د طالبانو دفاع وزیر: نظامي منسوبان دې د بانک پرځای په نظامي مرکزونو کې معاشونه واخلي

د طالبانو د سوداګرۍ او صنعت وزارت د یوې خبرپاڼې په خپرولو سره ویلي، چې د یاد وزارت مسوولانو د ازبکستان د سوداګرۍ خونې پلاوي سره په لیدنه کې د دواړو هېوادونو ترمنځ د ښو اړیکو او په ځانګړې ټوګه د سوداګرۍ په برخه کې پر همکارۍ ټینګار کړی دی.

په دې ناسته کې د ازبکستان د پانګونې رییس عزیز بیک صلاح الدینوف، په کابل کې د ازبکستان سفیر او د افغانستان د سوداګرۍ، صنایعو او کرنې خونو مسوولینو او پانګوالو ګډون کړی و.

د طالبانو د سوداګرۍ وزارت مرستیال احمدالله زاهد له ازبک سوداګرو غوښتنه کړې، چې له افغانستان نه د صادراتو د زیاتوالي په برخه کې همکاري وکړي.

د سوداګرۍ او صنعت وزارت په خبرپاڼه کې د دغه وزارت د مرستیال له قوله لیکل شوي، «ازبکستان د افغانستان مشکلات په ښه توګه درک کولای شي بناءً هیله مو ده چې ازبکستان هیواد د افغانستان د صادراتو په زیاتوالي کې له موږ سره همکاري و کړي تر څو د صاداراتو او وارداتو بیلانس سره مساوي شي.»

د سوداګرۍ وزارت له ازبک پلاوي غوښتنه کړې چې د دواړو هېوادونو ترمنځ اټکل شوې سوداګرې دې درې میلیارده ډالرو ته پورته شي خو دا لا نه ده په ډاګه چې اوس د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ کچه څومره ده.

د طالبانو د سوداګرۍ وزارت او ازبکستاني پلاوي ترمنځ د ۴،۵ میلیونه ډالرو په اندازه د ګډې سوداګرۍ هوکړه لیک لاسلیک شو.

باختر دولتي اژانس د طالبانو ټولګټو وزارت د رسنیز دفتر په حواله لیکلي چې د روان کال د مرغومي په میاشت کې د حیرتان اوسپنې پټلۍ له لارې ۳۰۲ زره ۳۲۷ ټنه، د اقینې اوسپنې پټلۍ له لارې ۲۷ زره ۴۵ ټنه، د تورغونډۍ اوسپنې پټلۍ له لارې ۷۰ زره ۵۶۴ ټنه، د خواف – هرات اوسپنې پټلۍ له لارې اته زره ۹۴۰ ټنه بېلابیل توکي انتقال شوي دي.

د رپوټ له مخې، تېره میاشت ټولټال ۴۰۷ زره ۱۷۸ ټنه نفتي او نور توکي لېږدول شوي دي.

د طالبانو ټولګټو وزارت وايي چې هڅې کوي د لا زیاتو انتقالاتو لپاره مناسب شرایط چمتو او سوداګرو ته اړینې اسانتياوې برابرې کړي.

د روان ۱۴۰۳ مالي کال د لېندۍ په میاشت کې د افغانستان اوسپنې پټلۍ له لارې ۴۵۲ زره ۱۳۳ ټنه انتقالات شوي چې له دې جملې ۷۷۷ ټنه یې صادرات او ټرانزیټ وو.

دا په داسې حال کې ده چې د طالبانو د ټولګټو وزارت د سلواغې پر ۶مه وویل، چې د افغانستان، ازبکستان، قرغیزستان او چین ترمنځ د څلور اړخيزه اقتصادي دهليز تړون د ۲۰۲۵ کال لپاره هم وغځول شو.

طالبانو ویلي و، چې په ۲۰۲۴ کال کې د افغانستان او چين ترمنځ ريلي دهليز له لارې څلور زره او ۲۰۰ کانټينره انتقالات شوي.

حمید خراساني ته نږدې سرچینو د یکشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ته وویل چې د طالبانو دغه پنجشیري قوماندان پلان درلود چې له خپلو کسانو سره وتښتي، خو د طالبانو رییس الوزرا هغه ممنوع الخروج کړی .

د سرچینو په وینا، حمید خراساني ته د طالبانو د رییس الوزرا نږدې کسانو له خوا په مکرر ډول د «مرګ او زندان» ګواښونه شوي دي.

طالبانو تراوسه دا رپوټونه نه دي تایید کړي.

د خراساني د کور د اسنادو او برېښنا د بېل له مخې، چې افغانستان انټرنشنل ته رسېدلي، د طالبانو د برېښنا ریاست په ډاګه کړې، چې حمید خراسانی د برېښنا د مصرف له اړخه۱۱۵،۳۷۴ افغانۍ پوروړی دی.

سرچینې وايي چې د طالبانو برېښنا ریاست د « باقي دارۍ» له امله د خراساني پر کور برېښنا پرې کړې ده.

خراساني ته نږدې سرچینې وايي چې هغه درې کاله وړاندې د طالبانو د مشرتابه په غوښتنه له پنجشیر څخه کابل ته ولېږدېد. د سرچینو په وینا، طالبانو ژمنه کړې وه چې د معاشونو، ژوند لګښتونو، کرایې او ځینو نورو اړینو لګښتونو په ګډون به د هغه ځینې لګښتونه ور کوي.

حمید خراساني ته نږدې سرچینې وايي چې طالبانو د خپل دغه قوماندان ټول لګښتونه قطع کړي او نوموړي په دې وروستیو څو میاشتو کې د خپل کور کرایه نه ده ورکړې.

سرچینې وايي خراساني د خیرخانې کوتل په سر کې د میاشتې په ۲۵۰۰۰ افغانیو یو کور کرایه کړی و.

خراساني په تیرو دریو کلونو کې د طالبانو په حکومت کې څو دندې ترسره کړې او هر ځل له دندې ګوښه شوی دی.

هغه لومړی د پنجشیر د امنیت رییس، بیا د پکتیا د احمد اباد ولسوال، د بدري قطعې قوماندان او د سوداګرۍ او صنایعو وزارت د تشبثاتو رییس وټاکل شو.

طالبانو تر اوسه دوه ځله حمید خراساني نیولی دی. په وروستي قضیه کې هغه څو میاشتې د طالبانو په زندان کې د « عمدي قتل» په تور تیرې کړې.

خراساني د جولای پر۱۸مه د طالبانو له زندان څخه له خوشې کېدو وروسته وویل چې د هغه ځواکونه بې وسلې او رټل شوي او داعش او مقاومت ته پرېښودل شوی، چې له منځه یې یوسي.

هغه خبرداری ورکړ، چې « دا ځل به یا ځان ووژنم یا هغه کسان چې زما پر ضد دسیسه جوړوي».

ددې هڅو هدف د دغو کانونو د سروې او استخراج د امکاناتو ارزول ګڼل شوي.

خو متخصصان او کارپوهان وايي، چې دغه هڅې د چاپیریالي خطرونو په اړه اندېښنې راپورته کوي.

د کانونو کارپوهان خبرداری ورکوي چې د یورانیمو استخراج کولای شي د چاپیریال لپاره جدي ګواښونه رامنځته کړي، په ځانګړي توګه په داسې شرایطو کې چې افغانستان کې د دې ډول پیچلې پروسې د کنټرول او سم مدیریت ظرفیت نشته.

د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزارت د یک شنبې په ورځ وویل، چې د دې ډلې د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت الله بدري د نیمروز ولایت د چهار برجک ولسوالۍ د ګودزرې سیمې د لیتیم کانونو څخه د لیدنې پر مهال د یادو کانونو د سروې په موخه د یاد وزارت د انجنیری ټیم ته د څېړنې سپارښتنه کړې ده.

د کانونو او پټرولیم وزارت په وینا، هدایت الله بدري په هلمند ولایت کې د خانیشن او دېشو ولسوالیو د یورانیمو له کانې سیمو هم لیدنه کړې او د یورانیمو د سروې په موخه یې لازمې لارښوونې کړې دي.

یورانیم او د ظرفیت نشتوالی

د کانونو چارو کارپوهان وايي، په اوسنیو شراېطو کې، چې طالبان د کانونو د مدیریت کافي ظرفیت او متخصصان نه لري، د یورانیمو په برخه کې لاس وهل په لوی لاس چاپېریالي ناورین رامنځته کول دي.

په جرمني کې د هستوي ټکنالوژۍ څېړونکی ډاکتر محمد تنها وايي، د یورانیمو او لیتیمو په اړه د روسانو او وروسته په تېرو شلو کلنو کې د امریکایانو له لوري سروې ګاني شوې دي او ټول معلومات یې خوندي دي.

تنها وايي:« لیتیم ته په نړۍ کې ډیره اړتیا ده او افغانستان یو له هغو هېوادونو څخه دی چې لیتیم پکې ډیر دي او د استخراج اړتیا یې شته.»خو نوموړی وايي، په افغانستان کې په هغه اندازه یورانیم نشته، چې هغه دې په استخراج و ارزي. نوموړی زیاتوي، «په نړۍ کې سل په سلو کې استخراج کیدونکي یوراینم له شلو هېوادونو څخه استخراجیږي. د نړۍ پنځوس سلنه یورانیم له پنخو هېوادونو څخه دي او پاتې پنځوس سلنه له ۱۵ نورو هېوادونو څخه دي. زه هیڅ ډاډه نه یم چې د افغانستان یورانیم دې په استخراج و ارزي.»

تنها وايي، د یورانیمو د استخراج پروسه پیچلې، چاپیریالي زیانونه یې ډیر او په افغانستان کې د یورانیمو د استخراج لپاره هیڅ ډول تخصصي ظرفیت نشته. هغه زیاتوي، « چاپېریالې زیانونه یې زښته ډیر دي، دومره ډیر دي چې سلګونه څه زرګونه څه میلیونونه کلونه به چاپېریال ککړ پریږدي، خلک به له سرطانونو او بېلا بېلو نورو ناروغیو سره مخامخ کړي.»

د هستوي ټکنالوژۍ دغه افغان څیړونکی وايي، «اول خو به زه دا فکر ونه کړم چې څوک دې داسې کار وکړي، بیا هم که دا کار کوي، دا په لوی لاس باندې یو چاپېریالې ناورین رامنځته کول دي او دا چې هر څوک کوي، دا یو چاپیریالې ځانمرګی دی.»

محمد تنها وايي، د طالبانو له لوري د افغانستان د کانونو استخراج کې هیڅ ډول شفافیت په نظر کې نه نیول کیږي، «د دغه ډول کانونو د شفافیت په اړه به ووایم یو حکومت چې له لویه سره په دروغو غلا باندې راغلی وي، د هغوی په اړه د شفافیت په اړه خبرې کول یو عدم شفاف کار دی.»

کانونه د مالي ناورین کنټرول لپاره

د کانونو او پټرولیم وزارت پخوانی ویاند عبدالقدیر مطفي وايي، طالبان له مالي بحران سره مخ شوي او د یاد بحران د کنترول لپاره یې د کانونو کېندنې او استخراج ته مخه کړې ده. نوموړی زیاتوي، «یورانیم، لیتیم او نور کانونه اکثره ستراتیژیک او کریټیکل مینرالونه دي او دا په ټوله نړۍ کې یوه لویه اړتیا ده. اوس افغانستان کې چې څومره ایستل کیږي، بېرته تر شانه څارل کیږي، چې دا په څومره سمه توګه او څومره استخراجیږي؟.»

خو نوموړی وایي، د کانونو د څیړنو په برخه کې د تېرو شلو کلونو روزل شوي کسان شته دي،«په تېرو شلو کلونو کې ډیر کار شوی دی، افغانستان کې دا ظرفیت لاره چې موږ معلوم کړو چې زموږ کاني سرچیني، چیري دي او په کومه اندازه دي.»

خو نوموړی وایي، دمګړی په افغانستان کې د کانونو استخراج په بې رحمۍ ترسره کیږي او دغه ډول استخراج به یې لوی چاپیریالې ناورین رامنځته کړي.

نوموړی زیاتوي:«په اوس وخت کې د افغانستان د کانونو استخراج که المونیم دی که لیتیم دي چې په داسې شکل سره چې موږ یو قانوني او ملي نظام ونه لرو او همداسې مخ ته ولاړ شو دا زموږ هېواد د یو لوی بحران خواته وړي. تر اوسه یې منفي تاثیرات نه دي راوتلي خو د وخت په تېریدو سره به یې منفي تاثیرات په ډاګه شي.»

د کانونو چارو کارپوهان وايي، که سم دلاسه په بې رحمه ډول د افغانستان د کانونو د کېندنې او په خپل سري توګه د کانونو د استخراج د تړونونو مخنیوی ونه شي، وروسته به د دغه زیان مخنیوی خورا سخت شي.

طالب چارواکي، چې د امنیت د بېرته راتګ ادعا کوي، هڅه کوي محلي او بهرني پانګوال جذب کړي، چې د هېواد معدني شتمنۍ استخراج کړي، خو کارپوهان خبرداری ورکوي چې د نظارت کمښت د اوږدمهاله خطرونو سبب کېدای شي.

د امریکا او ملګرو ملتونو د ارزونو له مخې، د افغانستان د طبیعي زېرمو ارزښت شاوخوا یو ټریلیون ډالره دی.

زمرد، یاقوت، مرمر، سره زر او لیتیم د هغو طبیعي زېرمو له ډلې دي، چې د افغانستان له غرنیو سیمو لاندې دي.

واک ته د طالبانو له راتګ راهیسې دکان کیندنې له ۲۰۰ ډېر تړونونه لاسلیک شوي، چې زیاتره یې له محلي شرکتونو سره دي او د میلیاردونو ډالرو ارزښت لري.

د استخراج او مدیریت ستونزې

د طالبانو د کانونو وزارت ویاند همایون افغان وايي، « موږ غواړو افغانستان اقتصادي خپلواکي ولري، خو زموږ پر وړاندې خنډونه موجود دي. نه متخصصان لرو، نه زېربناوې، نه کافي تجربه».

طالب چارواکي د هر هغه پانګوال هرکلی کوي، چې غواړي پانګونه وکړي، په ځانګړي ډول هغه کسان چې د کان کیندنې تجربه لري.

کارپوهان وايي چې ډېری تړونونه لا هم د کشفي کان کیندنې لپاره دي، چې کلونه وخت نیسي او ښايي کمې پایلې ورکړي.

د امریکا جیولوجيکي سروې رپوټ ښيي چې د ډبرو سکرو، تالک او کرومایټو تولید په ۲۰۲۱ او ۲۰۲۲ کلونو کې زیات شوی.

د طالبانو حکومت لومړیتوب هغو زېرمو ته ورکوي، چې بازار ته ژر وځي، لکه د ډبرو سکاره او کرومایټ، خو لیتیم لپاره بیا د نړیوالو بیو لوړېدو ته انتظار باسي.

د معدني سکتور کارپوه جاوېد نوراني فرانس پرېس ته وویل، « حکومت له خپل ظرفیت نه لس چنده زیات قراردادونه خپروي»، چې دا د مدیریت ستونزې رامنځته کولی شي.

چینايي شرکتونه د افغانستان د کان کیندنې سکتور کې مهم لوبغاړي ګرځېدلي. د چین دولتي شرکت(اېم سي سي)د مس عینک کان بېرته فعال کړی، چې د نړۍ دویم ستر د مسو کان دی. چینایي شرکتونو د سرو زرو او مسو لپاره درې لوی قراردادونه لاسلیک کړي.

د ایران، ترکیې، ازبکستان، او قطر په څېر هېوادونه هم هڅه کوي چې د افغانستان د کانونو بازار ته ننوځي.

د طالبانو د حکومت رسمي شمېرې ښيي چې د کان کیندنې سکتور له ۲۰۲۱ کال راهیسې ۱۵۰ زره کاري فرصتونه رامنځته کړي.

چاپېریالي زیانونه

چینایي شرکتونه، چې ډېری د چاپېریالي قوانینو سخت مراعات ته لېوال نه دي، د افغانستان د کانونو په برخه کې د کمزورې څارنې له کبله زیاتې اقتصادي ګټې ترلاسه کولی شي.

د افغانستان د صنایعو او کانونو خونې رییس شیر باز کمینزاده وايي، « په هغو هیوادونو کې چې سخت مقررات لري، تاسې به د کانونو د پیل لپاره میلیاردونه ډالره مصرف کوئ»، خو زیاتوي، چې په افغانستان کې، چیرې چې څارنه لږه ده، «پانګوال ګټه ویني».

کارپوهان خبرداری ورکوي چې د کان کیندنې ډېران د چاپېریال لپاره جدي خطرونه لري. له کانونو د را ایستل شويو توکو ستره برخه نه کارېږي او که د اوسپنې سلفایډ معدني ډېران په ناسم ډول وغورځول شي نو له باران سره د تماس په پایله کې د ځمکنیو اوبو د ککړتیا لامل ګرځي.

جیوفزیکي کارپوه ډیوډ چیمبرز چې د کان کیندنې د خوندیتوب مشورې ورکوي، اې ایف پي ته وویل، چې شرکتونه زیاتره وخت ګټه له خوندیتوب مهمه ګڼي.

هغه زیاتوي، « هر ډالر چې تاسې د خځلو او ډیران د مدیریت یا د اوبو د پاکوالي لپاره نه لګوئ، هغه ستاسې ګټه ده، خو دا کار د اوږدمهالو زیانونو لامل کېدای شي».

اصلي خطر د کانونو ډېران یا فاضله مواد دي. له کان نه یوازې یوه سلنه را اېستل شوي توکي کارېږي، پاتې ۹۹ سلنه فاضله مواد دي، چې د ځمکنیو اوبو د ککړتیا سبب کېدای شي.

د طالبانو د کانونو وزارت ادعا کوي چې موجودو قوانینو ته ژمن دي، خو د کانونو د تصفیې لپاره یې مشخص تفصیلات نه دي ورکړي.

د طالبانو حکومت له کانونو د عوایدو ترلاسه کولو هڅې داسې مهال کوي، چې د مدیریت، چاپیریالي زیانونو مخنیوي، شفافیت او نړیوالو مقرراتو په برخه کې له ستونزو سره لاس او ګریوان دي.