د افغان ایواک بنسټ مشر: د جګړې د لسو ورځو په لګښت، افغان متحدان امریکا ته لېږدولی شو

افغانستان انټرنیشنل پښتو ته په سیمه کې طالب چارواکو ویلي، چې یاده دروازه د پاکستان له لوري تړل شوې ده.

سرچینې زیاته کړې چې دوې غوښتل فرضي کرښې ته ورڅېرمه نظامي تاسیسات جوړ کړي، چې د پاکستاني لوري له‌خوا د لفظي شخړې لامل شوه او لاره یې وتړله.

په تورخم کې ځاي سرچنو افغانستان انټرنشنل پښتو ته ویلي، چې تر اوسه پورې د دواړو لوریو تر منځ یوازې لفظي جګړه شوې، خو په تورخم کې امنیتي حالات ترینګلي دي او دواړه لوري یو بل ته ګوته په ماشه دي.

سرچینې وايي، چې طالب وسله والو خلکو ته له سیمې څخه د وتلو امر کړی دي.

پاکستاني رسنیو هم خبر خپور کړی، چې د تورخم دروازه د هر ډول تګ راتګ لپاره تړل شوې، رسنۍ وایي، چې د پاکستان له بیا بیا ویلو سره هم تیره شپه ناوخته طالبانو غوښتل چې، په صفري نقطه کې نظامي تاسیسات جوړ کړي، چې دغه کار د دواړو لوریو ترمنځ شخړه راپورته کړه او په سیمه کې د لومړۍ درجې امنیتي وضیعت اعلان وشو.

ویل کیږي، د کرښې دواړو خواوې زرګونه کسان او سلګونه ګادي د تګ راتګ لپاره په تمه پاتې دي.

پاکستاني خبریالانو ویلي، چې د ډیورنډ په فرضي کرښه د پاکستاني ځواکونو او طالب وسله والو ترمنځ شخړه راپورته شوې او زیاتوي، چې څه موده وړاندې هم طالبانو غوښتل چې په همدې ځای کې یوه نظامي پوسته جوړه کړي او د دواړو لوریو ترمنځ د جګړې لامل شوه.

تر دې وړاندې ډیورنډ فرضي کرښې ته څېرمه د طالب وسله والو له لوري د تاسیساتو جوړېدلو له امله د دواړو لوریو ترمنځ نښتې شوې وې، چې دغه لاره یې له امله څو څو ورځې تړلې پاتې شوې وه.

په خبرپاڼه کې چې نن شنبه د (کب څلورمه) خپره شوې راغلي، چې دغه پلاوی به دوه ورځې په تاشکند کې پاتې شي او هلته به د یاد هېواد له بېلابېلو چارواکو سره ناستې وکړي.

د ملا برادر دفتر زیاته کړې چې په دغه سفر کې به طالبان د سیاسي اړیکو د پراختیا تر څنګ پر ګډې سوداګرۍ، ټرانزیټ او په بېلابېلو برخو کې د همکاریو پر زیاتوالي خبري وکړي.

د معلوماتو له مخې طالبان به په دغه سفر کې د ازبکستان بېلابېلو پانګه والو ته بلنه ورکړي، څو په مختلفو سکټورونو کې د افغانستان دننه پانګونې وکړي.

له ملا برادر سره په دغه سفر کې د طالبانو د کانونو او پټرولیم وزیر هدایت الله بدري، د صنعت او سوداګرۍ وزیر نور الیدن عزیزي، د ټرانسپورټ او هوايي چلند وزیر ملا حمیدالله اخوندزاده او د کرنې وزیر مولوي عطاالله عمري په ګډون د یو شمېر نورو ادارو مشران او مرستیالان شامل دي.

ازبکستان ته د طالبانو تر دې سفر نږدې یوه میاشت مخکې له تاشکنده د یاد هېواد د بهرنیو چارو وزارت د مرستیال په مشرۍ یو پلاوی کابل ته تللی و او هلته یې د طالبانو له بېلابېلو چارواکو سره ناستې درلودې.

کارپوهان په دې باوري دي چې ازبکستان د خپلو ځینو موخو او له افغانستان څخه دوی ته د ورپېښو امنیتي ګواښونو له کبله په مصلحتي ډول له طالبانو سره له مجبورۍ ډکې اړیکې پالي.

د کابل په ګډون د بېلابېلو ولایتونو برېښنا له ازبکستان څخه رالېږدول شوې او دغه هېواد د افغانستان د برېښنا د وارداتو په برخه کې یو له مهمو هغو ګڼل کېږي.

پر دې سربېره افغان سوداګر د بلخ د حیرتانو بندر پر مټ د ازبکستان او له هغې ځایه د روسې په ګډون منځنۍ اسیا ته سوداګریزې راکړې ورکړې کوي.

سره له دې چې د طالبانو په لوړ پوړو غړو د ملګرو ملتونو د امنیت شورا له لوري د سفرونو سخت بندیزونه لګیدلي؛ خو لیدل کېږي، چې د دغې ډلې ځینې جګپوړي غړي بېلابېلو هېوادونو ته ښکاره سفرونه کوي.

د ملګرو ملتونو امنیت شورا د سراج الدین حقاني په ګډون شمېر طالبانو لپاره په تېرو درېیو کلونو کې د لنډې مودې لپاره د سفرونو اجازې ورکړي دي؛ خو دا لا معلومه نه ده چې ازبکستان د طالبانو دغه لوړ پوړي پلاوي ځینې غړي هم د دغه معافیت سره مخ شوي که نه.

هغه له افغانستان انټرنشنل سره په یوې مرکه کې ټینګار وکړ، تر هغه وخته چې طالبان د افغان ولس غوښتنو ته پام ونه کړي؛ نو هېڅکله به ورسره خبرو ته نه کیني.

د مقاومت جبهې مشر وايي: «ان پلار یې احمد شاه مسعود هم د سولې له خبرو څخه انکار نه و کړی او دی هم د یو لړ ارزښتونو په ساتلو سره دغو خبرو ته ژمن دی.»

احمد مسعود چې د طالبانو یو مخکښ سیاسي مخالف بلل کېږي، د سیاسي بدلونونو، د ویانا غونډې او پر افغانستان د نړۍوالو بدلونونو د اغېز په تړاو خبرې کړي دي.‌

نوموړي یو ځل بیا یادونه وکړه: «د افغانستان ولس باید خپله خپل راتلونکی وټاکي.»

د هغه په وینا؛ دی د یوه «داسې افغانستان او حکومت غوښتونکی دی چې ان د طالبانو اولاونه هم په کې باعزته ژوند وکړي.»

د احمد مسعود په باور استبدادي نظامونه تل ړنګ شوي او پایښت نه لري.

د مقاومت جبهې مشر وویل، چې طالبان نه دي بدل شوي او په تېرو درې کلونو کې یې هم د بدلیدو دا فرصت دلاسه ورکړی دی.

د احمد مسعود په خبره طالبان نه دي بدل شوي او په تېرو درېیو کلونو کې یې دا فرصت له لاسه ورکړی.

د هغه په خبره، طالبانو نړۍ ته د افغانستان یو تیاره انځور وړاندې کړی دی.

له دې سره د طالبانو ویاند ذبیح‌الله مجاهد، په ویانا کې د پنځمې غونډې په غبرګون کې له خپلو سیاس مخالفینو وغوښتل چې افغانستان ته دې ستانه شي.

خو احمد مسعود د مجاهد دغو څرګندونو ته په غبرګون کې وویل چې د کډوالۍ زیاتوالی، د ښځو او نجونو اعتراضونه او د وژنو او ناامنۍ پېښې ښيي چې حالات د طالبانو له ادعاوو سره توپیر لري او د مجاهد خبرې بې بنسټه دي.

د احمد مسعود په وینا؛ افغانستان باید د نړۍوالو لپاره د همکاریو پر یو داسې مرکز بدل شي چې هېڅ چا تا ترې د ترهګرۍ ګواښ موجود نه وي.

د ویانا غونډه د سې شنبې او چهارشنبې په ورځ د طالبانو له لسګونو سیاسي مخالفانو په ګډون سره ترسره شوه، چې په کې احمد مسعود او یاسین ضیا ټینګار وکړ، چې تر هغو به د طالبانو پر ضد مبارزه جاري وساتي، تر څو چې افغانستان «ازاد» شي. 

نوموړي ویلي، طالبان د داسې پریکړې صلاحیت نه لري، چې د روم له اساسنامې څخه ځان اوباسي، هغه وايي:«ځکه چې دوی د نړۍوالو حقوقي بهیرونو څخه بې‌ خبره دي او د هر ډېپلوماټیک نظر په څرګندولو سره یواې ځانونه شرموي.»

اندیشه د جمعې په ورځ د «کب دریمه» پر اېکس پاڼه یوې خپرې کړې ویډیو کې ویلي، د طالبانو هغه خبرپاڼه چې په کې یې د نړۍوالې جنایي محکمې غړیتوب رد کړې او د روم د اساسنامې صلاحیت نه مني «یو سمبوليک حرکت دی، ځکه طالبان د دغسې پرېکړې لپاره لا هم نړۍوال مشروعیت نه لري.»

نوموړي وضاحت ورکړی چې د «روم اساسنامه د «۱۲۷مې مادې» له مخې یوازې دولتونو ته اجازه ورکوي، چې له دې تړونه ووځي، خو دغه کار یو رسمي بهیر ته اړتیا لري، چې په کې ملګرو ملتونو ته لیکلی خبر ورکړل کېږي او د وروستۍ پرېکړې لپاره په کې تر یوه کاله انتظار هم شرط دی.

د افغانستان استازي ټینګار کړی چې له دې تړونه وتل، د محکمې هغه صلاحیت له منځه نه وړي چې له دې وړاندې شوي جنایتونه څېړي.

اندیشه زیاته کړې، چې افغانستان لا هم د روم اساسنامې غړی دی او د جرمونو نړۍواله محکمه واک لري، چې په افغانستان کې له ۲۰۰۳م کال راپدیخوا شوي جنایتونه چې ځینې یې د طالبانو مشرانو ته منسوب دي وڅېړي.

د اندیشه په خبره، دغه اقدام یو ځل بیا د طالبانو ډېپلوماټیکه بې وسي څرګندوي.

هغه دا هم ویلي چې له ۲۰۲۱م کال راهیسې طالبانو هڅه کړې چې نړیوال مشروعیت ترلاسه کړي، خو تر اوسه پورې هېڅ هېواد د دوی حکومت په رسمیت نه دی پېژندلی.

نوموړي زیاته کړې چې د طالباو له لوري په ځینو هېوادونو کې د ډېپلوماټیکو استازولیو لاسته راوړل یوه موقتي چاره ده.

اندیشه ویلي، چې د جزا نړۍوالې محکمې صلاحیت ردول د نړۍوالو قوانینو په اړه د طالبانو بې خبري او د دوی وارخطايي څرګندوي.

نوموړي همداراز، د طالبانو د پخوانیو کړنو یادونه کړې لکه د ښځو حقونو څخه سرغړونه، داخلي امنیتي ناورینونه او د بشري حقونو ضد ګڼ دریځونه چې لا له وړاندې یې د دوی ډېپلوماټیک دریځ کمزوری کړی دی.

د افغانستان استازي ټینګار کړی، چې د نړۍوالې جنایي محکمې په اړه د طالبانو ناسم نظر، د طالبانو د لویې ډېپلوماټیکې ستونزې یوه بیلګه ده.

د طالبانو بېلابېلو لوړ پوړو غړو د جرمونو نړۍوالو محکمې د څارنوال د هغه غوښتنې په غبرګون کې نارې سورې ووهلې چې د ملا هبت‌الله د نیول کیدو او محکمه کیدو غوښتنه یې کړې وه.

په دې غوښتنه کې راغلي و، چې ملا هبت‌الله پر افغان نجونو د زده کړو دروازې تړلي، پر ښځو یې سخت بندیزونه لګولي، او له بشري حقونو څخه یې سرغړونه کړې ده.

د کډوالو دغه چوپه، د ناقانونه کډوالو په وړاندې د ولسمشر ډونالډ ټرمپ د وروستيو پرېکړو یوه برخه ده.

رویټرز خبري اژانس ويلي، چې د ناقانونه کډوالو دغه وروستۍ ډله له سان ډیاګو او کلفرونیا څخه ایستل شوي او د کوسټاریکا پلازمینې سان جوز ته لېږدول شوې ده، چې له هغه ځایه به د موټرو په واسطه د پاناما پولې ته نږدې د کډوالو کمپ ته واستول شي.

د کوسټاریکا د امنیت مرستیال عمر بادیلا د سان جوز په هوایيډګر کې خبریالانو ته وویل، چې یادو کډوالو ته تر یوې میاشتې پورې په کوسټاریکا کې د پاتې کیدو اجازه ورکړل شوې، چې په دې موده کې به چارواکي خپلو هیوادونو ته د دوی په خپله خوښه د ستنیدو همغږي وکړي.

ښاغلي بادیلا وویل، «ډیری یې غواړي خپلو هېوادونو ته ستانه شي. هغه زياته کړه چې د هغو کسانو دوسيې به په جلا توګه وڅېړل شي چې نه غواړي بېرته ستانه شي.»

په دغه ډله کې چې ټولې یې کورنۍ دي، د افغانستان، ازبکستان، چین، ارمنستان، ترکیې، روسیې، ګرجستان، ویتنام، اذربایجان، ایران، اردن، قزاقستان او ګانا وګړي شامل دي، چې نهه تنه په کې افغانان دي.

دا لا روښانه نه ده، چې د شړل شویو افغان کډوالو راتلونکي به څه وي، خو په افغانستان کې د جمهوري نظام له پرځېدو ورسته ډیرې افغانان د طالبانو له ویرې هېواد پرېښودو ته اړ شول.