د تورخم دروازې پنځه ورځنۍ تړل کېدا ۱۲ میلیونه ډالره زیان اړولی

خبرپاڼه کې راغلي، چې د چین له سفیر سره په دې لیدنه کې د کندهار میرویس سیمه‌ییز روغتون ودانۍ د بیا رغونې، د خدمتونو پراختیا، سنتي طب او راډیولوژي برخو کې د افغان روغتیايي کارکوونکو د ظرفیت لوړونې او د ساري ناروغیو پېښو ته د رسېدنې په موخه د وسایلو، درملو او واکسینو په برابرولو خبرې اترې شوې دي.

بلخوا په افانستان کې د چین سفارت هم په خپله ویبپاڼه دا خبر تایید کړی او ویلي یې دي، چې چین به له افغانستان سره د روغتیا په برخه کې خپلو همکاریو ته دوام ورکړي.

دغه لیدنه په داسې حال کې کېږي، چې د افغانستان روغتیایي وضعیت په ورستیو کلونو کې د جګړو، اقتصادي بحران او د طبیعي منابعو د کمښت له امله له جدي ستونزو سره مخ دی.

د روان کال په پیل کې د روغتيا نړیوال سازمان ویلي وو، چې په افغانستان کې د طالبانو بیا ځلې واکمنېدو سره د دغه هېواد روغتيايي نظام له جدي ننګونو سره مخ دی.

د روغتیا نړيوال سازمان يې لامل د بهرنیو بسپنو او مرستو درېدل بللي وو. دغه سازمان ويلي وو، چې هغه سیستم چې په ټول هېواد کې مېلیونونو وګړو ته روغتيايي خدمتونه برابروي، کارکوونکي يې په میاشتو د معاش له نشتوالي ځورېدلي او روغتيايي بنسټونه د درملو، تېلو او خوړو له کمبود سره مخ شوي.

څه موده وړاندې د لانسېټ معتبرې روغتیايي خپرنۍ هم په یوه راپور کې ویلي وو، چې د طالبانو له بیا واکمنېدو سره په افغانستان کې له روغتيايي سکتور سره په کېدونکو مرستو کې ځنډ په تېرو دوو لسیزو کې د روغتیا په برخه کې لاسته راوړنې د له منځه تګ له ګواښ سره مخ کړې.

دغه تګلاره، چې په پوځي تاکتیکونو سربېره، د ښوونځیو په نصاب کې بدلون او د ټولنیزو رسنیو په کنټرول راڅرخي، داسې مهال را وړاندې کېږي، چې په پاکستان کې تاوتریخوالی او وژونکي وسله وال بریدونه مخ پر زیاتېدو دي.

د یادې تګلارې لومړی ګام، «بیا کتنه» ده چې د تعلمي نصاب اصلاح، د ځوانانو او نفوذ لرونکو لکه ښوونکو او مذهبي مشرانو ښکیلول، چې په ټولنیزو رسنیو کې د بنسټپالنې او افراطیت پر ضد ملي روایت غښتلی کړي.

په اسلام اباد کې د پاکستان د څېړنو او امنیتي مطالعاتو مرکز ویلي، ۲۰۲۴ کال په نږدې یوه لسیزه کې د پاکستان لپاره ترټولو خونړی کال و.

د دغه مرکز شمېرې ښيي، چې ۲۰۲۴کال پاکستان کې په بریدونو کې ۲۵۲۶ کسان وژل شوي، چې شاوخوا ۷۰۰یې امنیتي ځواکونه، تر ۹۰۰ ډیر ملکي وګړي او شاوخوا ۹۰۰ وسله وال شامل دي.

یاد څېړنیز مرکز زیاتوي، چې د دغو بریدونو ډیره برخه د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي له‌خوا ترسره شوي.

د پاکستان د ملي پراختیا او څېړنو مرکز یو غړی، ډاکټر دایب ګیلاني، الجزیرې تلویزون ته ویلي، چې پاکستان دغې تګلاره ته ورته ډیر نور چوکاټونه هم تر دې وړاندې رامنځته کړي وو، خو په دغې نوې تګلاره کې بدلون دا دی، چې په ټولنه کې د بنسټپالنې او تاوتریخوالي پر ضد مبارزه کوي، ترڅو د افراطیت د زیاتوالي مخه ونیسي.

ښاغلي ګیلاني، الجزیرې سره په یوه وروستۍ مرکه کې ویلي:«د ترهګرۍ پر وړاندې تش په نامه جګړې موږ ته دا ښودلې، چې یوازې پوځي عملیات دوامداره تګلاره نه ده، او دا لنډمهاله لاسته راوړنې دي.»

ښاغلی ګیلاني وایي، چې د بنسټپالنې او افراطیت پر ضد ملي پالیسي په ۲۰۱۹ کال کې چمتو شوې وه، خو په هېواد کې سیاسي بې ثباتي د دې لامل شوه، چې تر۲۰۲۴ کال پورې یاده پالیسي وځنډوي، او په تېر ډیسمبر کې د لومړي وزیر شهباز شریف کابینې تصویب کړه.

ډیری د سیاسي چارو شنوونکي وایي، د پاکستان د دې تګلارې جزیات خورا ګټور دي،خو د پوځ د مشرتابه د امر لاندې پلي کول به یې ستونزمن وي.

کارپوهان په دې باور دي، چې د بنسټپالنې او ترهګرۍ ضد تګلاره، لکه څنګه چې ښکاري یو نوی پلان دی، خو په حقیقت کې دا د تېرو تګلارو د دوام یوه لړۍ ده.

فهیمه زاهد دروازي تېره ورځ د اسلام اباد په باره کهو سیمه کې د پولیسو له‌خوا ونیول شوه.
دغه سازمان پر اېکس پاڼه کاږلي، چې د هغې او د نورو افغان کډوالو د نیولو او له پاکستانه یې د شړلو مسله یوه «جدي ستونزه» ده، چې د پام وړ نړۍوال نیوکې یې هم راپارولې دي.
په دغه یادښت کې راغلي، په وروستیو میاشتو کې پاکستان د افغان کډوالو د بېرته ستنولو هڅې ګړندۍ کړې دي چې له امله یې د هغو کسانو ترمنځ پراخه وېره رامنځته شوې چې په افغانستان کې د طالبانو له ځورونې تښتېدلي دي.

د دغه سازمان راپورونه ښیي، چې په وروستیو کې په پاکستان کې افغان کډوال د نیونې، ځورونې او د شړلو له ګواښونو سره مخ شوي دي.
دغه سازمان زیاته کړې، چې د دغو کډوالو په ډله کې د مدني ټولنو فعالینو، ژورنالیستانو او د ښځو د حقونو فعالانو په ګډون ډېر هغه نور کسان هم شامل دي؛ که چیرې د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان ته ستانه شي، نو ژوند یې له سخت ګواښ سره مخ کېږي.
په دغه لیکنه کې دارنګه راغلي: «د فهیمه زاهد دروازي قضیه هغه ګواښ ته اشاره کوي، چې په پاکستان کې افغان کډوال ورسره مخ دي. د ښځو د حقونو د فعالې او خبریالې په توګه افغانستان ته د هغې جبري ستنېدل کولای شي، هغه د سختې ځورونې سره مخ کړي.»
دغه سازمان له پاکستاني چارواکو غوښتي، چې فهیمه زاهد دروازي ژر تر ژره خوشې کړي او د هغې خوندیتوب ډاډمن کړي.
دغه سازمان د پاکستان پر حکومت غږ کړی، چې د افغان کډوالو د اېستلو لړۍ وځنډوي او له نړۍوالو سازمانونو سره همکاري وکړي؛ ترڅو دوی ته اړین خوندیتوب او ملاتړ چمتو کړي.
د دغه یادښت په وروستۍ کرښه کې راغلي، د بشري حقونو درناوی او هغو کسانو ته پناه ورکول چې له ځورونې څخه تښتي؛ هغه بنسټیز مسوولیتونه دي، چې پاکستان یې باید درناوی وکړي.
تر دې څو ورځې وړاندې د پاکستان حکومت د ښځو د حقونو یوه بله فعاله زهرا موسوي هم په اسلام اباد کې د خپل زوی سره یې یوځای نیولې وه، چې لا یې هم برخلیک روښانه نه دی.

له بل پلوه تازه پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د دغه هېواد حکومت پلان لري څو د ناقانونه افغان کډوالو د اېستلو دویم پړاو پیل کړي او په دغه پړاو کې شاوخوا ۸۰۰ زره کسان د بې‌ځایه‌ کېدو له ګواښ سره مخ دي.

د راپورونو له مخې، د هغو افغانانو د استوګنې موده چې غواړي درېیم هېواد ته لاړ شي، د ۲۰۲۵ کال د جون میاشتې تر ۳۰مې پورې غځول شوې؛ خو د ۲۰۲۵ کال تر سپټمبر پورې له بل هېواده د ویزې د نه‌‌ ترلاسه کولو په صورت کې هغوی هم ناقانونه کډوال ګڼل کېږي او له دغه هېواده به و اېستل شي.

هغه د کرېکټ نړۍوالې شورا له‌خوا د ښځینه لوبډلې په رسمیت پېژندو غوښتونکې شوه.
د برېتانیا د کرېکټ ملي لوبډله د اتلانو جام په یوې حساسه لوبه کې د چهارشنبې په ورځ د افغانستان پر وړاندې د لوبو ډګر ته ښکته کېږي.
د افغانستان د ښځو کرېکټ ملي لوبډله چې په ۲۰۲۱کال کې د طالبانو تر واکمنېدو وروسته اسټرالیا ته کډواله شوه وویل، چې په دغو درېیو کلونو کې د کرېکټ د نړۍوالې شورا له‌خوا بابېزه ګڼل شوې او د دوی څخه د ملاتړ غوښتنې بې ځوابه پاتې دي.
که څه هم د کرېکټ نړۍوالې شورا د قانون له مخې، هغه هېوادونه چې د ښځو کرېکټ ملي لوبډله نه لري، نه شي کولای چې د نارینه‌و نړۍوالو لوبو کې ګډون وکړي؛ خو د افغانستان د نارینه‌و کرېکټ ملي لوبډله لاهم په نړۍوالو لوبو کې د لوبېدو اجازه لري او د هغوی لپاره کوم محدودیت په پام کې نه دی نیول شوی.
له دې سره د افغانستان د ښځینه‌و کرېکټ ملي لوبډلې غړې فېروزه امیري ټینکار کوي، چې د برېتانیا له‌خوا د لوبې سره پرېکون یوه مناسبه حل لار نه‌ ده.
هغې د سکای نیوز ورزشي برخې ته وویل: «دا چې نړۍ غواړي له موږ او افغان ښځو ملاتړ وکړي، یوه ښه هڅه ده؛ خو زه خپله داسې فکر کوم، چې پرېکون به اغېز ونه کړي.»
فېروزې د افغانستان د ښځو کرېکټ ملي لوبډلې د راتلونکې په اړه وویل: «د هغې وخت رارسېدلی، چې د کرېکټ نړۍواله شورا یو ګام واخلي او موږ د ملي لوبډلې په توګه په رسمیت وپېژني او اجازه راکړي، چې په نړۍواله کچه سیالي وکړو. او یا موږ دې د کډوالې لوبډلې په توګه په رسمیت وپېژني؛ تر څو د افغانستان استازيتوب وکړای شو.»

د افغانستان د مخکیني حکومت تر پرځېدو وړاندې د هېواد کرېکټ بورډ ژمنه کړې وه، چې د ښځو د کرېکټ د ودې په برخه کې پروګرامونه پیلوي او ۲۵ لوبغاړې یې ملي لوبډلې لپاره ټاکلې وې؛ خو دغه اقدام د ۲۰۲۱کال په نیمایي کې په ټپه ودرېده.
د افغانستان د نارینه‌و کرېکټ ملي لوبډلې روزونکی جاناتان تروت وایي، لوبغاړي یې پوهېږي چې «په هېواد کې یې وضعیت سم نه دی» او د ښځو پر وړاندې د طالبانو له سختو بندیزونو خبر دي.
هغه په اتلانو جام کې له برېتانیا سره د یوې حساسې لوبې له پیل وړاندې په لاهور کې بي‌بي‌سي ته وویل: «زموږ لوبغاړي د سم او ناسم ترمنځ په توپیر پوهېږي. د هغوی لپاره یو پېچلی وضعیت دی. زه هڅه کوم، چې د هغوی دغه وضعیت درک کړم.»
د لوبې تر مخه په یوې خبري غونډه کې د افغانستان د کرېکټ ملي لوبډلې لوبډلمشر حشمت‌الله شهیدي وویل: «ټول غواړي، چې د افغانستان د کرېکټ ښځینه لوبغاړي هم وشي کړای، کرېکټ وکړي.»

خو هغه د برېتانیا له‌خوا د افغانستان سره د لوبې د پرېکون په اړه وویل: «موږ لوبغاړي یو او یوازې هغه څه چې په لوبغالي کې کېږي پرې کار کولای شو، سیاست زموږ په واک کې نه دی.»
تر ۱۶۰ ډېرو بریتانیايي سیاست‌والو د یوه لیک په لاسلیکولو سره د برېتانیا له کرېکټ ملي لوبډلې وغوښتل، چې د طالبانو سره د اعتراض لپاره دې د افغانستان کرېکټ ملي لوبډلې سره له لوبې ډډه وکړي.
ورته مهال د برېتانیا لومړی وزیر کې‌یر سټارمر د کرېکټ نړۍوالې شورا د قوانینو د پلي کولو غوښتنه وکړه؛ خو د برېتانیا د کلتور وزیرې لیزا نندي ټینګار وکړ، چې لوبه باید ترسره شي؛ تر څو د برېتانیا لوبډله تاوان ونه کړي او وړاندیز یې وکړ، چې برېتانوي چارواکي دې په دغو سیالیو کې ګډون ونه کړي.
له دې سره د برېتانیا کرېکټ بورډ منلې، چې د دغه هېواد لوبډله به په لوبو کې ګډون وکړي.
د دغې لوبډلې اجراییوي مشر ریچارډ ګولډ سکای نیوز ته وویل:« د لوبې سره پرېکون به یو بې پایلې اقدام وي. طالبان پرې سر نه خوږوي. تر نیمایي ډېر طالبان اصلأ نه غواړي، چې په افغانستان کې د کرېکټ لوبه وشي؛ نو له دې امله دغه ډول اقدام به د افغانستان د خلکو په ګټه نه وي.»

ښاغلي محمدصادق د دغې لیدنې د تصویرونو په خپرولو سره پر اېکس پاڼه کاږلي: «موږ په سیمه کې د وروستیو بدلونونو او د افغانستان په برخه کې د نړۍوالې ټولنې د مهمو ننګونو په اړه ژورې خبرې وکړې.»
هغه زیاته کړې، چې په دغې لیدنه کې دواړو خواوو د افغانانو لپاره د نړۍوالې همکارۍ او د دوامداره بشري ملاتړ پر اهمیت هوکړه وکړه.

د پاکستان استازي له‌خوا د افغانانو د بشري ملاتړ د دوام خبرې اترې داسې مهال کېږي، چې تازه پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د دغه هېواد حکومت پلان لري څو د ناقانونه افغان کډوالو د اېستلو دویم پړاو پیل کړي او په دغه پړاو کې شاوخوا ۸۰۰ زره کسان د بې ځایه‌کېدو له ګواښ سره مخ دي.
افغانستان یو له هغو هېوادونو دی، چې تر نیمایي ډېر وګړي یې بشري مرستو ته اړ دي.
د ټرمپ له‌خوا افغانستان ته د مرستو ځنډېدل په افغانستان کې خلک له ګڼو ستونزو سره مخ کړي او د ډېرو پروژو او مرستندویه دفترونو د تړل کېدو او یاهم د بودجې د کمښت له امله د کارکوونکو د کمولو له امله زیات شمېر کسان وزګار شوي دي.

تېرکال له پاکستانه افغانستان ته ورغلي ګڼ کډوال له هم د کډوالو په بنډغالو کې شپې سبا کوي او لاتراوسه سرپناه نلري.