طالبانو ته د سلام ضعیف کنایه: د غضب لوی توپانونه د باران له وړو څاڅکو پیلېږي

په دغه راپور کې د یوې ښځینه خبریالې د ژوند کیسه هم راخیستل شوی چې اوسمهال د طالبانو تر واکمنۍ لاندې له سختو ستونزو سره لاس او ګریوان ده.

په راپور کې دغې ۲۲ کلنې خبریالې ته د امنیتي ستونزو له کبله د «عالیه» مستعار نوم کارول شوی دی.

عالیه د افغانستان په شمال کې د طالبانو تر بیا ځل واکمنیدو وروسته یوه مشهوره څېره وه.

هغې د بهرنیو ځواکونو، دولتي ادارو،‌ امنیتي مسایلو او د پخواني جمهوري نظام د چارواکو په تړاو راپورونه چمتو کول.

عالیه وايي، چې د طالبانو د لومړۍ ځل واکمنۍ پر مهال یې د یوې ښځې په توګه خورا سختې ورځې تجربه کړې وې او له همدې کبله یې پتیلې وه چې باید خبریالي وکړي.

هغې زیاته کړې: «ما په ۲۰۱۹ کال کې په راډیو کې کار پیل کړ، دوه کاله مخکې له دې چې طالبان واکمن شي، هلته مې راپورونه وړاندې کول. که څه هم د طالبانو له ګواښونو سره مخ وم ؛خو بیا مې هم له خپل کار سره ډېره مینه لرله.»

د عالیې په خبره، دا ثابته شوه چې طالبان نه یوازې دا چې بدل شوي نه دي بلکې هېڅکله به بدل هم نه شي.

د ملګرو ملتونو د راپورونو له مخې طالبانو د رسنیو پر وړاندې خپل بندیزونه او سانسور تر بل هر وخته ډېر کړی دی.

د پخواني جمهوري‌ نظام تر ړنګیدو وروسته ۳۳۶ خبریالان زنداني شوي، شکنجه شوي او ان وژل شوي دي.

د ګارډین راپور مخکې کاږي په روانه میاشت کې په کابل کې د بیګم په نوم د ښځو تر مدیریت لاندې د ښځو لپاره وروستۍ پاتې راډیو هم د طالبانو له لوري وتړل شوه او په دې سره په ټول افغانستان کې د ښځو غږونه غلي شو.

د تیرو دریو کلونو په موده کې د افغان رسنیو په شمېر کې د پام وړ کموالی راغلی دی.

تر ۲۰۲۱ کال پورې افغانستان ۵۴۳ رسنۍ درلودې چې ۱۰ زره ۷۹۰ کارکوونکي یې لرل؛ خو د طالبانو تر واکمنۍ وروسته ۴۳٪ رسنۍ بندې شوې او یوازې څلور زره ۳۶۰ کارکوونکي یې په دندو پاتې شول.

د خبریالانو نړۍوال فدراسیون په یوې تازه ارزونه کې څرګنده شوې چې د ۲۰۲۴ کال تر مارچ میاشتې پورې په افغانستان کې نږدې «۶۰۰ ښځینه خبریالانې» موجودې وې، خو دا شمېر بیا په ۲۰۲۱ کال نږدې «درې زره» و.

عالیه وايي: «زه د ناهیلي ژور احساس کوم او د دغې ناهیلۍ د بیانولو چل هم نه راځي. د دې لپاره باید تاسې یوه افغانه ښځه و اوسئ چې درک کړئ زه په کوم حالت کې یم.»

د هغې په خبره، په لرې پرتو کلیوالي سیمو انټرنیټ او ټلوېزیون ته لاسرسی کم دی چې له همدې کبله راډیو لا هم د یوې ارزښتمنې رسنیزې وسیلې په توګه خپل ځای ساتلی دی.

د طالبانو په واکمنېدو سره له افغانستان څخه سلګونه خبریالان پر بیان ازادۍ د بندیزونو او د طالبانو له لوري ورته د پېښو ګواښونو له کبله بهرنیو هېوادونو ته کډه شول.

په افغانستان کې دننه فعال خبریالان د طالبانو له سختو بندیزونو سره مخ دي او خپریدونکي ټول راپورونه یې د یادې ډلې له لوري په ښکاره توګه سانسور کېږي.

نړۍوالو بنسټونو په افغانستان کې د رسنیو او خبریالانو روان وضعیت د اندېښنې وړ بللی او دا یې د بیان ازادۍ لپاره لوی ناورین ګڼلی دی.

جوسي سټوارټ چې د بریټانیا د بهرنیو چارو وزارت پخوانۍ لوړ پوړې چاروکې وه او اوه کاله یې هلته کار کړی و، له هغې وروسته له دندې وشړل شوه چې د بي‌ بي‌ سي نیوزنایټ پروګرام سره یې د نوم پټ ساتلو په شرط، مرکه وکړه.

هغې دغه مرکې د ۲۰۲۱ کال د اګسټ په میاشت کې له افغانستان څخه د بهرنیو ځواکونو د وتلو په لړ کې له یو شمېر ستونزو او ګډوډویو څخه پرده پورته کړه.

کله چې بیا ځل طالبان پر افغانستان واکمن شول د بریټانیا حکومت د«پیتینګ» عملیاتو له لارې ۱۵ زره کسان له کابله و ایستل؛ خو سټوارټ وروسته له هغې له دندې وشړل شوه چې د دې عملیاتو ستونزې یې افشا کړې او هغه ایمیلونه یې هم بربنډ کړل چې په کې ښکاره شوې وه، چې د یاد هېواد د هغه وخت لومړي وزیر بوریس جانسون د دغې تخلیې پر مهال د حیواناتو د ژغورنې موسسې اړوند کارکوونکو ته له افغانستانه په اېستلو کې لومړیتوب ورکړی و.

محکمې د سټوارټ شکایت منلی او د بریټانیا د بهرنیو چارو وزارت یې د هغې د ناعادلانه ګوښه کېدو مسوول وباله.

محکمې وویل چې د سټوارټ له لوري افشا شوي سندونه د خلکو په ګټه و او هغه باید له دندې نه وای شړل شوې.

د محکمې په پرېکړه کې راغلي په داسې حالاتو کې چې د عامه ګټو خبره وي؛ نو دولتي کارکوونکي سره له دې له رسنیو سره د خبرو کولو اجازه هم ونه لري،‌ حق لري چې مهم معلومات له رسنیو سره شریک کړي.

د سټوارټ وکیل وویل، که د انګلستان حکومت دا استدلال وکړي چې افشا کوونکو ته دې امنیتي جواز نه ورکول کېږي، نو دا به د ۱۹۹۸ کال د افشاګرۍ د خوندیتوب اړوند قانون بې‌ارزښته کړي.

انګلستان کې اړونده محکمې هم وویل چې سټوارټ د هغو بې ‌وزله خلکو ژوند ته اندېښمنه وه، چې هره شېبه د طالبانو د غچ اخېستو له ګواښ سره مخ وو.

نوموړي د بریټانیا د حکومت د اړیکو هغه تګلاره هم بربنډه کړه چې هڅه یې کوله د کابل څخه تخلیې پر مهال خپلې ناکامۍ پټې کړي.

په پرېکړه کې راغلي: «محکمې دا منطقي وبلله چې شکایت کوونکي اړوند معلومات له رسنیو سره شریک کړي، ځکه چې دا معلومات لا دمخه په عامه فضا کې موجود وو، خو حکومت ترې انکار کاوه.»

جوسي سټوارټ د محکمې پرېکړې ته هرکلی ویلی، او له رسنیو سره یې خبرو کې زیاته کړې: «زه له دې امله له دندې وشړل شوم، چې د تخلیې ګډوډي مې افشا کړه. دا پرېکړه دا واقعیت نه بدلوي، خو دا ثابتوي چې دولتي کارکوونکي حق لري د سیسټماټیکو ناکامیو پر وړاندې چوپ پاتې نه شي، لکه څنګه چې د افغانستان د تخلیې پر مهال وشول.»

د دغه وزارت ویاند اشرف حق‌شناس د چهارشنې په شپه (د کب لومړۍ نېټه) د خپلې اېکس‌پاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې، چې دا لویه لاره د شپې له ۱۱:۰۰ بجو راهیسې د ټولو موټرو د تګ‌راتګ پرمخ بنده شوې ده.

حق‌شناس ټینګار کړی، چې د سالنګ لویه لار به د ډېرې واورې د ورښت او د لیدلو محدودیت له وجې تر بلې خبرتیا پورې د ټولو موټرو پرمخ بنده وي.

نوموړي لیکلي، چې د سالنګونو د ساتنې او څارنې ریاست کارکوونکي چمتو دي څو د هوا د ښه کېدو او د توپان له کمېدو سره سم، دا لاره له واورې پاکه او بېرته پرانیزي.

ورته مهال، هغه له هېوادوالو غوښتي چې د نه‌اړتیا په صورت کې دې د سالنګونو پر لویې لارې له تګ‌راتګ ډډه وکړي.

د سالنګ لویه لار چې له پلازمېنې کابل سره څو شمالي ولایتونه نښلوي، هرکال د ژمي موسم پرمهال د درنې واورې د ورښت او توپانونو له کبله د تګ‌راتګ پر مخ تړل کېږي.

د دې سازمان ځانګړی راپور ورکوونکی ریچارډ بېنېټ به د جمعې په ورځ د فېبرورۍ په ۲۸مه د دوحې د تړون د لاسلیک کېدو د پنځمه کلنۍ په مناسبت په افغانستان کې د بشري حقونو د وضعیت په اړه خپل نوی راپور وړاندې کړي.

د ملګرو ملتونو د بشري حقونو د شورا ۵۸مه غونډه به د دوشنبې په ورځ د فېبرورۍ په ۲۴مه پیل او د اپریل تر ۴ مې پورې به په جینوا کې د ملګرو ملتونو په مرکزي دفتر کې دوام وکړي.

د غونډې په لومړیو ورځو کې به د فېبرورۍ له ۲۴مې تر ۲۶مې پورې په مهمو مسایلو خبرې وشي او د څه باندې سلو غړو هېوادونو استازي به په دې شورا کې ویناوې وکړي.

دغه شورا به د دوشنبې په ورځ د مارچ په درېیمه نېټه د نړۍ د بشري حقونو د وضعیت په اړه راپورونه واوري او بیا به د افغانستان، ایران، اوکراین، فلسطین، سوډان، بلاروس او یو شمېر نورو هېوادونو په ګډون به د ځينو هېوادونو د بشري حقونو وضعیت وڅېړي.

د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو ځانګړی استازی ریچارډ بېنېټ به راتلونکې اوونۍ د جمعې په ورځ چې د کب له لسمې نېتې سره برابره ده وړاندې کړي.

دا هغه نېټه ده، چې د امریکا او طالبانو ترمنځ د دوحې د سولې د هوکړې تړون لاسلیک شوی او د ډېریو په باور دغه تړون د طالبانو د بېرته راتګ لامل شوی دی.

دا غونډه په داسې حال کې جوړېږي، چې تر درې نیمو کلونو راهیسې په دې هېواد کې د بشري حقونو وضعیت خورا د اندېښنې وړ دی.

پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته دغه ډله د بشري حقونو د پراخې سرغړونې، د بندیانو پر سېسټماټیکې شکنجې، د قضايي او امنیتي ادارو د فساد او د عدالت‌غوښتونکو پر ځپلو تورنه ده.
د طالبانو د حکومت په رسمیت پېژندل او دغې ډلې سره د نړۍ تعامل هم د بشري حقونو وضعیت ته پر رسېدګۍ مشروط ده.

هغه زیاته کړه، چې افغانستان ته د رد شوو پناه غوښتونکو د اخراج لړۍ به عملي کوي.

نظر پوښتنې ښیي، راتلونکو ټاکنو کې چې ټاکل شوې د فېبرورۍ په ۲۳مه ترسره شي، مرتس د جرمني د لومړي وزیر مقام لپاره مخکښ دی.

د جرمني د دويچه ويله خبري اژانس د چهارشنبې په ورځ راپور ورکړ، چې ښاغلي مرتس دغه څرګندونې د هاله په ښار کې د ټاکنیز کمپاين پر مهال کړي او ویلي یې دي، چې دا کار به یې د کارونو لومړیتوب وي.

هغه وویل: «که موږ له افغانستان سره په کال کې د ۳۰۰ میلیونه یورو مالي مرسته کوو، نو د دې تمه لرلی شو چې طالبان هغه کسان بېرته ومني چې موږ یې په جرمني کې نه غواړو.»

د نړۍوالې ټولنې له خوا د طالبانو د حکومت په رسمیت نه پېژندل او له دې ډلې سره د رسمي اړیکو نه درلودل له جرمني او نورو اروپايي هېوادونو څخه افغانستان ته د افغانانو اېستل ستونزمن کړي دي.

د مجرمو افغانانو اېستل او یا هغه کسان چې د پناه غوښتنې یې رد شوي دي اړینه ده، چې د دغې ډلې له حکومت سره اړیکه ونیول شي.

جرمني د فرانسې او برېټانیا په ګډون له یو شمېر نورو لوېدیځو هېوادونو سره په ګډه د جرمني د حکومت او د جرمني پوځي ځواکونو د افغان همکارانو او د هغوی د کورنیو او همدارنګه د خبریالانو او نورو خطرونو د لېږد پروګرامونه پلي کړي دي.

پر دې سربېره، جرمني د نورو اروپايي هېوادونو په پرتله د افغان کډوالو یو له اصلي ځایونو څخه دی، چې اروپا ته د رسېدو لپاره د افغانستان، ایران، ترکیې او یونان له اوږدې او خطرناکې لارې تېرېږي او له سوریې او اوکراین سره یوځای جرمني ته د کډوالو او پناه غوښتونکو لویه ډله جوړوي.

په جرمني کې پر عامو خلکو د څو تنو پناه غوښتونکو وژونکو بریدونو د جرمني د سیاسي ګوندونو د ټاکنیزو کمپاینونو په لړ کې د امنیت او کډوالۍ مسله په یوې مهمې مسلې بدله شوې ده.

په یو شمېر بریدونو کې افغان کډوال ښکېل دي.

په وروستۍ پېښه کې یوه ۲۴کلن افغان کډوال په مونیخ ښار کې د خلکو په ګڼه ګوڼه کې موټر بېولی، چې له امله یې دوه کسان یوه مور او د هغې ماشوم وژل شوي او تر ۳۰ډېر نور کسان ټپیان شوي دي.

له دغه برید وروسته د لومړي وزیر او د دغه هېواد د کورنیو چارو د وزیر په ګډون ګڼو جرمن چارواکو افغانستان ته د افغان مجرمینو پر استولو ټینګار وکړ.

خو په جرمني کې د افغان کډوالو د منل کېدو مخنیوی یوه نوې مسله ده، چې د مرتس د انتخاباتو د ګټلو په صورت کې به د ډېرو هغو افغانانو هیلې چې جرمني ته د رسېدو او په دغه هېواد کې د کډوالۍ په تمه دي، په نا امیدۍ بدل شي.