طالبان په هلمند او نیمروز کې د لیتیم او یورانیمو کانونو «څیړنه او سروې» پیلوي

طالب چارواکي، چې د امنیت د بېرته راتګ ادعا کوي، هڅه کوي محلي او بهرني پانګوال جذب کړي، چې د هېواد معدني شتمنۍ استخراج کړي، خو کارپوهان خبرداری ورکوي چې د نظارت کمښت د اوږدمهاله خطرونو سبب کېدای شي.

د امریکا او ملګرو ملتونو د ارزونو له مخې، د افغانستان د طبیعي زېرمو ارزښت شاوخوا یو ټریلیون ډالره دی.

زمرد، یاقوت، مرمر، سره زر او لیتیم د هغو طبیعي زېرمو له ډلې دي، چې د افغانستان له غرنیو سیمو لاندې دي.

واک ته د طالبانو له راتګ راهیسې دکان کیندنې له ۲۰۰ ډېر تړونونه لاسلیک شوي، چې زیاتره یې له محلي شرکتونو سره دي او د میلیاردونو ډالرو ارزښت لري.

د استخراج او مدیریت ستونزې

د طالبانو د کانونو وزارت ویاند همایون افغان وايي، « موږ غواړو افغانستان اقتصادي خپلواکي ولري، خو زموږ پر وړاندې خنډونه موجود دي. نه متخصصان لرو، نه زېربناوې، نه کافي تجربه».

طالب چارواکي د هر هغه پانګوال هرکلی کوي، چې غواړي پانګونه وکړي، په ځانګړي ډول هغه کسان چې د کان کیندنې تجربه لري.

کارپوهان وايي چې ډېری تړونونه لا هم د کشفي کان کیندنې لپاره دي، چې کلونه وخت نیسي او ښايي کمې پایلې ورکړي.

د امریکا جیولوجيکي سروې رپوټ ښيي چې د ډبرو سکرو، تالک او کرومایټو تولید په ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کلونو کې زیات شوی.

د طالبانو حکومت لومړیتوب هغو زېرمو ته ورکوي، چې بازار ته ژر وځي، لکه د ډبرو سکاره او کرومایټ، خو لیتیم لپاره بیا د نړیوالو بیو لوړېدو ته انتظار باسي.

د معدني سکتور کارپوه جاوېد نوراني فرانس پرېس ته وویل، « حکومت له خپل ظرفیت نه لس چنده زیات قراردادونه خپروي»، چې دا د مدیریت ستونزې رامنځته کولی شي.

چینايي شرکتونه د افغانستان د کان کیندنې سکتور کې مهم لوبغاړي ګرځېدلي. د چین دولتي شرکت(اېم سي سي)د مس عینک کان بېرته فعال کړی، چې د نړۍ دویم ستر د مسو کان دی. چینایي شرکتونو د سرو زرو او مسو لپاره درې لوی قراردادونه لاسلیک کړي.

د ایران، ترکیې، ازبکستان، او قطر په څېر هېوادونه هم هڅه کوي چې د افغانستان د کانونو بازار ته ننوځي.

د طالبانو د حکومت رسمي شمېرې ښيي چې د کان کیندنې سکتور له ۲۰۲۱ کال راهیسې ۱۵۰ زره کاري فرصتونه رامنځته کړي.

چاپېریالي زیانونه

چینایي شرکتونه، چې ډېری د چاپېریالي قوانینو سخت مراعات ته لېوال نه دي، د افغانستان د کانونو په برخه کې د کمزورې څارنې له کبله زیاتې اقتصادي ګټې ترلاسه کولی شي.

د افغانستان د صنایعو او کانونو خونې رییس شیر باز کمینزاده وايي، « په هغو هیوادونو کې چې سخت مقررات لري، تاسې به د کانونو د پیل لپاره میلیاردونه ډالره مصرف کوئ»، خو زیاتوي، چې په افغانستان کې، چیرې چې څارنه لږه ده، «پانګوال ګټه ویني».

کارپوهان خبرداری ورکوي چې د کان کیندنې ډېران د چاپېریال لپاره جدي خطرونه لري. له کانونو د را ایستل شويو توکو ستره برخه نه کارېږي او که د اوسپنې سلفایډ معدني ډېران په ناسم ډول وغورځول شي نو له باران سره د تماس په پایله کې د ځمکنیو اوبو د ککړتیا لامل ګرځي.

جیوفزیکي کارپوه ډیوډ چیمبرز چې د کان کیندنې د خوندیتوب مشورې ورکوي، اې ایف پي ته وویل، چې شرکتونه زیاتره وخت ګټه له خوندیتوب مهمه ګڼي.

هغه زیاتوي، « هر ډالر چې تاسې د خځلو او ډیران د مدیریت یا د اوبو د پاکوالي لپاره نه لګوئ، هغه ستاسې ګټه ده، خو دا کار د اوږدمهالو زیانونو لامل کېدای شي».

اصلي خطر د کانونو ډېران یا فاضله مواد دي. له کان نه یوازې یوه سلنه را اېستل شوي توکي کارېږي، پاتې ۹۹ سلنه فاضله مواد دي، چې د ځمکنیو اوبو د ککړتیا سبب کېدای شي.

د طالبانو د کانونو وزارت ادعا کوي چې موجودو قوانینو ته ژمن دي، خو د کانونو د تصفیې لپاره یې مشخص تفصیلات نه دي ورکړي.

د طالبانو حکومت له کانونو د عوایدو ترلاسه کولو هڅې داسې مهال کوي، چې د مدیریت، چاپیریالي زیانونو مخنیوي، شفافیت او نړیوالو مقرراتو په برخه کې له ستونزو سره لاس او ګریوان دي.

پاکستان غواړي له دې لارې د افغانستان څخه د ورلېږدېدونکو نغدي ډالرو څارنه وکړي.

دا اقدام په داسې حال کې ترسره کېږي، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د نغدي ډالرو تبادله د وروستیو میاشتو یوه مهمه اقتصادي موضوع ګرځېدلې ده.

وروسته له هغې چې طالبان په افغانستان واکمن شول، پر کابل سخت مالي بندیزونه ولګېدل چې له امله یې پاکستان ته د نغدي ډالرو د لېږد کچه زیاته شوه.

د پاکستان چارواکي اندېښنه لري، چې دا بهیر د ناقانونه مالي معاملو، د پیسو مېنځلو او د ډالرو د لوړې تقاضا لامل شوی چې کولای شي د پاکستان پر اقتصاد ناوړه اغېزې وکړي.

د نوي څارونکي سېسټم له مخې، یوازې د افغانستان تابعیت لرونکي کسان کولای شي د سوداګرۍ لپاره پاکستان ته ډالر یوسي.

د دې کسانو ټول معلومات «لکه نوم، د پاسپورټ شمېره، صادرونکې شمېره، NTN شمېره او واردوونکی کس» به ثبتېږي او د پاکستان مرکزي بانک او نورو نظارتي ادارو ته به استول کېږي؛ ترڅو د نغدي ډالرو د جریان دقیق کنټرول وشي.

د راپور له مخې، د دې تر څنګ به هغه کسان چې د بهرنیو اسعارو تبادله کوي د صرافۍ اړوند خپل پاکستاني جواز د مودې تر پشپړېدو پورې تمدید کړي. د پاکستان مرکزي بانک دغه هېواد افغانانو ته د نقدي ډالرو د وړلو کچه پنځه زره امریکايي ډالره ټاکلې او له دې پورته یاد هېواد ته له ځانه سره نشي وړلی.

پاکستان په وروستیو کلونو کې له سخت اقتصادي بحران سره مخ شوی، چې د ډالرو کمښت، د اسعارو د زېرمو کمېدل او د ازاد بازار د ډالرو لوړه تقاضا یې مهم لاملونه دي. د دې تر څنګ د افغانستان د بانکوالۍ سېسټم د ۲۰۲۱ کال د اګسټ له بدلون وروسته له سختو بندیزونو سره مخ شو، چې له امله یې پاکستان ته د نغدي ډالرو د لېږد بهیر ګړندی شو.

د پاکستان مرکزي بانک اعلان کړی، چې دا نوی سېسټم به د مارچ له میاشتې څخه پلی کړي. دا پرېکړه داسې مهال کې چې په افغانستان دننه طالبان له سخت اقتصادي کړکېچ سره مخ دي او د ډالرو پر وړاندې د افغانۍ ارزښت هم د تېرو درېیو کلونو پرتله په بې سارې توګه را کم شوی دی.

د اقتصادي چارو کارپوهان باوري دي، چې د ټرمپ له لوري پر طالبانو د نغدي کڅوړو د بندېدو له امله ښايي د افغانۍ ارزښت نور هم راټیټ شي او دا ډله به له اقتصادي ناورین سره هم مخ شي. کارپوهانو اټکل کړی، چې له دغو بندیزونو سره په هېواد کې د لوږې او بې‌وزلۍ کچه هم د پام وړ ډېره شي.

خبرپاڼه کې ویل شوي، چې دغه افغان کډوال د پلازمېنې اسلام اباد په ګډون د یاد هېواد په بېلابېلو سیمو کې نیول شوي وو او هلته په زندانونو کې ساتل کېدل.

د طالبانو د یاد رسنیز دفتر په وینا، په راستول شویو کسانو کې داسې افغانان هم شته چې په پاکستان کې یې د استوګنې قانوني اسناد لرل.

په تورخم ښارګوټي کې د طالبانو د انتقالاتو امریت ویلي، چې دغه تازه ستانه شوي کډوال یې د بشري مرستو د ترلاسه کولو لپاره اړونده مرستندویه ټولنې ته ورپېژندلي دي.

دغه افغان کډوال داسې مهال افغانستان ته ستنېږي، چې نن یکشنبه هم په اسلام اباد کې د ناقانونه افغان کډوالو پسې د پولیسو عملیات دوام لري.

په اسلام اباد کې مېشت افغان کډوال نیوکې کوي، چې پولیس ان هغه کډوال هم په بېلابېلو پلمو نېسي چې د استوګنې قانوني اسناد لري؛ خو بیا هم د پولیسو له لوري په ډول، ډول پلمو ځورېږي.

په اسلام اباد کې یو افغان کډوال چې نه یې غوښتل نوم یې په ډاګه شي افغانستان انټرنشنل ته وویل، سره له دې چې د ټولې کورنۍ د ویزو موده یې پای ته نه ده رسیدلې؛ خو له دې سره، سره هم پولیسو د بډو په توګه پیسې اخیستې دي.

هغه زیاته کړې:« که قانوني اسناد ولري؛ نو بیا هم پولیس تنګول کوي او که پیسې ورنکړو بس موټر ته مو جیګوي او افغانستان ته مو ډیپورټ کوي».

د طالبانو له واکمنېدو سره سم لسګونه زره افغان کډوال چې د یادې ډلې له لوري یې ژوند له ګواښ سره مخ دی له خپلو کورنیو سره پاکستان ته کډه شوي دي.

اوس وېره دا ده، چې ښايي‌ د پولیسو له لوري په زور له دغه هېواده د شړلو له امله به افغانستان د ستنېدو پر مهال د دوی ژوند له لا نور ګواښ سره مخ شي او د طالبانو له‌خوا به له مرګوني ګواښونو سره مخ شي.

په اسلام اباد کې د ناقانونه افغان کډوالو پر ضد د پاکستاني پولیسو عملیاتو هله زور واخیست، چې د طالبانو او دغه هېواد ترمنځ اړیکې په ښکاره توګه خړې شوې.
د راپورونو له مخې، له ایران او پاکستان څخه د تېر جمهوري نظام یو شمېر سرتېري بېرته هېواد ته د ستنېدو پر مهال د طالبانو له لوري زنداني شوي یا هم وژل شوي دي.

په تازه پېښو کې څه موده وړاندې په پکتیکا کې د پخواني جمهوري نظام څو تنه سرتېري چې له ایرانه هېواد ته ستانه شوي وو د طالبانو له لوري وژل شوي او زنداني شوي هم دي.

د یونېسف له‌خوا په خپور شوي یو تصویر کې هغه زړه راښکوونکې شېبه ښکاري، چې د ناصر په نوم یو ورک شوی تنکی ځوان د خپلې کورنۍ سره یو ځای کېږي.

ناصر له کلونو جلاوالي وروسته په خوښۍ سره د خپل نېکه غېږې ته ورستون شو.
له خپلې کورنۍ سره د ناصر بیا یو ځای کېدل په یوه سیمه‌يیز ټولنیز مرکز کې هغه مهال ترسره شو، چیرې چې ۱۰ کلن ناصر خپل نېکه په غېږ کې ټینګ ونیو او د خوښۍ اوښکې د دواړو په مخونو روانې شوې.

د ناصر نېکه وویل:« ما هیڅکله داسې نه ګڼله، چې زه به بیا خپل لمسی وګورم.»

د ناصر نېکه، چې په ښکاره ډول له احساساتو ډک و وویل:« دا شېبه زما او زموږ د کورنۍ لپاره تر هرڅه نه هېرېدونکې شېبه وه.»
د کورنیو د بیا یوځای کېدو لپاره د یونېسف نوښت په داسې یو هیواد کې خورا مهم دی، چې شخړې او بې ځایه کېدنې یې ډېرې زغملي او بې شمېره ماشومان د خپلو کورنیو څخه جلا شوي دي.

دا بیا یوځای کېدنه نه یوازې د کورنۍ اړیکې بېرته سره جوړوي؛ بلکې ماشومانو ته د روانو ننګونو په وړاندې هغوی ته د ثبات او امنیت احساس هم ورکوي.
د یونېسف استازي وویل:« زموږ همکاران په نه ستړي کېدونکي ډول د ماشومانو د موندلو او د هغوی د کورنیو سره د یوځای کولو لپاره کار کوي او غواړي ډاډ ترلاسه کړي، چې د ناصر په څېر هیڅ ماشوم د خپلې کورنۍ له غېږې لرې پاتې نه شي.»

د هغه رسنیز دفتر په دې تړاو خپرې کړې خبرپاڼه کې ویلي، چې د افغانستان پخواني ولسمشر په یاده ناسته کې پر ملي تفاهم ټینګار کړی دی.

په خبرپاڼه کې راغلي، چې حامد کرزي په یاده ناسته کې د سولې او ثبات د تینګښت په موخه په هېواد کې پر ملي تفاهم ټینګار کړی او افغانستان یې د‌ ټولو قومونو شریک کور ګڼلی دی.

د حامد کرزي په وینا؛ په هېواد کې ټول قومونه برابر حقونه لري.
له بل پلوه د افغانستان پر حالاتو څارونکي بنسټونه په دې باور دي، چې د طالبانو اوسنۍ واکمني قبیلوي جوړښتونه لري او د طالبانو په کابینه کې ډېری وزیران یوازې د یوې مشخصې سیمې پورې تړاو لري.

تر دې څو ورځې مخکې په کابل کې یو شمېر دیني عالمانو نیوکه وکړه، چې ملا هبت الله د کابینې دولس وزیران یوازې له کندهاره ټاکلي دي.

یادو دیني عالمانو چې اوس د طالبانو له لوري زنداني شوي د طالبانو مشر د اسلامي شریعت له مخې د عدالت پر نه پلي کېدو تورن کړی و او نیوکې یې کړې وې، چې د واک په وېش کې یې انډول نه دی ساتلی. د طالبانو استخباراتو له دې څرګندونو وروسته سمدستي یاد دیني عالمان نیولي او راپورونه ترلاسه شوي، چې دغه عالمان اوس د طالبانو له لوري له سختو شکنجو سره مخ دي.
حامد کرزی او د هغه سیاسي ملګري هم له دغو بندیزونو خوندي نه دي پاتې.

د طالبانو د پرېکړو له مخې کرزی د هېواد دننه او بهر هېڅ ډول سیاسي سفرونه نشي کولای او نه هم د سیاسي غونډو د ترسراوي اجازه لري.

د حامد کرزي ناستې یوازې په کابل کې د هغه تر کوره محدودې دي؛ خو داسې راپورونه هم شته چې د هغه ټولې ناستې د طالبانو له لوري څارل کېږي.

طالبانو د خپلې روانې واکمنۍ په لومړیو ورځو کې ټول سیاسي ګوندونه لغوه کړل او د دوی پر هر ډول سیاسي فعالیتونو یې د هېواد دننه سخت بندیزونه ولګول.

د دغو ګوندونو په ډله کې د ګلبدین حکمتیار د اسلامي حزب هم شامل دی، چې څو ځلې د طالبانو له لوري له فعالیتونه راګرځول شوی او حکمتیار ته یې په دې تړاو ګواښونه هم کړي دي.
نړۍوالې ټولنې او افغان سیاست‌والو په وار، وار له طالبانو غوښتي، چې یو ټولګډونه حکومت دې رامنځته کړي او پر نجونو د زده‌کړو بندیزونه دې هم ختم کړي؛ خو طالبانو دغو غوښتنو ته چندان پام نه دی کړی.