د افغانستان لپاره د چین استازي یو شیاو یونګ د تاجکستان د بهرنیو چارو وزارت د ستراتیژیکو مطالعاتو د څانګې له مشر شرف رحیمي سره د لیدنې خبر ورکړی. چينايي استازي په ایکس کې لیکلي، چې له دې تاجکستاني ډیپلوماټ سره یې له افغانستان سره د مرستې په تړاو ډېرې رغنده خبرې کړې دي.
چین او تاجکستان د نورو هېوادونو په څېر لا هم طالبان په رسمیت نه پېژني؛ خو له طالبانو سره پراخې دیپلوماتیکې او اقتصادي اړیکې لري.
تاجکستان چې د ملي مقاومت د جبهې د غړو کوربه دی، له طالبانو سره يې د ډیپلوماټیکو اړیکو له ټینګولو ډډه کړې ده.
چینايي استازي د جمعې په ورځ (د لېندۍ ۲۳ مه) پر اېکس پاڼه ليکلي: «موږ نن د افغانستان د بیارغونې په برخه کې له یو بل سره د همکارۍ لپاره ډېرې ښې خبرې وکړې.»
دغه چینایي دیپلومات د دې خبرو نور جزيات نه دي ورکړي.
تاجکستاني چارواکو په تېرو درېیو کلونو کې په وار وار پر طالبانو نیوکې کړې دي.
د تاجکستان ولسمشر ويلي، چې طالبان له خپلو ژمنو سره سره په افغانستان کې د یوه جامع حکومت د جوړېدو مخالف دي.
امام علي رحمان په ۱۴۰۱ کال کې ويلي و، چې طالبان په افغانستان کې د بېلابېلو قومونو پر وړاندې د تبعیض څخه ډکه پالیسي تعقیبوي.
د پاکستان جیو نیوز د راپور له مخې، د پاکستان یوې محکمې د پنج شنبې په ورځ د پاکستان پخوانی بندي لومړی وزیر عمران خان او د نوموړي میرمن په بې قانونه ډول د دولتي ډالیو د پلورلو په نوې قضیه کې تورن کړي دي.
دغه پاکستانۍ رسنۍ راپور ورکړی، چې د اسلام اباد د ځانګړې محکمې قاضي شاه رخ ارجمند تېره ورځ د دغه هېواد پخوانی لومړی وزیر عمران خان او میرمن یې بشرا بي بي د دولتي ډالیو په دوهمه قضیه کې تورن کړل.
د دولتي ډالیو قضیه د حساب ورکولو ملي ادارې (این ای بې) له لوري لومړنۍ پلټنې شوط دي او د یادې ادارې لخوا دا قضیه د پلټنو فدارلي ادارې (اېف ای اې) ته سپارل شوې وه.
د دې ادارې له پلټونو وروسته دا قضیه د ۲۰۲۴ کال په سپټمبر میاشت کې محکمې ته واستول شوه.
تردې وړاندې د دولتي ډالیو په قضیه کې ښاغلی عمران خان او میرمن یې بشرا بي بي بیګناه ګڼل شوي ول.
بلخوا د پلټونو فدرالي ادارې د دولتي ډالیو له قضیې د بشرا بي بي د اېستلو لپاره د اسلام اباد سترې محکمې ته وړاندیز کړی و، خو د اسلام اباد سترې محکمې د پلټونو فدرالي ادارې دا وړاندیز رد کړی دی.
د راپورونو له مخې ښاغلی خان او بشرا بي بي دواړو ته د روان کال په پیل کې له عمومي ټاکنو څو ورځې مخکې په دې تورونو کې د ۱۴ کلونو بند سزا ورکړل شوه، همدارنګه د ۲۰۲۳ کال په وروستیو کې هم په ورته قضیه کې عمران خان ته د درې کاله بند سزا ورکړل شوې ده.
په دولتي ډالیو کې د الماسو ګاڼې او اووه ساعتونه شامل وو، چې شپږ یې رولیکس وو، تر ټولو ګران بیه یې ۸۵ ملیون روپۍ (۳۰۵،۰۰۰ډالر) ارزښت لري.
عمران خان په ۲۰۲۲ کال کې له واکه لرې کېدو راهیسې په محکمو کې پر نوموړي له لګیدلو تورونو د ځان ژغورلو هڅې کوي.
ښاغلی خان او د هغه ګوند وايي چې دا قضیې د پوځ له جنرالانو سره د نوموړي د اختلاف وروسته د پوځ په امر د سیاست د لرې ساتلو لپاره جوړې شوې وې خو پوځ دا تور ردوي.
ملګرو ملتونو کې د ایران سفير او دايمي استازي د افغانستان د وضعت په اړه په خپلو خبرو کې ويلي، دوی هر کال د افغان کډوالو د اړتيا پوره کولو لپاره لس ميلیارد ډالره لګوي. امیرسعيد ایرواني وايي له افغانستان د امریکا تر بې پروا وتلو وروسته له ۶ ميليونو ډېر افغانان ایران ته کډوال شول.
امیرسعيد ایرواني وايي له افغانستان د امریکا له بې پروا وتلو وروسته له ۶ ميليونه زیاتو افغانانو په ایران کې پناه اخیستې.
ښاغلی ایرواني د افغانستان د وضعت په اړه د ملګرو ملتونو امنیت شورا په نوبتي غونډه کې ويلي، چې دوی د خپلو محدودو سرچينو له کبله تر فشار لاندې دي او د کډوالو په برخه کې يې نړيوالې ټولنې ملاتړ نه دی کړی.
امیر سعید دا هم ويلي، چې د کډوالو لپاره د کور، کار او بشري خدمتونو د برابرولو لپاره د ایران او پاکستان په څېر هېوادونه دوامدارو مرستو ته اړتیا لري.
د ایران مهر خبري اژانس د دغه ایراني سفير د وینا متن نشر کړی، چې پکې نوموړي په افغانستان کې د بشری ناروين او ننګونو د زياتېدو په اړه هم اندېښنه ښودلې.
هغه په افغانستان کې د مرستو او لویو همکاريو کمښت او د ښځينه مرستندویه کارکوونکو محدودیتونه د کړکېچ د زياتېدو لاملونه بللي، چې له امله یې ښخې او ماشومان له خطر سره مخ کړي دي.
هغه له نړېوالۍ ټولنې د بې طرفه بشردوستانه مرستو غوښتنه کړې.
نوموړی په افغانستان کې د سولي او ثبات لپاره د خلکو په خوښه د قوانينو او ټولشموله حکومت د رامنځ ته کېدو غوښتنه کړې، چې ور سره به د کډوالۍ مخه هم ونيول شي.
په ملګرو ملتونو کې د ایران استازي په افغانستان کې د خلیل حقاني د وژلو وروستۍ پېښې ته په اشارې ویلي، چې په دغه هېواد کې لا هم داعش، القاعده او نورې وسله والې ډلې د سيمې ثبات ته جدي ګواښ دی، چې په وړاندي يې ګډه مبارزه پکار ده.
امیر سعيد ویلي، چې هېواد يې د افغانستان د سیاسي، اقتصادي او ټولنيزې بیارغوني ملاتړ او مرسته کوي.
ایران د افغانستان یو له ګاونډیو هیوادونو څخه دی چې تر پاکستان زیات افغان کډوال په جبري ډول له دغه هیواده باسي او یا په دغه هیواد کې د پولیسو له لوري سخت ځورول کیږي.
د پاکستان د پلان او پراختیا وزیر وايي، د دغه هېواد یو لوړ پوړی پلاوی د سیپېک په چوکاټ کې د اقتصادي، ټیکنالوجيکو او ټولنیزو پروژو د ارزولو لپاره چین ته ځي.
احسن اقبال په اسلام اباد کې نن یوې ناستې ته په خبرو کې د دغه پلاوي تګ یو بې ساری چانس وباله.
د نوموړي په خبره، په دغه سفر کې به پاکستاني متخصصان له چینايي چارواکو سره د سیپیک یا چین پاکستان اقتصادي کوریډرو د دویم پړاو پروژې وارزوي.
د پاکستاني پلاوي له سفر سره هممهاله چین په دغه هېواد کې د سیپک پانګونې د امنیت لپاره د ګډې امنیتي کمپنۍ د جوړېدو وړاندیز کړی دی.
د پاکستان د نیوز ورځپاڼې د رپوټ له مخې، د پاکستان د قامي اسمبلۍ یا پارلمان د پراختیايی پلان کمېټې ته هم تېره سې شنبه په دې هکله مالومات ور کړل شوي دی.
د پاکستاني رسنیو د رپوټ له مخې، په پاکستان کې تر شل زرو چینايي وګړي شته، چې دوه زره اوه سوه سیپک پروژو کې کار کوي.
له ۲۰۲۱ کال راهیسې پر دوی ۱۴ بریدونه شوي چې ۲۰ چینایان پکې وژل شوي او ۳۴ نور ټپي شوي دی.
د دغو ډېری بریدونو مسوولیت بلوڅ بېلتونپال مني، چې پاکستان د دغه ایالت د زېرمو په لوټلو تورنوي.
چین غواړي د بلوچستان د ګوادر له لارې منځني ختیځ ته ځان ورسوي، خو پر وګړو یې بریدونو د دې پلان د ځنډېدو شکونه پیدا کړي دي.
د امنیت شورا د ځینو غړو په ګډون ۱۴ هېوادونو په یوه ګډه اعلامیه کې وویل؛ تر څو چې طالبان ښځې ځپي، د دې ډلې حکومت به په رسمیت ونه پیژندل شي. دوی له طالبانو وغوښتل، چې ژر تر ژره د بشري حقونو او په ځانګړې توګه د ښځو له حقونو او ازادۍ څخه په سیستماتیک ډول سرغړونې پای ته ورسوي.
د امنیت شورا ۱۱ غړو او درېیو نورو هېوادونو د افغانستان په اړه د امنیت شورا د غونډې په څنډه کې په یوه ګډه اعلامیه کې «د طالبانو سیستماتیک جنسیتي تبعیض، د جنسیتي تاوتریخوالي زیاتوالی او په افغانستان کې د ښځو او نجونو د بشري حقونو پرله پسې سرغړونې» په کلکه وغندلې.
د امنیت شورا له غونډې سره سم د امریکا، بریتانیا، فرانسې، اکوادور، جاپان، مالټا، ډنمارک، یونان، پانامې، سریلانکا، ګیانا، سویس، سلوانیا او سویلي کوریا هېوادونو په افغانستان کې د بشري حقونو په اړه خپله ګډه اعلامیه د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې خپره کړه.
دغو هېوادونو له طالبانو وغوښتل چې سمدستي هغه تګلارې چې د بشري حقونو او په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو اساسي حقونه او ازادي محدودوي، مخه یې ونیسي. په اعلامیه کې راغلي: "دا ډول ناوړه چلند باید ودرول شي."
دغې شورا له شپږم ټولګي پورته د نجونو پر زده کړو بندیز، د افغان نجونو او ښځو پر وړاندې د پوهنتونونو او طبي موسسو تړلو ته اشاره وکړه او ویې ویل، چې طالبانو په تېرو درېیو کلونو کې د ښځو غږ د خاموشه کولو او په بشپړ ډول له ټولنیز ژوند څخه د هغوی د لرې کولو په موخه تر ۸۰ ډېر تبعیضي فرمانونه صادر کړي دي.
دغو ۱۴ هېوادونو طالبانو ته ویلي، چې د افغانستان نړۍوالو مکلفیتونو درناوی وکړي، چې په کې د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه، د ښځو پر وړاندې د هر ډول تبعیض د له منځه وړلو کنوانسیون، د ماشومانو د حقونو کنوانسیون او د امنیت شورا ټول اړوند پرېکړه لیکونه شامل دي. د امنیت شورا ۱۳۲۵ پرېکړه لیک کې د ښځو، سولې او امنیت ته درناوي موضوع ذکر شوې ده.
د امنیت شورا د غړو په ګډه اعلامیه کې راغلي: "طالبان چې د کوم رسمیت پیژندنې په لټه دي که همداسې دوام ورکړي، ترلاسه کولای یې نه شي.»
دوی ټینګار وکړ چې "افغان مېرمنې د زده کړې حق او په اقتصاد او د ټولنې په ټولو برخو کې د معنوي ګډون حق لري."
دغو هېوادونو د افغانستان د راتلونکي په اړه په مهمو بحثونو کې د ښځو د ونډې غوښتنه وکړه او له هېوادونو او د یوناما له دفتره یې وغوښتل چې د طالبانو او د افغانستان د خلکو په وړاندې د یو همغږي چلند د رامنځته کولو لپاره کار وکړي.
په ملګرو ملتونو کې د امریکا سفیرې د ښځو لپاره د طبي زده کړو ممنوعیت د "مرګ له حکم" سره تشبیح کړ او ویې ویل، چې د طالبانو دغه حکم نه کلتوري دی او نه مذهبي.
لینډا توماس ګرینفیلډ وویل، چې په دې حکم سره طالبان غواړي چې د دوی میندې، مېرمنې او لوڼې د ناروغۍ په حال کې د دوی د سترګو پر وړاندې ومري.
په ملګرو ملتونو کې د امریکا سفیرې د طالبانو د مشر وروستی فرمان چې د افغان مېرمنو پر طبي زده کړو بندیز لګوی له منطق څخه لرې بللی او ویلي یې دي، چې دغه حکم د افغان ښځو او نجونو لپاره د اعدام حکم لري.
ګرینفیلډ وویل، چې "د طالبانو د جبر په مقابل کې به د افغانستان خلک پیاوړي پاتې شي" او د طالبانو د بې عدالتیو په وړاندې به بې تفاوته نه وي.
د امريکا سفيرې په افغانستان کې د بشري وضعيت د خرابوالي په اړه هم اندېښنه څرګنده کړه او ويې ويل، چې د دغه هیواد تر نيمايي ډېر وګړي د خوړو له کموالي او خوارځواکۍ سره مخ دي.
ګرینفیلډ افغان مېرمنو ته په خطاب کې وویل: "موږ به د ملګرو ملتونو د امنیت شورا په اختیار کې له ټولو وسیلو کار واخلو ترڅو طالبان مجبوره کړو چې خپل تبعیضي فرمانونه لغوه کړي."
هغې وویل، هیله منه ده چې د دوحې بهیر به ملګرو ملتونو ته د افغان حکومت د راستنېدو لپاره د لارې نقشه جوړه کړي او طالبان به د نړۍ او افغانانو هیلو ته ځواب ووايي.
د امریکا سفیره د دوحې په بهیر کې د افغان کارپوهانو په ځانګړې توګه د افغان مېرمنو مانادار شتون غوښتنه وکړه او وې ویل: « موږ طالبانو ته اجازه نه ورکوو چې د دغو ناستو شرایط وضع کړي او یا هم افغان کارپوهان له دې بهیره وباسي.»
د دوحې په درېیمه ناسته کې طالبانو خپل حضور د سیاسي او مدني استازو په نه ګډون مشروط کړی و او ملګرو ملتونو د امریکا له کوم جدي اعتراض پرته د طالبانو دغه غوښتنه ومنله.
د ملګرو ملتونو د سرمنشي مرستیال د دوحې له غونډې سره په څنګ کې د افغانستان د مدني ټولنې له استازو سره جلا ناسته وکړه.
