ټاکل شوې چې سبا په ایران کې د «ایکو» سازمان د غړو هیوادونو د استازو غونډه جوړه شي

د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ تېره ورځ یکشنبه د (لیندۍ ۱۱مه) ناوخته په خپل تازه خپاره شوي راپور کې ويلي، چې پاکستان کې یوازې په تېره نومبر میاشت کې ۲۴۵ تنه وژل شوي او ۲۵۷ نور ټپیان شوي.

دغه انسټیټیوټ په خپل راپور کې ویلي، چې د جګړو او چاودنو له امله ۱۱۹ ملکي وکړي، ۱۰۴ امنیتي ځواکونه او ۳۴ وسله وال ټپیان شوي هم دي.

د دغه مرکز په راپور کې ویل شوي، چې د پاکستان امنیتي ځواکونو په نومبر میاشت کې د ۲۰ وسله والو د نیولو خبر په داسې حال کې ورکړی، چېوسله والو ډلو د يوې مياشتې په ترڅ کې د ١١ حکومتي کسانو د تښتولو مسووليت منلى دى.

د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ وايي، چې د ټولو تلفاتو له جملې څخه ۱۳۱ تنه په ترهګریزو بریدونو کې وژل شوي، چې د هغوی له جملې څخه ۵۴ امنیتي ځواکونه شامل دي چې بیا۲۷ وسله وال د امنیتي ځواکونو له خوا وژل شوي دي.

راپور زیاتوي، چې په دغو ترهګریزو بريدونو کې ٢٢٠ کسان ټپيان شوي چې ١١٩ ملکيان، ٩٥ امنيتي ځواکونه او شپږ وسله وال دي.

د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ وړاندې وايي، چې پاکستان کې د وسله والو په فعالیتونو کې زیاتوالی راغلی،او په خبره یې چېپه اکتوبر میاشت کې ۶۸بریدونه شوي وو، چې په نومبر کې یې شمېر۷۱ ته لوړ شوی.

راپور زیاتوي چېد دغو بریدونو ډیره برخه په خیبرپښتونخوا ایالت کې شوي چې د ټولو ۷۱ بریدونو له ډلې یوازې۵۰هغه یې په دغې صوبه کې شوي او په پایله کې یې ۷۱ تنه وژل شوي او ۸۵ نور ټپیان شوي دي.

د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ په کورمه کېد سني او شیعه قبایلو تر منځ په وروستيو نښتو کې د دواړو لوریو تر ۱۲۰ د زیاتو کسانو د وژل کېدو پخلی هم کړی دی.

د پاکستان د شخړو او امنیتي مطالعاتو انسټیټیوټ زیاتوي، چې د ۲۰۲۴ کال په لومړیو ۱۱ میاشتو کې وسله والو د زرو شاوخوا بریدونه کړي چې په ۲۰۲۳ کال کې د بریدونو شمېر ۶۴۵ ښودل شوی او دا ښيي چې پاکستان د امنیتي ننګونو تر ټولو ترینګلی وضعیت تجربه کوي.

پاکستان کې د پوځ او حکومت چارواکي تل دا ادعا کوي چې په افغانستان کې د ۲۰۲۱ په اګست میاشت کې واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته په دغه هیواد کې ناامني تر پخوا ډېره شوې او لامل یې هم د ټي تي پي وسله واله ډله بولي چې وايي دا مهال په افغانستان کې خوندي پټنځایونه لري، خو طالبانو تل دغه ادعاوې رد کړې دي.

ځايي سرچینې وايي، چې په وژل شویو ماشومانو کې دوه تنه یې سره وروڼه وو.

د خیبرپښتونخوا د بنو له ولسوالۍ څخه ځايي سرچینې وايي، چې تېره ورځ یکشنبه د (لیندۍ ۱۱مه) د جانیخیلو په سین تنګه سیمه د پاکستان پوځ د هاوان ګولۍ د لګېدو له امله درې ماشومان وژل شوي چې دوه یې سکه وروڼه وو.

تر اوسه پورې د پاکستان پوځ په دې اړه څه نه دي ویلي، خو په خیبرپښتونخوا ایالت کې د وروستیو نا امنیو او د پوځ او وسله والو په بریدونو کې ډیری مهال مرګ ژوبله ولسي خلکو ته هم اوړي.

بنو کې ځايي خبریالان وايي، چې په وروستیو جګړو کې د سیمې خلک زیانمن شوي خو وايي د جګړې لوري دغو ټکو ته پام نه کوي.

د بنو په جانیخیلو کې د وژل شویو درې تنو عمرونه له اتو کلونو نیولې بیا تر ۱۳ کلونو پورې ښودل شوي.

په دې وروستیو د امنیتي ناکراریو له امله په خیبرپښتونخوا په ځانګړي ډول لوی وزیرستان کې د پوځ او وسله والو تر منځ په د جګړو پر مهال د ولسي خلکو ژوند ته پام نه کیږي او په هره جګړه کې د ښځو او ماشومانو په ګډون د کلي ځايي خلکو ته مرګ ژوبله اوړي.

سلیوان وویل: « موږ په فعاله توګه هڅه کوو چې دا موضوع شونې کړو. موږ د سیمې له مهمو لوبغاړو سره ژورې خبرې کوو او ان نن هم فعالیتونه روان دي». هغه زیاته کړه چې « نورې خبرې او مشورې به هم وشي او زموږ هیله دا ده چې د اوربند او یرغمل کسانو د خوشي کولو په تړاو د هوکړې زمینه برابره کړو، خو لا [دغه هدف ته ] نه یو رسېدلي»،

د سلیوان څرګندونې په لبنان کې د حزب‌الله پر اهدافو د اسراییل له بریدونو سره هممهاله دي چې له اوربند وروسته پرې وشول.

په دې اړه د خبرو په ترڅ کې، سلیوان د اوربند ستاینه وکړه او ویې ویل چې امریکا د لبنان له پوځ سره په همکارۍ کار کوي څو ډاډ ترلاسه شي چې دا په « اغېزناک ډول» پلی شي.

هغه اېن بي سي ته وویل: « موږ اړتیا لرو چې دا وساتو او ډاډ ترلاسه کړو چې په بشپړ ډول عملي شي».

سلیوان د اسراییل وروستیو بریدونو ته په اشاره وویل، چې د جدي ګواښونو پرمهال دواړو خواوو ته د نړیوالو قوانینو له مخې حق شته چې د ځان‌ساتنې لپاره اقدام وکړي.

د فرانس پرېس د رپوټ له مخې، په ورته وخت کې د اسراییل د بهرنیو چارو وزیر د یکشنبې په ورځ په یروشلم کې وویل داسې «نښې نښانې» شته چې د حماس له لوري د یرغمل کسانو د خوشې کولو په اړه پرمختګ رامنځته شي.

هغه وویل: « د رامنځته شویو شرایطو له کبله داسې نښې شته چې موږ ښایي د حماس د یو څه انعطاف زیاتوالی ووینو، په ځانګړې توګه له لبنان سره د هوکړې په ګډون». نوموړي زیاته کړه: « دا هیله شته چې دا پروسه مخکې ولاړه شي. موږ د یرغملو بیرته راګرځولو ته ژمن یو – دا زموږ یوه مهمه دنده ده چې باید ترسره یې کړو».خو هغه ټینګار وکړ چې حماس ته باید اجازه ور نه کړل شي چې په غزه کې واکمني ته دوام ورکړي.

په ورته وخت کې، جیک سلیوان له سي بي اېس سره په خبرو کې وویل چې د امریکا ولسمشر جو بایډن د اسراییل له لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو او د هغه له حکومت سره په نږدې همغږي کې دی. نوموړي وویل: « هغه (بایډن) د اسراییل-حزب‌الله د اوربند په ورځ له صدراعظم نتنیاهو سره خبرې وکړې او نتنیاهو ورته وویل چې هغه موافق دی، وخت مناسب دی».

حماس د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر پر۷مه د اسراییل پر ضد برید کې ۲۵۱ کسان یرغمل کړل، چې ۹۷یې لا هم په غزه کې بند پاتې دي.

د حماس په برید کې ۱۲۰۷ کسان وژل شوي، چې زیاتره یې ملکي وګړي دي.

په ځواب کې، اسراییل پر غزه پراخ پوځي عملیات پیل کړل، چې لږ تر لږه ۴۴,۴۲۹ کسان یې وژلي، چې زیاتره یې ملکي وګړي دي.

د غزې ډیره برخه ویجاړه شوې ده او اوسېدونکي یې په بشري مرستو متکي دي.

ملګرو ملتونو د یکشنبې په ورځ وویل، چې د امنیتي اندیښنو له کبله به د کرم شالوم له لارې د مرستو لېږد وځنډوي.

سلیوان له سي بي اېس سره په خبرو کې وویل، چې د غزې بشري وضعیت یو ناورین دی او هلته د لوږې خطر تل په څار کې دی.

هغه وویل: «دلته ډېر خلک شته چې د خوراک، اوبو، درملو او پاکوالي د امکاناتو له کمښت څخه رنځ وړي. بې ګناه خلک چې د سولې یوه اندازه مستحق دي او باید دې ټولو ژغورونکو توکو ته پراخ لاسرسی ولري».

په دې خبرو اترو کې فیدان د سیمې د بې‌ثباتۍ لامل کېدونکو هر ډول اقداماتو په تړاو د ترکیې مخالفت څرګند کړ او د سوریې د کړکېچ کمولو غوښتنه یې وکړه. هغه دغه راز د سوریې حکومت او مخالفانو تر منځ د سیاسي بهیر پر بشپړولو ټینګار کړی دی.

د ترکیې د بهرنیو چارو وزیر ویلي چې انقره ترهګرو ته اجازه نه ور کوي چې دترکیې او سوریې پر ملکي وګړو بریدونه وکړي. نوموړي دغه راز ویلي چې ترکیه د هغو پرمختګونو خلاف ده چې بې ثباتۍ زیاتوي.

د ترکیې د خبري اژانس د رپوټ له مخې، فیدان په دې خبرو کې ټینګار کړی چې اسراییل په لبنان کې د اوربند ساتلو لپاره خپلو ژمنو ته پابند پاتې شي او په غزه کې ژر اوربند او دې سیمې ته د بشري مرستو رسول ډاډمن کړي.

په دې خبرو اترو کې پر اوکراین او د سویلي قفقاز سیمې پر مسایلو هم خبرې شوې دي.

د فرانس پرېس د رپوټ له مخې، دا پرمختګ په داسې حال کې رامنځته کېږي چې سیمه‌ییز کړکېچ مخ په زیاتېدو دی، په ځانګړي ډول د لبنان په ګاونډ کې، چېرې چې د اسرائیل او د ایران حزب‌الله ډلې ترمنځ دوه میاشتې اوږده جګړه د نازک اوربند لاندې راغلې ده.

د یاغیانو ائتلاف، چې مشري یې جهادي ډله تحریر الشام (HTS) کوي، په حلب کې د حکومت مهمې سیمې نیولې دي، په دې کې د ښار هوایي ډګر او یو شمېر شمالي ولسوالۍ شاملې دي. د ښار په ځینو برخو کې کردان، چې د امریکا تر ملاتړ لاندې د سوریې ډیموکراتیک ځواکونو (SDF) تر واک لاندې دي، لاهم خپله واکمني ساتلې ده.

د څار ډلې مشر، رامي عبدالرحمن وویل چې دا لومړی ځل دی چې حلب ښار د سوریې د رژیم له واک څخه وځي.

چټک سقوط

د حلب سقوط د دمشق لپاره لوی شا‌تګ بلل کېږي. حکومت چې په ۲۰۱۶ کال کې یې د روسیې د هوایي ځواک او د ایران ملاتړو ملیشو په مرسته حلب بېرته نیولی و، اوس له داسې یوه حالت سره مخ دی چې یاغیانو په لږ مقاومت سره پراخې سیمې نیولې دي.

یاغیانو د خان شیخون او معره النعمان په ګډون یو شمېر مهم ښارونه او کلي نیولي دي. د دې پرمختګ په ترڅ کې ګڼ شمېر ټانکونه او پوځي تجهیزات د یاغیانو لاس ته لوېدلي دي.

په ورته وخت کې، روسیې له ۲۰۱۶ کال راهیسې په حلب کې لومړي ځل هوایي بریدونه ترسره کړي، چې موخه یې د یاغیانو د پرمختګونو مخنیوی و.

تلفات او سیمه‌ییز اغېز

د وروستیو جګړو په ترڅ کې د څار ادارې د معلوماتو له مخې، له ۳۷۰څخه زیات کسان وژل شوي دي، چې پکې لږ تر لږه ۴۸ ملکي کسان شامل دي. دې شخړې لاهم د سیمه‌ییزو او نړیوالو لوبغاړو پام ځان ته وراړولی دی.

د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي، چې د دمشق د ملاتړ لپاره دې ښار ته تللی، وویل چې د یاغیانو دا برید د متحده ایالاتو او اسرائیل د «توطئې» یوه برخه ده. ولسمشر اسد د یاغیانو د ماتولو ژمنه وکړه او ویې ویل: «ترهګر یوازې د زور په ژبه پوهېږي، او موږ به یې په همدې ژبه ختمه کړو.»

دپلوماتیک فشارونه او نازک اوربند

د حلب د سقوط په پایله کې د ۲۰۲۰ کال هغه اوربند، چې د روسیې او ترکیې ترمنځ د ادلب لپاره په منځګړیتوب شوی و، تر فشار لاندې راغلی.

امریکايي چارواکو د سوریې د حکومت پر بهرنیو ملاتړو د تکیې کولو انتقاد کړی. د امریکا د ملي امنیت شورا ویاند شان ساویټ وویل: « د رژیم ناتواني له دې ښکاري، چې له روسیې او ایران پرته خپلې سیمې نه شي خوندي کولای».

راتلونکی نامعلوم حالت

په داسې حال کې چې یاغیان په حلب کې خپل کنټرول ټینګوي، د سوریې اوږدې جګړې د واک توازن یو ځل بیا بدل شوی ښکاري. د حلب له لاسه وتل، چې د اسد لپاره د بیا نیول شویو سیمو یو مهم سمبول و، د حکومت داخلي او نړیوالې ډیپلوماسۍ لپاره ستونزې زیاتولی شي.

فرانس پرېس وايي، اوس به د پام وړ ټکی دا وي چې ایا روسیه او ایران به خپل نظامي ملاتړ زیات کړي او یاغیان به د حکومت تر کنټرول لاندې نورو سیمو ته پرمختګ وکړي او که نه.