د هندي رسنیو د راپورونو له مخې، د جمعې په ورځ د مهاراشترا ایالت په ناګپور ښار کې د وسلو جوړولو کارخانه کې چاودنه شوې، چې غږ یې شاوخوا ۵ کیلومتره لرې اورېدل شوی دی.
د دغو رسنیو د راپور له مخې، په دې چاودنه کې اته کارکوونکي وژل شوي او ۷ نور ټپیان شوي دي.
په کارخانه کې چاودنه د جمعې په ورځ د سهار لس نیمې بجې شوې. د ژغورنې ډلې د پېښې ځای ته رسیدلي او ټپیان یې سمدستي روغتون ته لیږدولي دي.
د سیمې ولسوال سنجی کولټ وایي، چې ۷ کسان یې د خاور لاندې اېستلي او د ژغورنې عملیات روان دي.
د اور وژنې د چارواکو په وینا چاودنه دومره زوروره وه چې د کارخانې چت یې نړولی او ښایي ۶ کارکوونکي یې تر خاورو لاندې کړي وي.
د افغانستان انټرنشنل – پښتو د دوه ورځنۍ پرلیکه نظرپوښتنې پایلې ښيي، چې ۴۳.۷۵ سلنه د نظرپوښتنې ګډونوال په دې باور دي چې د امریکا او نړۍوالې ټولنې له مرستو طالبان او هغوی ته نږدې اشخاص ګټه اخلي او ۳۲.۲ سلنه بیا په دې باور دي چې دا مرستې ولس ته رسیږي.
۱۰.۳۵ سلنه د نظرپوښتنې ګډونوال فکر کوي چې دا مرستې طالبانو او ولس ته رسیږي او ۱۳.۶۵ بیا د یادې موضوع په تړاو د نظر له ورکولو ډډه کوي.
افغانستان انټرنشنل – پښتو دغه نظرپوښتنه د فیسبوک او اېکس ټولنیزو شبکو له لارې ترسره کړې ده. په دې نظرپوښتنه کې ۲۷۶۴ نظر ورکوونکو برخه اخیستې وه، چې ۲۴۱۱ کسان یې د فیسبوک کاروونکي او ۳۵۳ کسان یې د ایکس کاروونکي وو.
په فیسبوک کې د نظرپوښتنې ۴۷ سلنه ګډونوالو دا منلې چې د امریکا او نړۍوالې ټولنې له مرستو طالبان ګټه اخلي، ۳۱ سلنه یې په دې باور دي چې ولس ته رسیږي، ۸ سلنه بیا په دې نظر دي چې له مرستو طالبان او ولس دواړه ګټه اخلي خو ۱۴ سلنه ګډونوالو د نظر له ورکولو ډډه کړې ده.
په اېکس ټولنیزه شبکه کې د نظرپوښتنې ۴۰.۵ سلنه ګډونوال په دې باور دي، چې د امریکا او نړۍوالو له بشري مرستو طالبان ګټه اخلي، ۳۳.۴ سلنه ګډونوال بیا په دې نظر دي چې یادې بشري مرستې ولس ته رسیږي، ۱۲.۷ سلنه ګډونوال بیا په دې نظر دي چې له دغو مرستو طالبان او ولس ګټه اخلي او ۱۳.۳ سلنه ګډونوال بیا د نظر له ورکولو ډډه کوي.
د ۱۴۰۳ کال د زمري په میاشت کې د افغانستان د بیارغونې لپاره د امریکا د څار ځانګړي دفتر راپور ورکړی، چې واشنګټن له ۱۴۰۰ کال راهیسې له افغانستان سره څه باندې ۲۱ میلیارده ډالر مرسته کړې ده.
د سیګار په وینا، دغه پیسې د بشري مرستو، د کډوالو د استوګنې او د افغانستان د بهرنیو اسعارو د شتمنۍ د بېرته تادیې په برخو کې لګول شوې دي.
په راپور کې ویل شوي، چې له افغانستان سره د ۱۴۰۰ کال د زمري له میاشتې څخه د ۱۴۰۳ د چنګاښ تر میاشتې له ۲۰.۷۱ میلیارده ډالرو مرستو ۲.۹۷ میلیارده یې په بشري مرستو او ودانیزو مرستو لګول شوې دي.
د سیګار په وینا، دا مرستې په څلورو برخو کې لګول شوې:« ۲.۰۲۹ میلیارده بشري مرستې، ۴۵۸ میلیونه پراختیایي او رغنیزې مرستې، ۳۱۶ میلیونه سازماني عملیات او ۱۰۰ميلیونه د امنیت په برخه کې لګول شوې دي».
خو سیګار دا نه ده روښانه کړې، چې له "سازماني عملیاتو" او "امنیت" څخه هدف څه ډول همکاري ده چې امریکا په افغانستان کې پرې پیسې لګولې دي.
د سیګار د راپور له مخې، دغه مرستې د ۲۰۲۱ کال له اکټوبر څخه د ۲۰۲۴ کال د جون تر پایه د امریکا د متحده ایالاتو د نړۍوالې همکارۍ سازمان او د ملګرو ملتونو د اړوندو بنسټونو له لارې لګول شوې دي.
د امریکا نوي ولسمشر ډونالډ ټرمپ مخکې له دې چې د ولسمشر په توګه خپله دنده پیل کړي په خپله وینا کې دې مسالې ته اشاره وکړه او ویې ویل:«ایا تاسې پوهېږئ چې موږ هر کال افغانستان ته میلیاردونه ډالر ورکوو؟ ایا په دې پوهېږئ؟»
هغه د افغانستان لپاره د امریکا نږدې ۳ میلیارده ډالرو بشري مرستې ته اشاره وکړه، چې مرستندویه سازمانونو ته ورکړل شوې دي.
که څه هم واشنګټن ټینګار کړی، چې دا پیسې د بشري موخو لپاره کارول شوې، خو د کانګرس په ګډون نور نیوکه کوونکي په دې باور دي، چې د امریکا مرستې د طالبانو لاس ته لوېدلې دي.
همداراز د افغانستان د بیارغونې په برخه کې د امریکا د متحدو ایالتونو اداره "سیګار" په یو بل راپور کې وايي، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې افغانستان ته د انتقال شویو ۲.۸ میلیارده ډالرو له جملې نږدې ۳۰۰ میلیونه ډالر لا درکه دي.
د سیګار وروستي راپور له مخې، له افغانستان سره د امریکا د بشري مرستو ۲۹۳ میلیونه ډالره ښايي د طالبانو لاس ته رسیدلي وي.
د افغانستان د بیارغونې لپاره د ځانګړي مفتش "سیګار" راپور یادونه کړې، چې په افغانستان کې د امریکا د مرسته شویو پیسو تر لاسه کوونکو پنځه دفترونو څخه یوازې دریو یې اړین اسناد وړاندې کړې دي.
دغه رپوټ خبرداری ورکړی، چې "ښايي طالبانو د متحده ایالاتو له بشري مرستو څخه ناوړه ګټه پورته کړې وي او ښايي دا کار یې د نا دولتي ادارو په جوړولو او په دې توګه د مرستو د تر لاسه کولو له لارې کړی وي او هغه پیسې یې بیا د خپلو اهدافو لپاره کارولې وي."
سیګار د امریکا بهرنیو چارو وزارت څخه وغوښتل چې د مرستو د سپارلو سرچینې ومومي او دا اسناد ترلاسه کړي، چې د امریکا مرستې چا ته رسیدلې دي.
راپور یادونه کړې، چې د بهرنیو چارو وزارت د دغه راپور له موندنو سره موافقه کړې او "د څېړنې اړتیا یې منلې ده."
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد بیا د دغه راپور په غبرګون کې هغه ادعاوې په کلکه رد کړې دي، چې ګواکې طالبانو د امریکا مرستو کې درغلي کړې ده.
هغه وايي: «د متحده ایالاتو په ګډون مرستندویه هېوادونو د مرستو د وېش لپاره خپله معیاري کړنلار او پالیسي جوړه کړې ده. هر ډول مرستې چې له دې هېوادونو څخه تر لاسه کیږي هغه نادولتي موسسو ته سپارل کیږي چې د اړوندو مرستندویه هېوادونو له خوا اداره کیږي».
هغه زیاته کړې، چې «دا نادولتي موسسې د خپلو پالیسیو له لارې مرستې وېشي. موږ په دې پروسه کې مداخله نه کوو».
د بنګلهدېش انتقالي حکومت رییس او د نوبل جایزې ګټونکي محمد یونس د نړیوال اقتصادي فورم په غونډه کې وویل چې د شیخ حسینه واجد د حکومت پر مهال د بنګلهدېش لوړه اقتصادي وده جعلي وه.
محمد یونس د نړۍ پر مشرانو تور ولګاوه چې د حسینه واجد فساد ته یې هیڅکله ګوته ونه نیوله.
یونس، چې د ۲۰۰۶ کال سولې نوبل جایزه یې ګټلې وه، د ۲۰۲۴ کال په اګست کې د لاریونونو په پایله کې د حسینه واجد له تېښتې وروسته د بنګلهدېش د انتقالي حکومت رییس شو.
یونس ټینګار وکړ چې د حسینې له خوا اعلان شوې اقتصادي وده «جعلي» وه او ویې ویل چې نړۍ د دې حالت مسووله ده. یونس زیاته کړه: «هغې ادعا کوله چې زموږ د ودې کچه له ټولو لوړه ده، خو دا یوه بشپړه جعلي وده وه».
د رویټرز د رپوټ له مخې، یونس وویل چې ده ته د اقتصادي ودې پر ځای، د خلکو د ژوند کیفیت مهم دی. هغه وویل: « زه داسې اقتصاد غواړم چې د شتمنۍ د تمرکز له مفکورې ډډه وشي او د ټولنې تر ټولو ټیټ پوړي خلک پکې ښه ژوند وکړي».
د شیخ حسینې پر مهال، د بنګلهدېش اقتصادي وده په ۲۰۱۷او ۲۰۲۸ مالي کلونو کې نږدې اته سلنې ته لوړه شوې وه، په داسې حال کې چې په ۲۰۰۹ کې د هغې د واکمنۍ په پیل کې دغه کچه پنځه سلنه وه.
یونس د هند او بنګلهدېش د اړیکو پر ترینګلتیا خواشیني وښوده او له نوي ډیلي یې وغوښتل چې شیخ حسینه د محاکمې لپاره بیرته بنګلهدېش ته وسپاري.
نوموړي زیاته کړه چې چین د بنګلهدېش اوږدمهاله ملګری دی، خو له هند سره خرابې اړیکې دردوونکې دي.
نوموړي وویل: « د بنګلهدېش او هند اړیکې باید تر ټولو قوي وي. تاسې د هند نقشه د بنګلهدېش له نقشې پرته نه شئ رسمولای».
یونس ژمنه وکړه چې د ۲۰۲۵ کال تر پایه یا د ۲۰۲۶ کال په لومړیو کې به ټاکنې وکړي، خو ویې ویل چې په ټاکنو کې ګډون ته لېواله نه دی.
محمد یونس، چې د بېوزلو بانک (ګرامین بانک) بنسټګر دی، د نړۍ په کچه په بېوزلۍ له منځه وړو کې د خپلې ونډې له امله مشهور دی.
هغه او ګرامین بانک په ګډه له دې امله د نوبل جایزه وګټله چې د کوچنیو پورونو له لارې یې میلیونونه خلک له بېوزلۍ وژغورل.
د روسیي د بهرنیو چارو وزیر وايي، د ټولو بیانونو سربیره د اوکراین او لویدیځ له خوا د سولې خبرو لپاره د چمتووالي هیڅ نښې نه ویني.
د روسیې د بهرنیو چارو وزیر سرګي لاوروف د جمعې په ورځ د قرغیزستان د بهرنیو چارو له وزیر سره له ناستې وروسته وویل، چې د اوکراین او یا لویدیځ له لوري هیڅ داسې عیني نښې نه ویني چې د سولې خبرو اترو ته چمتو وي.
لاوروف د خبریالانو د هغو پوښتنو ځواب کې چې په متني ډول ترې شوې او د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزارت په ویب پاڼه کې خپرې شوې، وویل:«سره له دې چې د سولې د خبرو اترو اړتیا په اړه خبرې مخ په ډېرېدو دي، خو په عیني ډول هیڅ عملي اقدامات نه دي شوي چې دا په ګوته کړي چې کیف او لویدیځ واقعا د خبرو لپاره چمتو دي».
لاوروف وویل، «برعکس، د اوکراین وسله والو ځواکونو ته د لویدیځ پوځي اکمالات دوام لري، په اوکراین باندې په خبرو اترو قانوني بندیز شته او د اوکرایني چارواکو د مشروعیت مساله نه ده حل شوې.»
د راپورونو له مخې، د روسیې ولسمشر ولادیمیر پوتین په تېر ډسمبر کې ویلي و، چې روسیه له اوکراین سره د خبرو اترو د پیل لپاره هیڅ شرط نه لري او د اوکراین د ولسمشر په ګډون چمتو دي چې له هر چا سره خبرې وکړي، خو نوموړي ویلي چې د زېلینسکي د ولسمشرۍ دوره تیر کال پای ته رسیدلې او د نظامي حکومت له امله وغځول شوه، باید د مسکو لپاره بیا وټاکل شي څو هغه د هر ډول تړون قانوني لاسلیک کوونکی وګڼي او ډاډ ترلاسه شي چې دغه تړون به په قانوني ډول خوندي وي.
خو کیف وايي، چې په واک کې د زیلینسکي پاتې کېدل هیڅ د پوښتنې وړ نه دي او په دې تړاو د روسیې خبرې د زیلیسنکي د واک د کمزوري کولو لپاره دي.
لاوروف وویل، چې د قرغیزستان د بهرنیو چارو له وزیر سره یې په مختلفو پلیټفارمونو کې د خپلو فعالیتونو د همغږۍ په اړه ژور بحث کړی.
هغه زیاته کړه، « موږ په مرکزي اسیا او په ټوله کې د یوریشیا په وچه کې د امنیت او ثبات د پیاوړتیا په اړه خبرې وکړې. موږ له ترهګرۍ او افراطیت سره د مبارزې په برخه کې د خپلو هڅو د یوځای کولو اړتیا هم تایید کړې ده. زموږ قرغیزي ملګري سږکال د ډله ییز امنیت تړون سازمان مشري پر غاړه لري».
تاجکستان له ایران سره خبرې اترې پیل کړې چې چابهار ستراتېژیک بندر له هند او خليجي هېوادونو سره د سوداګرۍ د لا ډېرې ودې لپاره وکاروي. تاجکستان دمګړۍ د نړۍ نورو هېوادونو ته خپل سوداګریز توکي د بندر عباس له لارې لیږدوي.
دغه بندر چې د هند په مرسته جوړ شوی، نړیوالو بازارونو ته د افغانستان او منځنۍ اسیا هېوادونو د سوداګرۍ د یوې مهمې لارې په توګه پېژندل کیږي.
تېره اونۍ د تاجکستان د ټرانسپورټ وزیر عظیم ابراهیم او د ایران د سړکونو او ښاري پراختیا وزیرې فرزانه صادقي د دغه بندر د ترانزیتي کارګو د پراختیا لپاره د همکاريو یو تړون لاسلیک کړ، چې د چارواکو په باور، دا ګام د تاجکستان د سوداګرۍ د پراختیا په برخه کې یو مهم پرمختګ دی.
چابهار : د هند د اړیکو ستراتېژۍ مهم رکن
د هند د ایکانومیک ټایمز په باور، چابهار بندر چې د ایران په سوېل ختیز کې پروت دی، د نوي ډیلي د سیمهییزو اړیکو ستراتېژۍ لپاره مهم ګڼل کیږي. هند په ۲۰۲۴ کال کې له ایران سره د دغه بندر د عملیاتي چارو لپاره یو لس کلن تړون لاسلیک کړ، چې دا بندر نړیوالو بازارونو ته د منځنۍ اسیا هېوادونو د سوداګریزې دروازې په توګه مطرح کړي.
د تاجکستان لپاره، چې په وچه ایسار هېواد دی، د چابهار بندر کارول مهم فرصت دی. د ایکانومیک ټایمز په باور، تاجکستان به دغه بندر ته له دوو اصلي لارو لاسرسی ومومي؛ یا د ازبکستان او ترکمنستان له لارې او یا هم د افغانستان له لارې چې لنډه لار یې ګڼل کېږي. خو د افغانستان لاره د طالبانو له رژیم سره د دوشنبې د اړیکو د حساسیت له کبله سیاسي ستونزې لري.
سیمهییز اغېز او ستراتېژیک رول
دا ګام په داسې حال کې اخیستل کېږي چې تاجکستان هڅه کوي خپل جیوسیاسي اړیکې انډولیزې کړي. که څه هم دوشنبه د طالبانو په اړه محتاط دریځ لري، خو د عملي همکاریو دروازې یې تړلې نه دي، په ځانګړې توګه چې افغانستان پام وړ تاجک وګړي لري او د طالبانو ضد ملي مقاومت جبهه پکې مېشته ده.
د ایکانومیک ټایمز په باور، د تاجکستان دا دریځ د اقتصادي پراختیا او د خپلو امنیتي ګټو د ساتنې ګډ هدف منعکسوي.
پر تاجکستان سربېره، د منځنۍ اسیا نور هېوادونه لکه ازبکستان او قزاقستان هم غواړي چابهار بندر د سوداګرۍ لپاره وکاروي. ازبکستان له دې وړاندې له ایران او هند سره د چابهار بندر د لا ډېرې استفادې او د شمال-جنوب نړیوال ترانسپورټ دهلیز د پراختیا لپاره د درې اړخیزې همکارۍ وړاندیز کړی و.
د شمال-جنوب کریدور (INSTC) پروژه په ۲۰۰۰ کلونو کې پیل شوه چې هدف یې د ایران له لارې د یورواسیا په کچه د مالونو د انتقال لپاره د یوې اغیزناکې او اقتصادي ترانسپورتي لارې جوړول دي.
ایکانومیک ټایمز وايي، دا پرمختګ د هند له یورواسیا ستراتېژۍ سره سمون لري. په دې وروستیو کې د هند د بهرنیو چارو سکرټر وکرم میسري د ایران له چارواکو او د طالبانو بهرنیو چارو وزیر سره د چابهار بندر د بشپړ ظرفیت کارونې په اړه خبرې کړې دي. دغه بندر د منځنۍ اسیا هېوادونو ته د چین د یو سړک او یوه کمربند بدیل وړاندې کوي.
یاده ورځپاڼه وايي، کله چې تاجکستان له ایران سره خپلې خبرې اترې نورې هم پراخې کړي، د دوشنبې په سوداګریزه شبکه کې د چابهار ادغام کول به د سیمهییز اتصال لپاره مهم ګام وي. د ورځپاڼې په باور، دا نه یوازې د دوشنبې او نوي ډیلي ترمنځ اړیکې پیاوړې کوي، بلکې د سوداګرۍ په مرکز د چابهار بدلېدو ته هم لاره پرانیزي.
د مسکو ښاروال سرګي سوبیانین د جمعې په سهار وویل، چې د هوایی دفاع واحدونو د اوکراین پلازمینې ته د اوکراین د بې پیلوټه الوتکو درې جلا بریدونه شنډ کړل.
سوبیانین، په ټیلیګرام لیکلي، چې د پلازمینې سویل ختیځ په کولومنا او رامینسکوي ولسوالۍ کې د هوایي دفاع واحدونو د "دښمن" ډرون یوه ډله شنډه کړه، سوبیانین نهردي ویلي، چې څومره ډرون یې له منځه وړي دي.
سوبیانین لیکلي: "په هغه ځای کې چیرې چې بې پېلوټه الوتکې ټوټې ټوټې شوي، هېڅ زیان یا مرګ ژوبله نه ده رامینځته شوې."
سوبیانین نه دي ویلي، چې ټولې څو بې پېلوټه اولوتکې نسکورې شوي خو په دوه جلا جلا پېغامونو کې یې وویل چې دوه بې پیلوټه الوتکې د پلازمینې په سویل کې د پوډولسک په ولسوالۍ کې د هوایي دفاع له خوا د مسکو په لور وغورځول شوې او د پلازمینې په سویل لویدیز کې د ترویتسکي په ولسوالۍ کې د یوې بې پیلوټه الوتکې د نسکورېدو راپور ورکړل شو.
ښاروال وویل، چې ټولو هغو سیمو ته چې بې پېلوټه الوتکې پکې نسکورې شوي متخصصه بیړنۍ عمله لیږل شوې.
روسیې کې رسنیو د هوایي چلند ادارې په حواله خبر ورکړی، چې د مسکو دوه هوایي ډګرونو الوتنې له دغه بریدونو وروسته ځنډول شوي دي.
