د افغانستان لپاره د اروپايي ټولنې ځانګړي استازي توماس نیکلاسون د دوشنبې په ورځ په کابل کې د طالبانو د کرنې وزارت له مرستیال صدراعظم عثماني سره وکتل. دغه طالب چارواکي په افغانستان کې د اروپا او نورو هېوادونو د مرستو په لګولو کې د رڼښت غوښتنه وکړه.
د باختر اژانس د خبرله مخې، عثماني ټينګار کړی چې له دغو مرستو څخه بايد په داسې توګه کار واخیستل شي عام وګړو او بزګرانو ته یې ګټه ورسیږي.
نوموړي همدا راز زیاته کړه، چې په افغانستان کې د کوکنارو د کښت کچه صفر ته رسېدلې ده او بزګرو ته باید بدیل کښت معرفي شي.
د اروپايي ټولنې ځانګړي استازي په دې ناسته کې ویلي، چې د دې ټولنې په همکارۍ د ۴۴ میلیونه یورو په ارزښت پروژې پلې کېږي. هغه زياته کړه، چې له يادو پروژو څخه به شاوخوا يو ميليون کسان ګټه پورته کړي.
طالبانو په افغانستان کې د دوی د پروژو په اړه له اروپايي ټولنې څخه د وضاحت غوښتنه کړې، په داسې حال کې چې دغه ټولنه دغه ډله په رسمیت نه پېژني. مرسته کوونکو هېوادونو هڅه کړې، چې بهرنۍ مرستې طالبانو ته ونه رسېږي او د مرستندويه بنسټونو له لارې مصرفېږي.
تر دې مخکې یو شمېر مرستندویه بنسټونو د مرستو په چارو کې د طالبانو پر مداخلې نیوکې کړې وې.
وایسلیف د یاد سازمان یوې اړوندې رسنۍ ته وویل، چې « د ډله ییز امنیت تړون سازمان د افغانستان اړوند ننګونو او ګواښونو څار جاري ساتي او له هغو سره د مبارزې هڅې د بهرنیو چارو وزیرانو تر شورا لاندې د ډله ییز امنیت تړون سازمان د کاري ډلې د ظرفیتونو له لارې همغږې کوي».
د ډله ییز امنیت تړون سازمان لپاره د روسیې دایمي استازي ویکتور واسیلییف ویلي چې د "ډله ییز امنیت تړون سازمان تمه ده چې د نوي اوراسیايي امنیتي سیستم په جوړولو کې مهم ځای ونیسي.
وایسلیف د یاد سازمان متحدې رسنۍ ته په یوه ځانګړې مرکه کې وویل، چې « د ډله ییز امنیت تړون سازمان د افغانستان اړوند ننګونو او ګواښونو څار جاري ساتي او له هغو سره د مبارزې هڅې د بهرنیو چارو وزیرانو تر شورا لاندې د ډله ییز امنیت تړون سازمان د کاري ډلې د ظرفیتونو له لارې همغږې کوي».
واسیلییف وویل، نن ورځ، جیوپولیټیکس د دې غوښتنه کوي چې په اړوند جغرافیا او د اوراسیا په وچه کې په طبیعي نږدېوالي باندې ډیر ټینګار وشي.
نوموړی وايي، د دې واقعیت پر بنسټ، د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین د اوراسیا لپاره د امنیتي جوړښت جوړولو وړاندیز وکړ چې د دې سیمې په موجوده همکارو جوړښتونو باندې به ولاړ وي."
د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین ويلي چې مسکو له شوروي وروسته امنیتي بلاک پیاوړتیا ته ژمنه ده.
واسیلییف د یاد سازمان، د شانګهای د همکارۍ سازمان او د ناپېیلو هېوادونو ټولنېترمنځ د درې اړخیزې همکارۍ د پرمختګ یادونه وکړه، چې موخه یې په اوراسیا کې سیمه ییز امنیت او ثبات پیاوړتیا او د امنیت، اقتصاد، او بشري همکاریو لپاره نوی چوکاټ جوړول دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت وايي چې امیر خان متقي د ایران له نوي ګومارل شوي سفير عليرضا بیکدلي سره پېژندګلویزه ناسته وکړه. د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت د ایران سفیر په حواله لیکلي چې د خپل ماموریت په موده کې به د دواړو هېوادونو اړیکې په بېلابېلو برخو کې لا پراخې کړي.
د طالبانو تر واک لاندې د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویاند حافظ ضیا احمد نن دوشنبه «د لیندۍ ۱۹مه» پر خپل اېکس د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي چې ددې ډلې د بهرنیو چارو وزیر امیر خان متقي د ایران له نوي سفیر عليرضا بیکدلي سره په دغه لیدنه کې د دواړو هېوادونو پر اړیکو خبرې کړې دي.
د طالبانو له خوا په خپره شوې خبرپاڼه کې د ايران د نوي سفير په حواله ویل شوي، چې د دواړو هېوادونو ترمنځ د اړیکو د لا پراختیا په موخه غواړي په نږدې راتلونکي کې د کابل او تهران تر منځ لوړپوړي پلاوي سفرونه وکړي.
د ایران د بهرنیو چارو وزارت بیکدلي چې ویل کیږي باتجربه ډېپلوماټ دی، څه موده وړاندې د حسن کاظمي قمي پر ځای وټاکه.
بېکدلي د هغه کس ځای ناستی کېږي، چې سپاه پاسداران ته نږدې و.
خو د ایران بهرنیو چارو وزیر عراقچي د سپاه پاسداران د فردي انتخاب پر ځای د بهرنیو چارو وزارت یو با تجربه ډیپلوماټ په کابل کې وګوماره.
دا په داسې حال کې ده، چې د ایران اسلامي جمهوريت هم د امریکا په څېر د افغانستان په چارو کې د ځانګړي استازي مقام لرې کړی دی.
له افغانستان څخه تر سوریې پورې د بلواوو او جنګیالیو ډلو د ځواکمنېدو په پایله کې تېر څو کاله څلور نظامونه نسکور شوي او دولتمشرانو یې په نورو هېوادونو کې پناه اخستې ده. په هره پېښه کې د دولت د مشر تېښتې او وتلو یوه سیاسي خلا پرځای پریښې چې ملي بحرانونه یې نور هم ژور کړي دي.
د افغانستان سقوط
هندی رسني ډي اېن اې په یوه پرتلنه کې د ۲۰۲۱ کال په اګست کې د افغان دولت سقوط ته اشاره کړې چې په پایله کې یې مخکیني ولسمشر اشرف غني هېواد پرېښود. غني خپل تګ د دې لپاره اړین وباله چې د وینو تویېدنې او د کابل د ورانۍ مخه ونیسي، خو دغه ناڅاپي اقدام هېواد په ګډوډۍ کې وغورځاوه.
د ډې اېن اې په باور، د حکومت له نړېدو او د امریکايي ځواکونو له وتلو وروسته طالبانو واک په لاس کې واخیست. غني وروسته په متحده عربي اماراتو کې پناه واخیسته، خو له هېواده د هغه وتل د نړیوالو مداخلاتو او هېواد جوړونې د هڅو د ناکامۍ سمبول پاتې شوی.
سریلانکا: اقتصادي بحران د یوې کورنۍ واک ته د پای ټکی ږدي
د۲۰۲۲ کال په جولای په میاشت کې د سریلانکا ولسمشر ګوتابایا راجاپاکسا د بېساري اقتصادي کړکېچ په ترڅ کې تېښتې ته اړ شو. د خوراکي توکو، سونتوکو او درملو د سخت کمښت له امله د خلکو پراخې مظاهرې ترسره شوې، چې بالاخره مظاهرهچیانو د ولسمشر استوګنځي ونیوه.
راجاپاکسا لومړی مالدیف او وروسته سینګاپور ته لاړ، چې هلته یې رسمي استعفا ورکړه.
د هغه تګ د یو وخت ځواکمنې سیاسي کورنۍ د زوال او د خراب اقتصادي مدیریت د مستقیمو پایلو څرګندونه کوله.
سره له دې چې راجاپاکسا د۲۰۲۲ کال په سپټمبر کې بېرته سریلانکا ته ستون شو، خو هېواد یې د پورونو له کړکېچ او د خلکو له بېباورۍ سره مخ دی.
بنګلهدېش: یوه لومړۍ وزیره ګوښه شوه
د۲۰۲۴ کال په اګست میاشت کې بنګلهدېش د هغو هېوادونو په لیست کې شامل شو، چې مشران یې د کړکېچونو په ترڅ کې تېښتې ته اړ شوي دي.
د بنګلهدېش لومړۍ وزیرې شیخ حسینه وروسته له هغه هند ته پناه یووړه، چې د زدهکوونکو لاریونونه کړکېچن شول او بالاخره د هغې د استعفا غوښتنه وشوه.
مظاهرهچیان، چې د هغې حکومت یې په استبداد او فساد تورن کړی و، د هغې رسمي استوګنځي ته ورسېدل.
په دې حال کې حسینې هېواد پرېښود. وروسته یوه انتقالي حکومت واک ترلاسه کړ، خو هېواد یې لاهم په سیاسي ګډوډۍ کې ډوب پاتې دی.
سوریه: د اسد کورنۍ واک پای ته رسېږي
د۲۰۲۴ کال په ډسمبر میاشت کې له یوې لسیزې اوږدې کورنۍ جګړې وروسته د سوریې ولسمشر بشارالاسد وروسته له هغه هېواد پرېښود، چې د مخالفو ځواکونو لاس ته دمشق او نورې مهمې سیمې ولوېدې. د هغه تېښته د سوریې د پنځوس کلنې کورنۍ واکمنۍ پای دی، چې جګړه ځپلی هېواد یې په لا ډېره ورانۍ کې پرېښود.
سوریه اوس د بیا جوړونې له سختو ننګونو سره مخ ده، په داسې حال کې چې میلیونونه کسان بېځایه شوي او ټولنه په شدید ډول وېشل شوې ده.
تر فشارونو لاندې د مشرانو تېښته په معاصر نړیوال سیاست کې یو تکراري انځور دی: اوږدمهاله بحرانونه، که اقتصادي وي، سیاسي، یا نظامي، کولی شي د رژیمونو د ناڅاپي سقوط لامل شي.
په دې ورځو کې د افغانستان د وضعیت په هکله په کور دننه او بهر د خلکو خوشبیني او بدبیني زیاته شوې ده، خو د دې مسایلو د حل لپاره لا هم کومه واضحه او اغېزمنه پروسه او یوه روښانه تګلاره نه شته.
هغه هڅې چې تر اوسه د افغانستان د کړکېچ د حل لپاره شوې دي، اکثره د پټو دروازو تر شا ترسره شوې دي، چې دا ډول پټ کارونه نه یوازې د افغانانو په ګټه نه دي، بلکې د هغوی د باور د کمېدو لامل هم ګرځېدلي دي.
د افغانستان د ستونزې یوه لویه برخه په زوره ایجاد شوې بې باوري ده، چې دې چارې د افغانستان ډېرو لویو او ملي پروسو ته زیان رسولی دی.
استخباراتي لوبې او د افغانستان بحران
په افغانستان کې د استخباراتي لوبو دوام د دې هېواد د کړکېچ او بحران دایره ورځ تر بلې مغلقه کړې ده. کله چې یوه استخباراتي لوبه پیلېږي، نو پر وړاندې یې بله استخباراتي لوبه رامنځته کېږي، چې دې حالت د یوه سیاسي حل پر لور د هرې هڅې مخه ډب کړې ده.
افغانان اوس دې ته اړتیا لري چې د داسې تګلارو ملاتړ وکړي چې د علني خبرو اترو او شفافو مذاکراتو پر بنسټ وي، نه د پردې تر شا د پټو معاملو تګلارې.
مذاکرات، خبرې اترې او هر ډول تعامل چې څومره علني وي، په هماغه اندازه د بارو جوړولو په برخه کې پراخه مرسته کوي او ولسونه په دې ډاډه کیږي چې هېڅ څه ترې پټ نه دي.
د افغانستان د مسایلو د حل احتمالي لارې چارې
د افغانستان د مسایلو د حل لپاره یوازینۍ لار نه یوازې داخلي ده او نه یوازې بهرني هېوادونه او نړۍواله ټولنه کولی شي د دې مسایلو دایمي حل تضمین کړي.
د افغانستان د ستونزې د حل لپاره لومړی ګام د یوې ګډې کورنۍ، سیمهییزې او نړۍوالې اجماع رامنځته کول اړین دي چې ټول اړخونه په کې خپل ځانونه وویني.
۱.کورنۍ او ملي اجماع
د افغانستان د بحران د حل لپاره تر ټولو مهمه اړتیا د کورنۍ او ملي اجماع رامنځته کول دي. د کورنۍ اجماع څخه موخه د افغانانو تر منځ د ټولو سیاسي، قومي، مذهبي او ټولنیزو خواو یووالی او د ملي اهدافو لپاره ګډه همکاري ده.
ملي اجماع بیا د دې کورنۍ اجماع پراختیا ده چې د سیمهییزو او نړۍوالو شریکانو ملاتړ هم په کې شامل وي.
د افغانستان د بحران اصلي سرچینه د داخلي بېاتفاقۍ، قومي او سیاسي توپیرونو او د قدرت انحصار دی. د دې لپاره چې افغانستان د ثبات په لور ګام واخلي، اړینه ده چې ټولې سیاسي او ټولنیزې ډلې د یو بل منلو لپاره چمتو شي.
۲. سیمهییزه او نړۍواله اجماع
د افغانستان د مسایلو د حل لپاره د ملګرو ملتونو د امنیت شورا د پخواني راپور پر بنسټ د یوې مصوبې تطبیق اړین دی. د دې مصوبې لپاره د تطبیق عملي میکانیزمونه باید د نړۍوالې ټولنې، افغان سیاسي څېرو او سیمهییزو هېوادونو د همکارۍ له لارې په علني ډول ولټول شي.
۳. د جنګ او سولې ترمنځ اړیکه
دا خبره منو چې جګړه د ستونزو حل نه دی، خو دا هم نه منو چې د ظالمو او مستبدو نظامونو ملاتړ وشي یا د داسې نظریاتو تایید وشي چې د افغان ټولنې له ارزښتونو سره په ټکر کې وي. د سولې لپاره داسې یو چوکاټ اړین دی چې ټول افغانان، د هر فکر او قوم څخه وي، په کې د ژوند، زده کړو، کار او سیاست مساوي حقونه ولري.
۴. د انحصار او نفې د سیاست مخنیوی
په افغانستان کې د قدرت انحصار د ستونزو بنسټیز لامل دی. د دې انحصار مخنیوی او د ټولو خواو منل د یوه پایدار نظام رامنځته کولو لپاره حیاتي دي. ولس باید د اساسي قانون په چوکاټ کې د خپل مشرتابه او استازو د ټاکلو حق ولري، ترڅو هېڅوک د قوم، سمت، یا سیاسي ډلې په نامه استازیتوب ونه کړي.
۵. د طالبانو د استبدادي واک پر وړاندې لیدلوری
تېر پنځوس کلونه موږ ته ښيي چې استبدادي نظامونه په اوږدمهال کې نه شي پاتې کېدلی. د طالبانو واکمني، چې د استبداد پر اصولو ولاړه ده، له دې قاعدې مستثنی نه ده. خو د طالبانو بدیل باید داسې یو بل استبدادي یا جنګي نظام نه وي، ځکه چې د عمل او عکسالعمل خبیثه دایره د ستونزو د حل لپاره هیڅکله اغېزمنه نه ده.
۶. د سولې لپاره یوه هر اړخیزه لار
که طالبان او د هغوی ځیني مخالفین د پورته ذکر شویو اصولو سره مخالفت کوي، نو یوازینۍ بله لار جګړه ده او جګړه هیڅکله د افغانانو په ګټه نه ده.
د سولې او تفاهم لپاره د داسې میکانیزمونو رامنځته کول اړین دي چې ټول افغانان په کې خپل ځانونه وګوري.
پایله
د افغانستان د ستونزو حل یوازې په شفافه، جامع او افغاني تګلاره کې ممکن دی چې د سیمهییزو او نړۍوالو هڅو ملاتړ هم ولري. د طالبانو واکمني که څه هم اوس مهال د قدرت په زور دوام کوي، خو په اوږدمهال کې به بېثباته پاتې شي او کمزوري یې حتمي لیدل کیږي.
د یوې اوږدمهالې حل لارې لپاره، د ټولو سیاسي، قومي او ټولنیزو خواو ګډون، د ولسواکۍ د اصولو رعایت او د سولې لپاره د نړۍوالې ټولنې ملاتړ خورا اړین دی.
افغانان حق لري چې د خپل راتلونکي په اړه پریکړه وکړي او دا حق باید د نړۍوالې ټولنې او سیمهییزو هېوادونو له خوا په بشپړه توګه ومنل شي او ملاتړ یې وشي.
د شفافیت، عدالت او ټولو ګډونوالو لپاره د مساوي حقونو پر بنسټ د یوې حل لارې موندل د افغانستان د راتلونکي لپاره یوازینۍ لاره ده.
په اسلام اباد کې د طالبانو د حکومت سفیر سردار احمد شکېب د پاکستان د لومړي وزیر له مرستیال او ددغه هېواد د بهرنیو چارو له وزیر اسحاق ډار او د افغانستان لپاره د دغه هېواد ځانګړي استازي محمد صادق سره کتلي دي.
په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت د دوشنبې په ورځ د ډسمبر پر نهمه وویل چې په دې ناسته کې « پر دوه اړخیزو اړیکو، سوداګریزو مسایلو، سیمه ییز اتصال، افغان کډوالو، محصلیینو او اړوندو چارو خبرې وشوې».
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت هم ویلي چې په دې ناسته کې یې د طالبانو له سفیر سره د افغانستان او پاکستان پر «ژورو اړیکو» خبرې کړې دي.
د پاکستان بهرنیو چارو وزارت پر خپله اېکس پاڼه ولیکل چې «دواړو خواوو د دوه اړخیزو ګټورو اړیکو پر پیاوړتیا ټینګار کړی».
دا له اوږدې مودې وروسته د پاکستان له یوه جګپوړي چارواکي سره د طالبانو د سفیر ناسته ده.
پاکستان تېره اونۍ محمد صادق د افغانستان لپاره خپل نوی ځانګړی استازی وټاکه.
د دواړو خواوو ترمنځ اړیکې کابل ته د چینايي او روسي پلاویو له سفرونو وروسته بېرته ټینګې شوې دي.
پاکستان طالبان د پاکستاني جنګیالیو په ملاتړ تورنوي او له طالبانو یې په وار وار غوښتنه کړې چې ددې ډلو د فعالیتونو مخه ونیسي، خو طالبانو دا ادعاوې رد کړې دي او وايي، چا ته د نورو خلاف د افغان خاورې د کارولو اجازه نه ور کوي.