د افغانستان د متحدې جبهې مشر سمېع سادات چې د طالبانو له واکمنېدو راهیسې د دې ډلې پرضد جګړې ته د تیاري خبرې کوي، نن یې بیا د افغانستان انټرنشنل پښتو په سپېس کې وویل «طالبانو افغانستان اشغال کړی دی او د دوی پر وړاندې د جګړې لپاره امادګي نیسو.»
سمېع سادات د دوحې تړون پنځمې کلیزې ته په اشاره د دې تړون په اړه د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد «افغانانو او امریکایانو ته دروغ ویلي.»
د اسمېع سادات په خبره، «د امریکا جنرالانو د دوحې تړون نه غوښت او نه هم افغان نظامیان ددې تړون غوښتونکي ول. »
جنرال سمېع سادات وايي چې دوی د جګړې لپاره چمتوالی درلود خو پر افغان ځواکونو نظامي مرستې ودرېدلې او هوايي ځواک ته تجهزات ونه رسېدل او د دفاع حالت ته لاړل.
دی همدراز زیاتوي چې د سولې د خبرو پرمهال د قطر ۱ میلیارد ډالره ورکړل او طالبانو د پاکستان د استخباراتو په ملتیا په دې پیسو نوي نظامي تهجیزات واخیستل.
د افغانستان دا پخوانی جنرال په دې باور دی چې طالبان نه غواړی له نورو افغانانو سره جوجاړی وکړي: «دا یو نظامي ډله ده او ترتیب او زور یې نظامي دی دوی ددې نظامي زور باندې افغانانو سره خبرې کوي نو د دوی پر وړاندې زور هم باید نظامي وي او سلاح پر ژبه ورسره خبرې وشي او دا نظام یې له منځه لاړ شي. »
جنرال سمېع سادات په ټینکار سره وايي:« طالبان ولسي ملاتړ نه لري اقتصاد نه لري تعهد نه لري د دوی د نظام چپه کول چې کله یې وخت راشي ښه په تېزي سره به له منځه ځي او ازادۍ لپاره باید جګړه وشي او هغه له یوځای شروع کېږي نو د دوی زاوال را نژدې دی او دا جګړه غواړي.»
د افغانستان انټرنشنل پښتو په دې سپېس په پای کې جنرال سمېع سادات د پخواني سیاسونو په اړه وايي چې دوی په خپل وخت کې زحمتونه باسلي دي خو اوس د نوي ځوان نسل وار رارسدلی دی او دوی به له طالبانو وروسته افغانستان رهبري کوي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د دوحيې د پنځمې کلیزې به مناسبت په یوه مرکه کې ويلي، چې له امریکا سره دغه تړون پای ته رسېدلی او دوی دا مهال د خپلو اصولو له مخي مخ ته ځي. مجاهد زياتوي، چې امریکا لا هم د دوحيې د تړون ځني ژمنې نه دي عملي کړي.
د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د جمعې په ورځ د دغې ډلې تر واک لاندي ملي ټلویزیون سره په مرکه کې ويلي، چې دوی د دوحې تړون کې د امریکا سره شرطونه عملي کړي.
نوموړی زیاتوي: «د دوحې تړون کې له امریکا سره دوه اساسي شرطونه، له افغانستان د امریکایانو وتل او د افغانستان خاوره د دوی په وړندي نه استعمالول یې عملي شوي.»
د مجاهد په خبره، امریکا پر دوی د بندیزونو دلیري کولو او له دوی سره د تعامل شرطونه نه دي عملي کړي.
د نوموړي په خبره، له امریکا سره تړون پای ته رسېدلی.
«د تړون عمومي محتویات مراعت شوي، د تړون په اساس موږ مخ ته نه ځو، بلکي موږ د خپل نظام په اصولو باندې مخ ته ځو، هغه له امریکایانو سره یو تړون و، چې په هغه وخت کې پای ته ورسېد.»
د ټولګډونه حکومت جوړول د دوحې تړون مهم شرط او له طالبانو سره د اړیکو عادي کولو لپاره مهم بلل کېږي.
که څه هم د دې تړون له مخې طالبان واکمن شول، خو لا یې هم حکومت رسمیت نه لري
له دې سره طالبانو ویاند زياتوي، چې تېر کال يې له چين، روسیې، ارزبایجان، قزاقستان او یو شمېر نورو هېوادونو سره تعامل کړی او اوس مهال یې له هند سره د تعامل خبرې روانې دي.
نوموړي يو ځل بیا په ملګرو ملتونو کې د افغانستان د چوکۍ غوښتنه وکړه.
«غوښتنه کوو چې په ملګرو ملتونو کې د افغانستان چوکۍ باید ورکړل شي، له دې لارې کولی شو چې د افغانانو ږغ تر نړۍ ورسوو او افهام او تفهیم زيات شي، په ځنډېدو اړیکو ته زیان رسيږي.»
د امریکا او طالبانو ترمنځ د دوحيې په نوم دغه تړون د ۲۰۲۰ کال د فبرورۍ په ۲۹مه نېټه د امریکا د پخواني ځانګړي استازي زلمی خلیلزاد او د طالبانو د هغه وخت د سیاسي دفتر د مشر ملا عبدالغني برادر له خوا لاسلیک شو
طالبانو هغه مهال دغه تړون د افغانستان لپاره تاريخي یاد کړ او د عملي کولو کېدو لپاره یې کلکې ژمنې وکړې.
د طالبانو سترې محکمې اعلان وکړ، چې د میاشتې لیدو کمیټې سپوږمۍ لیدلې او سبا د شنبې ورځ به د روژې لومړۍ ورځ وي. طالبانو د سعودي عربستان د سترې محکمې له اعلان څو شېبې وروسته د روژې رسمي اعلان وکړ.
پر همدغه مهال حرمین شریف پر اېکسپاڼه لیکلي، چې په سعودي عربستان کې سپوږمۍ لیدل شوې ده او د ۱۴۴۶ کال روژه به نن شپه پیل شي.
د سعودي عربستان له اعلان څخه څو شیبې وروسته د طالبانو سترې محکمې هم اعلان وکړ، چې د میاشتو لیدو د مرکزي او ولایتي کمیټو غړو په غزني، کندهار، کابل، فاریاب، پکتیا او زابل ولایتونو کې سپوږمۍ لیدلي او سبا د شنبې په ورځ به د روژې لومړۍ ورځ وي.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته دغه ډله د روژې، کوچني اختر او لوی اختر لپاره رسمي اعلانونه کوي او تېر کال د دغې ډلې سترې محکمې د روژې او کوچني اختر لپاره د شپي ډیر ناوخته اعلان وکړ.
د ډونالډ ټرمپ واک ته له رسېدو سره، د امریکا په بهرني سیاست کې په ځانګړي ډول د افغانستان په اړه بدلون راغلی. دا بدلون د یوې پراخې ستراتیژۍ برخه وه، چې د افغانستان په ګډون یې ډېر هېوادونه تر اغېز لاندې راوستل.
د بشري مرستو بندېدل
یوه له دغو بدلونونو څخه د امریکا د بشري مرستو بندېدل وو، چې د افغانستان اقتصادي ستونزې یې زیاتې کړې. دا پرېکړه د دې اندېښنې له امله شوې وه، چې دا مرستې به د طالبانو لاس ته ورسېږي.
تر اوسه معلومه نهده، چې امریکا به دا مرستې بیا پیل کړي که نه؛ خو دا پرېکړه د افغانستان د واکساتنې پر توازن مستقیم اغېز لري. په تېرو کلونو کې د بهرنیو مرستو بندېدل ډېری وخت د حکومتونو د سقوط لامل شوی، ځکه افغانستان د جغرافیوي محدودیتونو او د طبیعي زېرمو د کماستعمال له امله، بدیله عایداتي سرچینه نهلري. ځینې شنونکي وايي، د مرستو کمېدل طالبان دې ته اړ باسي، چې د افغانستان له نورو سیاسي اړخونو سره معنادار مذاکرات وکړي، خو ځینې نور بیا باور لري، چې دا پرېکړه به د طالبانو داخلي اختلافات لا زیات کړي.
امریکايي وسلې
د ۲۰۲۱ کال د امریکا له وتلو وروسته، طالبانو د میلیاردونو ډالرو په ارزښت امریکايي نظامي تجهیزات تر لاسه کړل. ډونالډ ټرمپ اوس ټینګار کوي، چې دا وسلې باید بېرته امریکا ته وسپارل شي، خو طالبان دا غوښتنه نهمني.
واشنګټن اندېښنه لري، چې دغه وسلې به داعش-خراسان او نورو ترهګریزو ډلو ته ورسېږي، چې کېدای شي د امریکا پر ګټو برید وکړي. دا اندېښنه نوې نهده؛ امریکا په ۱۹۸۰مه لسیزه کې افغان مجاهدینو ته د شوروي پر ضد سټینګر توغندي ورکړل، خو وروسته له بریا یې وېره درلوده، چې دا وسلې به د امریکا یا د دوی د متحدینو پر ضد وکارول شي.
اوس هم ورته اندېښنه شته، خو دا روښانه نهده، چې د ټرمپ وروستۍ څرګندونې یواځې کمپایني شعار دی او که به عملي اقدامات ورسره مل وي.
د طالبانو بدیل ځواکونه
امریکا تر اوسه د طالبانو پر ضد له وسلهوالو ډلو سره رسمي ملاتړ نهدی اعلان کړی. د جو بایډن ادارې ټینګار کاوه، چې د افغانستان کړکېچ نظامي حل نهلري او د طالبانو پر ضد وسلهوالې هڅې به د کورنیو جګړو دوام ته لار هواره کړي.
د ټرمپ د "امریکا لومړۍ" پالیسۍ ته په کتو، چې بهرني لګښتونه کموي، داسې نه ښکاري چې واشنګټن به د طالبانو ضد وسلهوالې ډلې په رسمي ډول تمویل کړي.
خو د ترهګرۍ د پراخېدو اندېښنه لا هم د امریکا لپاره جدي ده. د امریکا د بهرنیو چارو وزیر پر طالبانو د داعش او القاعدې د احتمالي همکارۍ له امله انتقاد کړی.
شنونکي وايي، امریکا باید د افغانستان لپاره نوی سیاست غوره کړي، ځکه د اوسني وضعیت دوام به افراطي ډلې نورې هم پیاوړې کړي.
د ډېموکراتيکو ځواکونو ملاتړ
امریکا کولای شي، د طالبانو ضد ډېموکراتیک ځواکونه پیاوړي کړي. دغو ډلو د تېرو شلو کلونو په جریان کې د ګڼو ستونزو سره سره، وده وکړه، خو د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یا ځپل شوي او یا هم منزوي شوي.
کارپوهان وړاندیز کوي، چې د امریکا ملاتړ باید یواځې سیاسي ډلو ته محدود نهوي، بلکې د ټولنیزو او فرهنګي بنسټونو ملاتړ ته هم اړتیا ده. د طالبانو په دوره کې د ښځو د حقونو او ټولنیزو ازادیو محدودیتونه جدي ستونزه بلل کېږي. امریکا کولای شي، د تعلیمي، روغتیایي او بشري حقونو د پروګرامونو له لارې، د افغانستان د پوهاوي او د حقونو د دفاع فرهنګ ته وده ورکړي.
د سیمهییزې ډېپلوماسۍ اړتیا
کارپوهان ټینګار کوي، چې امریکا باید له پاکستان، ایران، چین او روسیې سره همغږي ولري، ځکه د افغانستان په اړه یو اړخیز سیاستونه مطلوبې پایلې نه لري.
تاریخي اړیکې او ګډ مسوولیت
د تېرو شلو کلونو د امریکا او افغانستان اړیکې یوازې د نظامي مداخلې یا سیاسي همکارۍ تر کچې محدودې نهدي. دې اړیکو د دواړو هېوادونو خلکو ته ګډې خاطرې، ارمانونه او یو تاریخي مسوولیت پرېښی دی.
د ټرمپ د کابینې ځینې مهم غړي، چې افغانستان ته د شخصي تجربې له مخې اشنا دي، باور لري، چې طالبانو ته اتکا نه یواځې د امریکا ګټې نه تأمینوي، بلکې د افراطي ډلو په ګټه تمامیږي.
له همدې امله، که امریکا غواړي، د افغانستان په اړه خپلې امنیتي اندېښنې را کمې کړي، باید د قانونمحوره حکومت، د ډېموکراتیکو ځواکونو پیاوړي کولو او د سیمهییزې ډېپلوماسۍ د پراخولو سیاستونه غوره کړي.
افغانستان لا هم د واشنګټن پرېکړو ته سترګې په لار دی، خو یو څه روښانه دي: افغانستان باید هېر نهشي. د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې یوازې د تېرې یوې لسیزې جګړه نه، بلکې یو تاریخي مسوولیت دی، چې له پامه نهشي غورځېدلای.
د ۲۰۲۱کال د اګست په میاشت کې چې طالبانو کابل ونیو، د افغان نخبه ګانوقشر، مدني فعالانو، خبریالانو او علمي شخصیتونو د کډوالۍ بېسارې څپه پیل شوه. د دې وضعیت په پایله کې، د افغانستان سیاسي او ټولنیز ډګر له مسلکي او فعالو اشخاصو تش شو.
طالبان د دې تشې اصلي ګټهاخیستونکي وو، چې تر اوسه یې له درې کلونو زیات واک ته دوام ورکړی دی.
دا لیکنه د افغان ډیاسپورا د یو شمېر سیاسي، مدني او رسنیزو فعالانو نظرونه څرګندوي.
یاسین صمیم – کاناډا کې د هزارهګانود عدالت غوښتنې ډلې غړی
په کوربه هېواد کې ونډه – په کاناډا کې د افغان کډوالو ټولنه د فعالیت، عدالت غوښتنې او مدني خوځښتونوپراخ ظرفیت لري. د ښځینه فعالانو، د ولسي جرګې پخوانیو غړو او د بشري حقونو مدافعینو شتون پکې د دېسبب شوی چې د افغانستان د ښځو او نجونو وضعیت په کاناډا کې جدي انعکاس پیدا کړي.
د بېلګې په توګه د ښځو د جبري نیونو پر ضد مظاهرې، د جنسیتي تبعیض د ختمولو لپاره کمپاینونه او د هزاره ګانو دنسلوژنې پر ضد عدالت غوښتنه، هغه هڅې وې چې د کاناډا د حکومت تر کچې مطرح شوې دي.
خو له بله اړخه، د کډوالو تعامل یوازې د مدني ټولنو او بشري حقونو بنسټونو کچېته محدود پاتې شوی او د کوربه هېواد له محلي ادارو، ښاري شوراګانو او ښاروالیو سره لازمې اړیکې نه دي جوړې شوي. دا تشه د افغانانو د ادغام بهیر له ستونزو سره مخ کوي.
د روایت جوړونه - په تېرو درې کلونو کې، افغان ډیاسپوراد افغانستان د خلکو ستونزو ته انعکاس ورکولو کې مهم رول لوبولی. دا یو ارزښتناک ظرفیتي کاردی، خو که د افغانستان سیاسي وضعیت بدل نه شي، دا هڅې ممکن کمزورې شي او د ډیاسپورا تجربه به ورو ورو ضایع شي.
د ګډ روایت د رامنځته کولو ستونزه – د افغانانو لپاره د یو واحد روایت جوړول تل یوه ننګونه وه. په تېرو شلو کلونو کې که څه هم قومي توازن عادلانه نه و، خو داسې ګډ ارزښتونه موجود وو چې ملي یووالی یې ساتلی و.
د جمهوریت له سقوط وروسته، دا یووالی کمزوری شو او قومي او نژادي بحثونه بېرته راژوندي شول. په ډیاسپورا کې هم دا ډول وېش رامنځته شویچې یو لوری د جمهوریت ملاتړي دي، بل لوری د طالبانو پلویان او نور یې مخالفین دي.
دېحالت د افغان ډیاسپورا تر منځ بېاعتمادي پیدا کړېچې د یوه ګډ ملي دریځ د رامنځته کېدو چانس ته یې زیان رسولی دی.
شاه محمود میاخېل – د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري الو د خوځښتغړی
میاخېل باور لري چې افغان ډیاسپورا اوس د نیمه ډک ګیلاس مثال لري. دی وایي، که د طالبانو حکومت تر اوسه نړیوال مشروعیت نه دی ترلاسه کړی، دا د بهر مېشتو افغانانو د فعالیتونو او مبارزو پایله ده.
میاخېل د افغان ډیاسپورا د بېنظمۍ او ګډوډۍ له امله اندېښنه لري. د ده په وینا، د یو قوي سیاسي چتر نشتوالی د ډیاسپورا تر ټولو لویه ستونزه ده. دغه راز رسنیو هم ونه شوای کولای چې د ډیاسپورا لپاره یو ټولمنلی روایت جوړ کړي.
دی ټینګار کوي چې لومړیتوبونه باید څرګند شياو د اوسني وضعیت پر وړاندې باید یوه پراخ تفاهم رامنځته شي. پر ځای د دې چې د اشخاصو، قومونو او ژبو استازیتوب وشيباید د بنسټونواو ملي ګټو استازیتوب ته پاملرنه وشي.
اوسنی وضعیت - اوس مهال د افغان ډیاسپورا لپاره مسیر ناڅرګند دی. دوی د ایډیالیزم او واقعیت ترمنځ بند پاتې دي. له یوې خوا غواړي چې نړیواله ټولنه د افغانستان په قضیه کې فعاله پاتې شي، خو له بلې خوا که څوک فعالیت وکړي، ورته د جاسوسۍ مهر لګول کېږي.
هره بهرنۍ تګلاره چې زموږ د افغانستان ستونزه حل نه کړي، ښه پالیسي نه ده. که پر طالبانو فشار نتیجه ورنه کړي، باید بله لاره پیدا شي.
زهرا جویا – د رُخشانه میډیا بنسټاېښودونکې، بریټانیا
زهرا جویا وایي، د افغانستان دننه او بهر یو ګډ روایت باید ازادي، د تعلیم حق او امنیت وي. خو که دا روایت قومي رنګ واخلي د تفاهم فضا زیانمنېږي.
لارې چارې - ډیاسپورا کولی شي مثبت رول ولوبوي، خو باید له زړو سیاسي څېرو او قومي روایتونو څخه واوړي. د ښځو پر فعال حضور باید ټینګار وشي. د تېرو شلو کلونو نوي نسل او مسلکي ځواک تر ټولو ډېر زیان لیدلی، نو همدا قشر باید د افغانستان د راتلونکي لپاره وکارول شي.
که غواړو له اوسني بحران څخه ووځو، باید ډیاسپورا منسجمه شي. دا کار د همغږۍ او انسجام میکانیزمونو ته اړتیا لري. ممکن داسې یو رهبر ته اړتیا وي چې دا ټول منظم کړي.
پر نوي نسل باید باور زیات شي، ځکه دوی به د پخوانیو سیاستوالو په څېر فاسد نه وي.
د طالبانو حکومت په اکوړه خټک حقانیه مدرسه کې چاودنه غندلې او د مولانا حامدالحق وژنه یې «لویه ضایعه» بللي ده. ګڼو طالب چارواکو په دغه مدرسه کې زدکړې کړې دي او د دغې مدرسي له مشرانو سره نږدې اړیکې لري.
د طالبانو پر مرستیال ویاند حمد الله فطرت سربېره په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت هم په اعلامیه کې د مولانا حامدالحق او یو شمېر نورو کسانو د وژل کېدو باندې خواشیني ښودلې او دا برید یې “بزدلانه” عمل بللی دی.
طالبان د حقانيه مدرسي د پخواني مشر مولانا سمیع الحق او د هغه د زوی مولانا حامدالحق سره خورا نږدې اړیکي پاللې.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو څو میاشتې وروسته، د دغې ډلې د لوړو زدکړو پخوانۍ وزیر عبدالباقي حقاني او یو شمېر نور طالبان د ۲۰۲۱ کال په ډیسمبر میاشت کې دې مدرسې ته لاړل.
د مدرسې مشر مولانا حامدالحق د ۱۴۰۲ کال په کب میاشت کې د یو شمېر نورو پاکستاني دیني عالمانو سره کابل ته سفر وکړ او د دغه سفر پرمهال یې د طالبانو د ریاست الوزرا د پخواني سیاسي مرستیال او او د کډوالو د اوسني وزیر مولوي عبدالکبیر په ګډدون یې د ځینو طالب چارواکو سره وکتل.
د اکوړه خټک حقانیه مدرسه یو له هغو مدرسو څخه ده، چې د طالبانو ګڼو غړو پکې زدکړې کړې او یاده مدرسه د فکري مرکز په توګه یادوي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د طالبانو د ریاست الوزرا پخواني سیاسي مرستیال مولوي عبدالکبیر د دغه ډلې د چارو ادارې ته هغه وخت امر کړی و، چې د مالیې وزارت سره په همږغې د یوې اونۍ په جریان کې ۷ میلیونه افغانۍ په کابل کې د پاکستان د نشنل بانک له لارې د حقانیه مدرسې په حساب کې زیاتې کړي.
مولانا حامدالحق کابل ته د خپل سفر څخه شپږ میاشتې وړاندې په یوه خبرې غونډه کې د دغې مدرسې د اقتصادي ستونزو خبره کړې وه.
حامدالحق هغه مهال ویلي و، چې نور اقتصادي توان نه لري او که مرستې ورسره ونه شي ښايي دغه مدرسه وتړل شي.