو له ډلګيمشرانو پرمختللې او لایزري دوربین لرونکې وسلې پېرلې دي.
د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط وروسته په خوست کې د سي ای اې د صفري قطعاتو اکثریت وسلې د جنګیالیو ترمنځ ووېشل شوې او وروسته ځینې وپلورل شوې، ځکه د طالبانو مشر ویلي و، چې «دا د کفارو مال دی او باید د غنیمت په څېر چلند ورسره وشي».
په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو پرمهال د خوست کمپاین ځواکونو چې له طالبانو سره یې د سختو جګړو سابقه درلوده، د درې کنډکونو سپیرې کنډک، د سپلګین لسم کنډک او د تڼیو پنځم سرحدي کنډک تجهیزات د حافظ ګل بهادر ځواکونو لاس ته ولوېدل.
حقاني ډلې ته یوې نږدې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته وویل: « کې پي ایف ځواکونه چې کله په یو موټریز کاروان کې کابل ته روان وو، د حقاني کسانو په دوه منده ولسوالۍ کې محاصره کړل، خو د حافظ ګل بهادر او مولوي صادق نور داوړ جنګیالیو د دې محاصرې مخالفت وکړ، ځکه له دوی سره په همغږي کابل ته تلل.»
د سرچینې په باور، دې وسلو او پوځي موټرو د ګل بهادر ډله پیاوړې کړه او د پاکستاني ځواکونو خلاف یې عملیات چټک کړل.
سرچینه وایي، چې د غنیمت حکم او جواز، د جنګیالیو کورنیو او بهرنیو ډلو ته جرئت ور کړ، چې وسلې، موټر او نور امکانات ترلاسه کړي او یا خپله برخه پر نورو جنګیالیو، ازاد مارکیټ کې او یا پر قاچاق وړونکو یې وپلوري.
د افغانستان انټرنشنل پښتو د پلټونکې ډلې معلومات ښيي، چې القاعدې د دغو وسلو او غنیمتونو د خرڅلاو پرمهال، د ټي ټي پي جنګیالیو هر ګروپ ته لس امریکايي ایم فور، ایم ۱۶ او پر هغو د پاسه تړل کېدونکي دوربینونه (Pulsar Thermal Optics) او نور شپه لید (Night vision) تجهیزات پیرلي چې د هر پلسر دوربین بیه د هغه ډول ته په پام له ۱۴۰۰ ډالرو نه تر شپږ زره ډالرو پورې ده.
ځینې دوربینونه له ۵۰۰ تر ۱۰۰۰ ډالرو پورې پېرل شوي دي.
د پلټنو له مخې، القاعدې شبکې ایم فور ټوپک د هغو کیفیت ته په پام له ۱۵۰۰ ډالرو نه تر ۳۰۰۰ ډالرو پېرلي او دغه ټول پېر او پلور په یورو کرنسۍ شوی، چې د خوست په صرافیو کې په افغانۍ تبادله کیدې.
د افغانستان انټرنشنل د پلټنو له مخې، القاعدې شبکې د افغان طالبانو له یو شمېر سرګروپانو نه هغه پرمختللې وسلې، چې د دوی په مالي امکاناتو پېرل شوې وې، بېرته اخستې دي او ټي ټي پي او نورو جنګیالیو ډلو ته یې ور کړې دي.
پلټنې ښيي، چې د پاکستان د طالبانو تحریک هر یوولسم کس اوس دوربین لرونکو او لیزري وسلو ته لاسرسی لري.
د پلټنو پر بنسټ، دې شبکې د ختیځ ترکستان اسلامي غورځنګ ، جماعت انصارالله او ایغوري جنګیالیو ته هم نوي پک اپ موټر، وسلې، شپې لید دوربینونه او نور پرمختللي جنګي وسایل پېرلي دي.
د القاعدې د یو محلي همکار قوماندان اخترمحمد خلیل یو پخواني جنګیالي د افغانستان انټرنشنل پلټونکې ډلې ته وویل، چې سیف العدل غواړي القاعده بېرته وزیرستان ته ستنه شي او په سومالیا کې نوی جګړه ییز محاذ پرانیزي.
اخترمحمد خلیل د شمالي وزیرستان له جاني خېل قبیلې سره تړاو لري او د مجلس عسکري په نامه د یوې وسله والې ډلې مشري کوي.
هغه په ۲۰۱۴ کال کې په شمالي وزیرستان کې د پاکستان د پوځ د عملیاتو پرمهال د القاعدې غړو ته په شوال غرنیو سیمو کې پناه ورکړې وه او وروسته یې هغوی د پکتیکا ولایت نکې ولسوالۍ او نورو غرنیو سیمو ته انتقال کړل.
د افغانستان انټرنشنل - پښتو پلټنې ښيي، چې حقاني شبکې د القاعدې په مالي ملاتړ په خوست، پکتیا او پکتیکا کې د عربو جنګیالیو او هغو کورنیو لپاره چې سرپرستانو یې افغانستان کې پر امریکايي اډو ځانمرګي بریدونه کړي، د کورونو جوړولو پروګرام پیل کړی، چې یوه برخه یې د خوست په ښار، مندوزیو ولسوالۍ او د خوست ۱۲۰۰ فامیلیو کې پلي شوې.
دغه راز، بهرنیو جنګیالیو او له وزیرستان نه د را ستنو شویو جنګیالیو کورنیو ته د غزني په واغظ، مقر او قره باغ کې هم د ښارګوټو په څېر کمپونه جوړ شوي، چې د پکتیکا له لمن او پڅې مېلې سیمو نه هلته انتقال شي، خو دغو کورنیو غزني ته له تګه انکار کړی او اوس له دې ودانیو اغزن سیم تاو دی.
د طالبانو تر کنټرول لاندې د هواپوهنې ادارې (د تلې په ۱۳مه او ۱۴مه نېټه) په ۱۴ ولایتونو کې د شړکنده باران، تالندې برېښنا، تېزو سېلیو، خاورو دوړو او سېلابونو د راوتو اټکل کړی.
د دغې ادارې لهخوا په یوې خپره شوې خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه وړاندوینه د بدخشان، نورستان، کونړ، لغمان، ننګرهار، کاپیسا، پنجشېر، بغلان، پروان، کابل، لوګر، پکتیا، غور او خوست ولایتونو لپاره شوې ده.
د دغې خبرپاڼې له مخې، په بېلابېلو سیمو کې د باران کچه ( له ۱۵تر ۴۰) ملي مترو پورې اټکل شوې ده.
خبرپاڼه زیاتوي، چې د سالنګونو په ګډون په شمالي، لوېدیځو، سوېل ختیځو، ختیځو او مرکزي ولایتونو کې د تېزو سېلیو، خاورو او دوړو د پېښېدو اټکل هم شوی چې په بېلابېلو سیمو کې په یوه ساعت کې به یې د چټکوالي کچه ( له ۵۰ تر ۸۰) کیلو مټرو ته ورسېږي.
له بل پلوه د پېښو په وړاندې د طالبانو د چمتوالي ادارې ویاند (د تلې په ۱۱مه نېټه) ویلی و، چې د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې د وروستیو سېلابونو او اورلګېدنې په پېښو کې ۱۳ کسان مړه او ۱۶ نور ټپيان شوي دي.
جانان سایق زياتوي، د سېلابونو، توپان او اورلګېدنې له کبله ۱۰۹ کورونه هم ویجاړ شوي دي.
د افغانستان د همغږۍډلې د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان سره د نړۍوالو مرستو څرنګتیا وڅېړله. دې ډلې د عرب متحده اماراتو په دوبۍ کې له افغانستان سره د مرستو پر څرنګوالي خبرې کړې او له افغانانو سره یې د بشري مرستو د دوام په اړه پر خپلو ژمنو ټینګار کړی.
د افغانستان لپاره د متحده ایالاتو د سیاست مسووله وايي، چې په دې ناسته کې د مرستو د څارنې میکانیزمونه ارزول شوي او د مرستو په برابرولو کې د روڼتیا پر اړتیا ټینګار شوی.
د ناستې برخه والو د طالبانو د امر بالمعروف او نهی عن المنکر ادارې د نوي قانون پر بنسټ د لګول شویو بندیزونو له امله د پېښو ننګونو په اړه خبرې کړې دي.
دغه قانون په بېلابېلو برخو کې، په ځانګړې توګه د ښځو په تړاو سخت بندیزونه وضع کړي دي.
ددې قانون له مخې ښځې نه شي کولای چې له شرعي محرم پرته له کوره ووځي او غږ یې په عمومي ځایونو کې عورت ګڼل شوی.
د ملګرو ملتونو د رپوټ له مخې، افغانستان له یوه ستر انساني ناورین سره مخ دی او لږ ترلږه ۲۳ میلیونه وګړي دمګړۍ بشري مرستو ته اړ دي.
د افغانستان لپاره د امریکا د سیاست نوې مسوولې او مخکینۍ شارژدافیرې، چې د مرستندویانو د همغږي په ناسته کې یې ګډون کړی، خبریالانو ته وویل، چې واشنګټن د افغانستان د جمهوري نظام له سقوط وروسته له افغانستان سره دوه عشاریه درې میلیارده ډالره بشري مرستې کړې دي.
ډکر دغه راز وویل، چې ډېر زر به ملګري ملتونه د «دوحه۳» د نشه يي توکو او اقتصاد کاري ډلو د کار پایلې وڅیړي او د دوحې بله ستره ناسته به هم ترسره شي.
په داسې حال کې چې نړیوال مرستندویان د مرستو پر همغږۍ او د څرنګتیا پر بدلون خبرې کوي، یو شمېر هېوادونه اندېښنه ښيي، چې شونې ده طالبان له بشري مرستو ناوړه ګټه واخلي.
د افغانستان لپاره د امریکا د بهرني سیاست مسووله کرن ډېکر په دوبۍ کې له خبریالانو سره په یوه انلاین ناسته کې له افغانانو سره د متحده ایالاتو پر نړۍوالو مرستو او ځان بسیاینې ټینګار وکړ.
ډېکر د افغانستان د همغږۍ ډلې د دوه کلنې ناستې په تړاو چې نړۍوال مرستندویان، یوناما، نړۍوال بانک او د افغانستان استازي او نړۍوال کارپوهانو پکې ګډون کړی، وویل: « دغه ډله نړۍوال ستر مرستندویان د ملګرو ملتونو له مهممو ادارو لکه یوناما او نړۍوال بانک سره یوځای کوي.».
ډېکر وايي، دغه ناسته د څارونکو میکانیزمونو پر ښه والي او روڼتیا ډېرولو متمرکزه ده، چې څنګه بشري مرستې په پراختیايي هغو بدلې شي.
د دې په باور، دوی غواړي داسې شرایط رامنځته شي، چې په نړۍوالو مرستو د اتکاء پر ځای افغانان پخپله خپل ژوند پرمخ بوځي.
ډېکر وویل، چې د ټام وېسټ په تګ سره به د افغانستان په تړاو د امریکا په سیاست کې بدلون رانه شي.
ټام وېسټ له درې کلن ماموریت وروسته له خپلې دندې لرې شو او د متحده ایالاتو د بهرنیو چارو وزرت د بندیزونو برخه کې به خپله نوې دنده پیلوي.
مېرمن ډېکر د افغانستان انټرنشنال د دې پوښتنې په ځواب کې چې د دې لومړیتوبونه به څه وي، وویل: « د افغانستان راتلونکې باید پخپله د افغانانو په لاس او د یوه بهیر له لارې رامنځته شي».
هغې زیاته کړه: « دا زما ستر مسوولیت دی، چې د بیان له حق نه بې برخې افغانانو غږ واوسم».
ډېکر وویل، چې متحده ایالات به د طالبانو له ادارې سره عملي او اصولي تعامل ته ادامه ور کړي.
ډېکر خبریالانو ته په خبرو کې وویل، چې د مالي مرستندویانو او ذینفع اړخونو ترمنځ نړیواله همکاري او همغږي ټاکونکې ده.
د افغانستان لپاره د امریکا د ماموریت نوې شارژدافیره وايي، قزاقستان، ازبکستان، لندن او بروکسل ته یې د سپټمبر میاشتې په سفرونو کې درک کړې، چې د سیمې هېوادونه او سازمانونه له افغانانو سره همکارۍ ته لېواله دي.