د روان مالي کال لومړیو ۷ میاشتو کې؛ له پاکستان سره افغان ټرانزېټ سوداګري ۶۹ سلنه کمه شوې

هغه زیاته کړه، « زه د دې لپاره مشخص وخت نه لرم. له بده مرغه موږ لا دمخه دوه نیم، درې کاله انتظار کړی. زه نه غواړم نور انتظار وکړو، خو زه تل غواړم چې هر څه سم ترسره شي».

د ۲۰۲۱ کال په اګست کې له افغانستان نه د امریکايي ځواکونو د وتلو بهیر خورا له ګډوډۍ سره مخ و، چې په ترڅ کې یې ځانمرګی برید وشو او ګڼ امریکايي پوځیان او افغان ملکي وګړي پکې مړه او ټپیان شول.

په دغه بهیر کې سلګونه امریکایان په افغانستان کې پاتې شول، سره له دې چې د بایډن اداره دا وتل بریالي او د تاریخ تر ټولو لویه تخلیه بولي، خو په نړیواله کچه دا د امریکا یوه ستره ناکامي ګڼل کیږي.

تر اوسه د پنټاګون هیڅ چارواکی ددغه خروج مسوول نه دی ګڼل شوی او نه هم څوک له دندې ګوښه شوي.

خوهیګسېت وايي، چې په دې اړ حساب کتاب را روان دی او ټول اصلي حقیقتونه به روښانه شي.

هغه برایټبارټ نیوز ته وویل، « د حساب ورکولو یواځینۍ سمه لاره دا ده، چې ریښتیني حقایق معلوم شي، پېښې څنګه شوې؟ ولې شوې؟ څوک مسوول و؟ څه پرېکړې وشوې؟ ولې دا پرېکړې وشوې؟ ایا سلا مشورې ورکړل شوې او که نه؟ ایا حکمونه سم تطبیق شول؟ ایا خلکو خپل غږ پورته کړ، کله چې اړتیا وه؟».

هغه زیاتوي، « زه فکر نه کوم چې تر اوسه چا له افغانستان نه د ګډوډ خروج ریښتینی حساب ورکړی وي. دا زموږ دنده ده».

د امریکا دفاع وزیر وايي، چې دوی به دا پلټنه په بشپړه توګه ترسره کړي او معلومه به کړي چې څه پیښ شول.

هغه په دې مرکه کې وویل، « لکه څنګه چې ما د تیرې جمعې په ورځ [ د دفاع وزارت] کارکوونکو ته وویل، د افغانستان د ناکام خروج لپاره حساب ورکول را روان دي او دا د دفاع وزارت د باور بېرته ترلاسه کولو لپاره مهم دي».

هغه په نیویارک کې یوې غونډې ته د وینا پرمهال ویلي، چې «ترهګر» د خپلو ناوړه موخو لپاره د افغانستان خاوره کاروي.
هغه پر طالبانو یو وار بیا غږ کړی، چې باید د پاکستان پر ضد د خپلې خاورې د کارولو مخه ونیسي.
اسحاق ډار زیاته کړه: «په تېرو دوو کلونو کې د ترهګرۍ څپه پراخه شوې ده. موږ باید وڅېړو، چې ولې دغه وضعیت پېښ شوی.»
هغه وایي، ترهګرۍ پاکستان ته لوی اقتصادي زیانونه هم اړولي دي.

دا ټولې هغه ادعاوې دي، چې طالبانو تل رد کړې دي.
خو تازه د پاکستان جمعیت علمای اسلام مشر مولانا فضل الرحمان وایي:« کله چې یو افغان په جګړه کې ووژل شي؛ نو موږ غوسه کېږو او ټوله پړه پر افغانستان اچوو، چې ملت زموږ د تېروتنو په اړه خبرې ونه کړي او ګاونډی هېواد مجرم وګڼي.»
هغه زیاته کړې: «د سبتمبر ۱۱مې له پېښې وروسته چې کله حکومت پوځي اډې امریکا ته وسپارلې؛ ایا طالبانو کله هم له موږ څخه پوښتنه کړې، چې ولې امریکایي الوتکې ستاسو له اډو څخه زموږ په فضا کې الوتنې کوي؟ چې اوس موږ د امنیتي ستونزو د پړې ګوته افغانستان ته نیسو.»

طالبانو لا د پاکستان بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار دغو خبرو ته غبرګون نه دی ښودلی.

دغه راپور چې د دوشنبې په ورځ خپور شو په کې راغلي، چې په ۲۰۲۴ او ۲۰۲۳ کال کې له اقتصادي ودې سره، سره پراخه بې وزلي، وزګارتیا، محدودې سرچینې او د پېر کمزورې وړتیا، مېلیونونه کسان زیانمنون کړي دي.

د افغانۍ ارزښت کمېدل

د دغه راپور پر بنسټ، د ۲۰۲۴ کال په ډیسمبر میاشت کې د خوراکي او نور د اړتیا وړ توکو بیې د افغانۍ د ارزښت د کمېدو له امله لوړې شوې دي.
د افغانۍ ارزښت د درېیمې پرله‌پسې میاشتې لپاره سقوط وکړ او د ۲۰۲۴ کال له نومبر میاشتې راهیسې د ۲۰۲۵ کال تر جنورۍ میاشتې پورې په کې ۱۲سلنه کموالی راغلی.
د ۲۰۲۵ کال په جنورۍ کې د هر ډالر تبادله په ۷۴.۸ افغانیو کېده؛ خو دغه شمېره بیا د ۲۰۲۴ کال په اکټوبر میاشت کې ۶۷.۱ افغانیو ته ورسېده.
د افغانستان بانک بیا د دغه وضعیت سره د مبارزې لپاره شاوخوا ۱۰۰مېلیون ډالره لیلام کړل؛ خو لاهم د ډالرو پر وړاندې د افغانیو د بې ارزښته کېدو لړۍ روانه ده.
د افغانیو د ارزښت کمېدل د امریکا د مرستو له ځنډېدو وروسته پیل شول.
له دې سره، طالبانو د افغانۍ د ارزښت کمېدو د مخنیوي او ثبات لپاره د صرافیو بازارونو سخت کنټرول ته مخه کړه.
په تېرو دوو میاشتو کې دغې ډلې د کابل په شهزاده سرای کې د ټوپک په زور د اسعارو بازار کنټرول کړی دی.

د مالیاتو په راټولونه کې زیاتوالی

د دغه راپور پر بنسټ، په ۲۰۲۴کال کې د تېرو ۱۵ کلونو پرتله د عوایدو په راټولونه کې ۱۱.۵ سلنه زیاتوالی راغلی او د مالي کال عواید په لسو لومړیو میاشتو کې له ټاکلې موخې هم ۲سلنه زیات وو.
له دې سره، د دولت ګڼ عواید کم شوي، چې کولای شي پر عمومي مالي ټینګښت هم اغېز پرې باسي.
نړۍوال بانک راپور ورکړی، چې په ۲۰۲۴کال کې د افغانستان واردات ۴۰سلنه زیات شوي چې تر ډېره پکې خوراکي توکي، کیمیاوي محصولات، منرالونه او د حمل او نقل تجهیزات شامل و.
د ۲۰۲۴کال په ډسمبر میاشت کې سوداګریز کسر ۸سلنه لوړ شوی، چې ۹۲۶مېلیون ډالرو ته ورسېد او په ځانګړې توګه د صادراتو کمښت یې لوی لامل دی.
په دغه راپور کې راغلي، چې د ۲۰۲۴کال په ډسمبر میاشت کې د افغانستان صادرات ۱۹.۵ سلنه یانې ۱۹۱ مېلیون ډالرو ته راکم شول.

ځانګړي اقتصادي شریکان

نړۍوال بانک په خپل راپور کې ویلي، چې په ۲۰۲۴کال کې ایران د افغانستان ترټولو لوی سوداګریز شریک و او د افغانستان ۳۰سلنه واردات له ایرانه ترسره شوي دي.

متحده عربي امارات بیا ۱۹سلنه، پاکستان ۱۶سلنه او چین ۷سلنه وارداتو سره د افغانستان نور ځانګړي اقتصادي شریکان دي.
ځینو ایراني چارواکو بیا ویلي، چې له افغانستان سره د دوی د سوداګریزو اړیکو حجم له څلور مېلیارډ ډالرو هم اوښتی دی.
دغه شمېر په تېرو شلو کلونو کې بې مخینې دی.

اقتصادي اصلاحي اړتیا

نړۍوال بانک خبرداری ورکړی، چې د نړۍوالو مرستو چټک کمېدل، اقتصادي انزوا او په مالي سیاستونو کې ناڅرګندتیا د افغانستان اقتصاد لا ټکنی کړی دی.
د بهرنیو مرستو کمېدل کولای شي، چې ټولیزه تقاضا نوره هم کمزورې کړي او اقتصادي فشارونه لازیات کړي.
امریکا افغانستان ته خپلې بشري مرستې ځنډولې دي.
څارونکو خبرداری ورکړی، که د مرستو دغه ځنډېدل دوام ومومي او یاهم دغه لړۍ ودرېږي؛ نو په افغانستان کې د انساني ناورین اټکل کېږي.
د افغانستان له نیمایي زیات وګړي نړۍوالو مرستو ته اړ دي.
ملګرو ملتونو ویلي، چې ۲۲ مېلیونه خلک نړۍوالو بشري مرستو ته اړ دي.
نړۍوال بانک دارنګه بهرنیو مرستو او وارداتو ته د افغانستان د اړتیا کمېدو لپاره د اقتصادي اصلاحاتو د اجرا کېدو پر اړتیا، د مالي روڼتیا پر ښه کېدو او د اوږدمهاله سیاستونو پر رامنځته کولو ټینکار کړی دی.

دغه لیدنه وروسته له هغې ترسره کېږي چې، تر دې وړاندې په کابل کې د ایران سفیر علي ‌رضا بېکدلي د دغه هېواد د بهرنیو چارو وزیر وروستي سفر ته په اشارې سره ويلي و، چې د افغانستان او ایران ترمنځ د اوبو د حقابې موضوع د دواړو هېوادونو ترمنځ په وروستیو خبرواترو کې حل شوې ده.

د بیکدلي، دغو څرګندونو د طابانو او ایراني چارواکو ترمنځ ناندرۍ راپارولې وې چې، تېره ورځ د ( سلوغې ۲۹مه ) د ایران د بهرنیو چارو وزارت ویاند اسماعیل بقایي، په یوې خبري غونډه کې وویل چې د سفیر دا څرګندونې ناسمې تعبیر شوې او په وینا یې، د سفیر موخه دا وه چې: «موږ به د اوبو د حقابې پر موضوع هېڅ ډول جوړجاړې ته چمتو نه شو.»

بقايي ویلي، چې ایران په منظم ډول د اوبو د حقابې اړوند تخنیکي مسلې څاري او ټینګار یې کړی، چې د هلمند سیند په تړاو د ایران او افغانستان ترمنځ یو ځانګړی تړون شته او دا د دواړو هېوادونو په اړیکو کې یوه ثابته موضوع ده.

هغه همداراز زیاته کړې ده: «د هغې هوکړې پر بنسټ چې طالبانو سره مو لرله، هغوی د هلمند سیند د اوبو حق خوندي‌توب مسله ان له خپلې شرعي او اخلاقي دندې ورهاخوا اعلان کړې ده.»

د ډیپلوماتیکو چارو شنونکي په دې اند دي، چې کېدای شي د علي رضا بیکدلي لینده د خپلو تېرو څګندونو د سم پوهاوي لپاره ترسره شوي وي.

هغه دغه څرګندونې تېره ورځ د پاکستان په قامي اسمبلۍ کې د وینا پرمهال کړې دي.

مولانا فضل الرحمان د خپلې وینا پرمهال د پاکستان پر حکومت سختې نیوکې کړې او د نورو موضوعاتو ترڅنګ یې له طالبانو سره د پاکستان حکومت پر ترینګلو اړیکو هم څرګندونې کړې دي.
هغه وایي: «موږ په تېرو څلوېښتو کلونو کې کومه جګړه کړې ده؟ موږ خپل پوځ او دولت په کومه جګړو کې ښکېل کړی دی؛ خو تل د ترهګرو د روزنې په برخه کې په نړیوالو دریځونو کې د پاکستان نوم یاد شوی.»

هغه وايي، د پاکستان پوځ دې نور د ناسمو تګلارو له پلي کېدا لاس واخلي او سیاسي ګوندونه دې رامخکې کړي.
هغه زیاته کړې: «د سبتمبر له ۱۱مې پېښې وروسته چې کله حکومت پوځي اډې امریکا ته وسپارلې؛ ایا طالبانو کله هم له موږ څخه پوښتنه کړې، چې ولې امریکایي الوتکې ستاسو له اډو څخه زموږ په فضا کې الوتنې کوي؟»
هغه وایي، تر ټاکنو وړاندې یې د دولت په همغږۍ له طالبانو سره مشوره وکړه او د طالبانو په بلنه د یوې اجنډا سره افغانستان ته ولاړ او طالبان یې د اجنډا په هر ټکي قانع کړل؛ نو بیا دغه هر څه چا خراب کړل؟
د هغه په وینا: «زه هلته په شخصي توګه ولاړم او بیا باید د دولتونو ترمنځ خبرې اترې شوې وای؛ خو ولې ونه شوې؟ موږ د خپلې خاورې سره د وفادارۍ له لارې د دولت په ساتنه کې خپل رول ولوباوه؛ خو زموږ د دولت واکمنان بې کفایته ثابت شول.»

هغه د پاکستان پر پوځ توندې نیوکې وکړې او زیاته یې کړه چې د پاکستان سیاست دې سیاسي ګوندونو ته پریږدي او ناسمې تګلارې دې نورې له عملي کوي.

تر دې وړاندې هم مولانا د پاکستان پر شته حکومت او پوځ نیوکې کړې وې چې دوی د پاکستان راتلوونکی له ګواښ سره مخ کړی.