د طالبانو سترې محکمې اعلان وکړ، چې د میاشتې لیدو کمیټې سپوږمۍ لیدلې او سبا د شنبې ورځ به د روژې لومړۍ ورځ وي. طالبانو د سعودي عربستان د سترې محکمې له اعلان څو شېبې وروسته د روژې رسمي اعلان وکړ.
پر همدغه مهال حرمین شریف پر اېکسپاڼه لیکلي، چې په سعودي عربستان کې سپوږمۍ لیدل شوې ده او د ۱۴۴۶ کال روژه به نن شپه پیل شي.
د سعودي عربستان له اعلان څخه څو شیبې وروسته د طالبانو سترې محکمې هم اعلان وکړ، چې د میاشتو لیدو د مرکزي او ولایتي کمیټو غړو په غزني، کندهار، کابل، فاریاب، پکتیا او زابل ولایتونو کې سپوږمۍ لیدلي او سبا د شنبې په ورځ به د روژې لومړۍ ورځ وي.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته دغه ډله د روژې، کوچني اختر او لوی اختر لپاره رسمي اعلانونه کوي او تېر کال د دغې ډلې سترې محکمې د روژې او کوچني اختر لپاره د شپي ډیر ناوخته اعلان وکړ.
د ډونالډ ټرمپ واک ته له رسېدو سره، د امریکا په بهرني سیاست کې په ځانګړي ډول د افغانستان په اړه بدلون راغلی. دا بدلون د یوې پراخې ستراتیژۍ برخه وه، چې د افغانستان په ګډون یې ډېر هېوادونه تر اغېز لاندې راوستل.
د بشري مرستو بندېدل
یوه له دغو بدلونونو څخه د امریکا د بشري مرستو بندېدل وو، چې د افغانستان اقتصادي ستونزې یې زیاتې کړې. دا پرېکړه د دې اندېښنې له امله شوې وه، چې دا مرستې به د طالبانو لاس ته ورسېږي.
تر اوسه معلومه نهده، چې امریکا به دا مرستې بیا پیل کړي که نه؛ خو دا پرېکړه د افغانستان د واکساتنې پر توازن مستقیم اغېز لري. په تېرو کلونو کې د بهرنیو مرستو بندېدل ډېری وخت د حکومتونو د سقوط لامل شوی، ځکه افغانستان د جغرافیوي محدودیتونو او د طبیعي زېرمو د کماستعمال له امله، بدیله عایداتي سرچینه نهلري. ځینې شنونکي وايي، د مرستو کمېدل طالبان دې ته اړ باسي، چې د افغانستان له نورو سیاسي اړخونو سره معنادار مذاکرات وکړي، خو ځینې نور بیا باور لري، چې دا پرېکړه به د طالبانو داخلي اختلافات لا زیات کړي.
امریکايي وسلې
د ۲۰۲۱ کال د امریکا له وتلو وروسته، طالبانو د میلیاردونو ډالرو په ارزښت امریکايي نظامي تجهیزات تر لاسه کړل. ډونالډ ټرمپ اوس ټینګار کوي، چې دا وسلې باید بېرته امریکا ته وسپارل شي، خو طالبان دا غوښتنه نهمني.
واشنګټن اندېښنه لري، چې دغه وسلې به داعش-خراسان او نورو ترهګریزو ډلو ته ورسېږي، چې کېدای شي د امریکا پر ګټو برید وکړي. دا اندېښنه نوې نهده؛ امریکا په ۱۹۸۰مه لسیزه کې افغان مجاهدینو ته د شوروي پر ضد سټینګر توغندي ورکړل، خو وروسته له بریا یې وېره درلوده، چې دا وسلې به د امریکا یا د دوی د متحدینو پر ضد وکارول شي.
اوس هم ورته اندېښنه شته، خو دا روښانه نهده، چې د ټرمپ وروستۍ څرګندونې یواځې کمپایني شعار دی او که به عملي اقدامات ورسره مل وي.
د طالبانو بدیل ځواکونه
امریکا تر اوسه د طالبانو پر ضد له وسلهوالو ډلو سره رسمي ملاتړ نهدی اعلان کړی. د جو بایډن ادارې ټینګار کاوه، چې د افغانستان کړکېچ نظامي حل نهلري او د طالبانو پر ضد وسلهوالې هڅې به د کورنیو جګړو دوام ته لار هواره کړي.
د ټرمپ د "امریکا لومړۍ" پالیسۍ ته په کتو، چې بهرني لګښتونه کموي، داسې نه ښکاري چې واشنګټن به د طالبانو ضد وسلهوالې ډلې په رسمي ډول تمویل کړي.
خو د ترهګرۍ د پراخېدو اندېښنه لا هم د امریکا لپاره جدي ده. د امریکا د بهرنیو چارو وزیر پر طالبانو د داعش او القاعدې د احتمالي همکارۍ له امله انتقاد کړی.
شنونکي وايي، امریکا باید د افغانستان لپاره نوی سیاست غوره کړي، ځکه د اوسني وضعیت دوام به افراطي ډلې نورې هم پیاوړې کړي.
د ډېموکراتيکو ځواکونو ملاتړ
امریکا کولای شي، د طالبانو ضد ډېموکراتیک ځواکونه پیاوړي کړي. دغو ډلو د تېرو شلو کلونو په جریان کې د ګڼو ستونزو سره سره، وده وکړه، خو د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته یا ځپل شوي او یا هم منزوي شوي.
کارپوهان وړاندیز کوي، چې د امریکا ملاتړ باید یواځې سیاسي ډلو ته محدود نهوي، بلکې د ټولنیزو او فرهنګي بنسټونو ملاتړ ته هم اړتیا ده. د طالبانو په دوره کې د ښځو د حقونو او ټولنیزو ازادیو محدودیتونه جدي ستونزه بلل کېږي. امریکا کولای شي، د تعلیمي، روغتیایي او بشري حقونو د پروګرامونو له لارې، د افغانستان د پوهاوي او د حقونو د دفاع فرهنګ ته وده ورکړي.
د سیمهییزې ډېپلوماسۍ اړتیا
کارپوهان ټینګار کوي، چې امریکا باید له پاکستان، ایران، چین او روسیې سره همغږي ولري، ځکه د افغانستان په اړه یو اړخیز سیاستونه مطلوبې پایلې نه لري.
تاریخي اړیکې او ګډ مسوولیت
د تېرو شلو کلونو د امریکا او افغانستان اړیکې یوازې د نظامي مداخلې یا سیاسي همکارۍ تر کچې محدودې نهدي. دې اړیکو د دواړو هېوادونو خلکو ته ګډې خاطرې، ارمانونه او یو تاریخي مسوولیت پرېښی دی.
د ټرمپ د کابینې ځینې مهم غړي، چې افغانستان ته د شخصي تجربې له مخې اشنا دي، باور لري، چې طالبانو ته اتکا نه یواځې د امریکا ګټې نه تأمینوي، بلکې د افراطي ډلو په ګټه تمامیږي.
له همدې امله، که امریکا غواړي، د افغانستان په اړه خپلې امنیتي اندېښنې را کمې کړي، باید د قانونمحوره حکومت، د ډېموکراتیکو ځواکونو پیاوړي کولو او د سیمهییزې ډېپلوماسۍ د پراخولو سیاستونه غوره کړي.
افغانستان لا هم د واشنګټن پرېکړو ته سترګې په لار دی، خو یو څه روښانه دي: افغانستان باید هېر نهشي. د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې یوازې د تېرې یوې لسیزې جګړه نه، بلکې یو تاریخي مسوولیت دی، چې له پامه نهشي غورځېدلای.
د ۲۰۲۱کال د اګست په میاشت کې چې طالبانو کابل ونیو، د افغان نخبه ګانوقشر، مدني فعالانو، خبریالانو او علمي شخصیتونو د کډوالۍ بېسارې څپه پیل شوه. د دې وضعیت په پایله کې، د افغانستان سیاسي او ټولنیز ډګر له مسلکي او فعالو اشخاصو تش شو.
طالبان د دې تشې اصلي ګټهاخیستونکي وو، چې تر اوسه یې له درې کلونو زیات واک ته دوام ورکړی دی.
دا لیکنه د افغان ډیاسپورا د یو شمېر سیاسي، مدني او رسنیزو فعالانو نظرونه څرګندوي.
یاسین صمیم – کاناډا کې د هزارهګانود عدالت غوښتنې ډلې غړی
په کوربه هېواد کې ونډه – په کاناډا کې د افغان کډوالو ټولنه د فعالیت، عدالت غوښتنې او مدني خوځښتونوپراخ ظرفیت لري. د ښځینه فعالانو، د ولسي جرګې پخوانیو غړو او د بشري حقونو مدافعینو شتون پکې د دېسبب شوی چې د افغانستان د ښځو او نجونو وضعیت په کاناډا کې جدي انعکاس پیدا کړي.
د بېلګې په توګه د ښځو د جبري نیونو پر ضد مظاهرې، د جنسیتي تبعیض د ختمولو لپاره کمپاینونه او د هزاره ګانو دنسلوژنې پر ضد عدالت غوښتنه، هغه هڅې وې چې د کاناډا د حکومت تر کچې مطرح شوې دي.
خو له بله اړخه، د کډوالو تعامل یوازې د مدني ټولنو او بشري حقونو بنسټونو کچېته محدود پاتې شوی او د کوربه هېواد له محلي ادارو، ښاري شوراګانو او ښاروالیو سره لازمې اړیکې نه دي جوړې شوي. دا تشه د افغانانو د ادغام بهیر له ستونزو سره مخ کوي.
د روایت جوړونه - په تېرو درې کلونو کې، افغان ډیاسپوراد افغانستان د خلکو ستونزو ته انعکاس ورکولو کې مهم رول لوبولی. دا یو ارزښتناک ظرفیتي کاردی، خو که د افغانستان سیاسي وضعیت بدل نه شي، دا هڅې ممکن کمزورې شي او د ډیاسپورا تجربه به ورو ورو ضایع شي.
د ګډ روایت د رامنځته کولو ستونزه – د افغانانو لپاره د یو واحد روایت جوړول تل یوه ننګونه وه. په تېرو شلو کلونو کې که څه هم قومي توازن عادلانه نه و، خو داسې ګډ ارزښتونه موجود وو چې ملي یووالی یې ساتلی و.
د جمهوریت له سقوط وروسته، دا یووالی کمزوری شو او قومي او نژادي بحثونه بېرته راژوندي شول. په ډیاسپورا کې هم دا ډول وېش رامنځته شویچې یو لوری د جمهوریت ملاتړي دي، بل لوری د طالبانو پلویان او نور یې مخالفین دي.
دېحالت د افغان ډیاسپورا تر منځ بېاعتمادي پیدا کړېچې د یوه ګډ ملي دریځ د رامنځته کېدو چانس ته یې زیان رسولی دی.
شاه محمود میاخېل – د ننګرهار پخوانی والي او د جمهوري الو د خوځښتغړی
میاخېل باور لري چې افغان ډیاسپورا اوس د نیمه ډک ګیلاس مثال لري. دی وایي، که د طالبانو حکومت تر اوسه نړیوال مشروعیت نه دی ترلاسه کړی، دا د بهر مېشتو افغانانو د فعالیتونو او مبارزو پایله ده.
میاخېل د افغان ډیاسپورا د بېنظمۍ او ګډوډۍ له امله اندېښنه لري. د ده په وینا، د یو قوي سیاسي چتر نشتوالی د ډیاسپورا تر ټولو لویه ستونزه ده. دغه راز رسنیو هم ونه شوای کولای چې د ډیاسپورا لپاره یو ټولمنلی روایت جوړ کړي.
دی ټینګار کوي چې لومړیتوبونه باید څرګند شياو د اوسني وضعیت پر وړاندې باید یوه پراخ تفاهم رامنځته شي. پر ځای د دې چې د اشخاصو، قومونو او ژبو استازیتوب وشيباید د بنسټونواو ملي ګټو استازیتوب ته پاملرنه وشي.
اوسنی وضعیت - اوس مهال د افغان ډیاسپورا لپاره مسیر ناڅرګند دی. دوی د ایډیالیزم او واقعیت ترمنځ بند پاتې دي. له یوې خوا غواړي چې نړیواله ټولنه د افغانستان په قضیه کې فعاله پاتې شي، خو له بلې خوا که څوک فعالیت وکړي، ورته د جاسوسۍ مهر لګول کېږي.
هره بهرنۍ تګلاره چې زموږ د افغانستان ستونزه حل نه کړي، ښه پالیسي نه ده. که پر طالبانو فشار نتیجه ورنه کړي، باید بله لاره پیدا شي.
زهرا جویا – د رُخشانه میډیا بنسټاېښودونکې، بریټانیا
زهرا جویا وایي، د افغانستان دننه او بهر یو ګډ روایت باید ازادي، د تعلیم حق او امنیت وي. خو که دا روایت قومي رنګ واخلي د تفاهم فضا زیانمنېږي.
لارې چارې - ډیاسپورا کولی شي مثبت رول ولوبوي، خو باید له زړو سیاسي څېرو او قومي روایتونو څخه واوړي. د ښځو پر فعال حضور باید ټینګار وشي. د تېرو شلو کلونو نوي نسل او مسلکي ځواک تر ټولو ډېر زیان لیدلی، نو همدا قشر باید د افغانستان د راتلونکي لپاره وکارول شي.
که غواړو له اوسني بحران څخه ووځو، باید ډیاسپورا منسجمه شي. دا کار د همغږۍ او انسجام میکانیزمونو ته اړتیا لري. ممکن داسې یو رهبر ته اړتیا وي چې دا ټول منظم کړي.
پر نوي نسل باید باور زیات شي، ځکه دوی به د پخوانیو سیاستوالو په څېر فاسد نه وي.
د طالبانو حکومت په اکوړه خټک حقانیه مدرسه کې چاودنه غندلې او د مولانا حامدالحق وژنه یې «لویه ضایعه» بللي ده. ګڼو طالب چارواکو په دغه مدرسه کې زدکړې کړې دي او د دغې مدرسي له مشرانو سره نږدې اړیکې لري.
د طالبانو پر مرستیال ویاند حمد الله فطرت سربېره په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت هم په اعلامیه کې د مولانا حامدالحق او یو شمېر نورو کسانو د وژل کېدو باندې خواشیني ښودلې او دا برید یې “بزدلانه” عمل بللی دی.
طالبان د حقانيه مدرسي د پخواني مشر مولانا سمیع الحق او د هغه د زوی مولانا حامدالحق سره خورا نږدې اړیکي پاللې.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو څو میاشتې وروسته، د دغې ډلې د لوړو زدکړو پخوانۍ وزیر عبدالباقي حقاني او یو شمېر نور طالبان د ۲۰۲۱ کال په ډیسمبر میاشت کې دې مدرسې ته لاړل.
د مدرسې مشر مولانا حامدالحق د ۱۴۰۲ کال په کب میاشت کې د یو شمېر نورو پاکستاني دیني عالمانو سره کابل ته سفر وکړ او د دغه سفر پرمهال یې د طالبانو د ریاست الوزرا د پخواني سیاسي مرستیال او او د کډوالو د اوسني وزیر مولوي عبدالکبیر په ګډدون یې د ځینو طالب چارواکو سره وکتل.
د اکوړه خټک حقانیه مدرسه یو له هغو مدرسو څخه ده، چې د طالبانو ګڼو غړو پکې زدکړې کړې او یاده مدرسه د فکري مرکز په توګه یادوي.
سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د طالبانو د ریاست الوزرا پخواني سیاسي مرستیال مولوي عبدالکبیر د دغه ډلې د چارو ادارې ته هغه وخت امر کړی و، چې د مالیې وزارت سره په همږغې د یوې اونۍ په جریان کې ۷ میلیونه افغانۍ په کابل کې د پاکستان د نشنل بانک له لارې د حقانیه مدرسې په حساب کې زیاتې کړي.
مولانا حامدالحق کابل ته د خپل سفر څخه شپږ میاشتې وړاندې په یوه خبرې غونډه کې د دغې مدرسې د اقتصادي ستونزو خبره کړې وه.
حامدالحق هغه مهال ویلي و، چې نور اقتصادي توان نه لري او که مرستې ورسره ونه شي ښايي دغه مدرسه وتړل شي.
په امریکا کې د ټرمپ ادارې له رامنځته کېدو وروسته دا پوښتنې راپورته شوې چې ایا دوی به د افغانستان د سیاسي ثبات لپاره پر طالبانو فشار راوړي که نه؟ ایا طالبان به د نورو سیاسي ډلو سره خبرې اترې وکړي که نه؟
د شمالي اتحاد غړي او د دوی اولادونه، چې د طالبانو د واکمنۍ ضد تاریخي مخینه لري، ایا د مذاکراتو او سیاسي شمولیت برخه کې ځای لري؟
همداراز، ایا طالبان به د واک وېش ته غاړه کېږدي او د نوي اساسي قانون او لویې جرګې لپاره ګامونه پورته کړي؟ دا پوښتنې دلته ځواب شوي دي.
ایا طالبان د شمالي اتحاد له غړو یا د هغوی له اولادونو سره خبرو ته چمتو دي؟
د طالبانو او شمالي اتحاد ترمنځ تاریخي دښمني د افغانستان د شخړو یوه مهمه برخه پاتې شوې ده. له ۱۹۹۶ څخه تر ۲۰۰۱ پورې، شمالي اتحاد د طالبانو پر ضد جګړه وکړه، او تر ۲۰۲۱ کال وروسته هم د دوی ځینې پاتې شوني مقاومت ته دوام ورکوي. سره له دې، طالبانو څو ځله ادعا کړې چې دوی “عمومي بښنه” اعلان کړې او غواړي ټول افغانان په ګډه حکومت وکړي.
د طالبانو د کډوالو چارو وژل شوي وزیر خلیل الرحمان حقاني د جمهوري دولت له سقوط وروسته د شمالي اتحاد له یو شمېر غړو او د هغوی له اولادونو سره د اړیکو خبر ورکړی و او ویلي یې وو، چې ټولو د طالبانو څخه ملاتړ کړی.
نوموړی په یوې غونډې کې د پخواني جهادي قوماندان احمد شاه مسعود د زوی احمد مسعود د ملاتړ اعلان هم کړی و؛ خو احمد مسعود او هغه ته نېږدې خلکو د هغه د اعلان په تړاو بې خبري وښوده.
د طالبانو د ریاست الورزا پخواني سیاسي مرستیال مولوي عبدالکبیر هم په بار – بار په پخوانیو افغان چارواکو او د پخواني شمالي اتحاد پر غړو غږ کړی چې بېرته افغانستان ته ستانه شي او دلته ژوند وکړي.
نوموړي هم په واک کې د پخواني شمالي اتحاد غړو، مقاومت عالي شورا، مقاومت جبهه او یو شمېر نورو ډلو ته یوازې په افغانستان کې د اوسېدو بلنه ورکړې خو په واک کې د شریکېدو کومه څرګندونه یې نه ده کړې.
د وروستي جمهوري دولت د عدليې پخوانی وزیر او د مقاومت جبهې غړي فضل احمد معنوي د روان کال د مرغومې په ۱۲مه ویلي وو، چې د طالبانو د کډوالو چارو پخواني وزیر خلیل حقاني له مقاومت جبهې سره غیر مستقیمط او پرلهپسې اړیکې درلودې.
نوموړي زیاته کړه، چې دغه اړیکې د پنجشېر د جګړو له پیل څخه تر هغه وخته روانې وې، چې پر حقاني ځانمرګی برید وشو.
طالبانو د افغان شخصیتونو د بیا راستنېدو لپاره یو ځانګړی کمېسیون هم جوړ کړی، د دغه کمېسیون یو غړي افغانستان انټرنشنل ته وویل چې یاد کمېسیون د افغان شخصیتونو او پخوانیو چارواکو د بیا راستنېدنې په برخه کې کار کوي، خو دوی ته په واک کې د شریکېدا او دولتي دندې ژمنه نه ورکوي.
بل خوا د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد د فېبروري په درېیمه د ایکس سپیس په یو بحث کې د مقاومت جبهه د بهرنیو استخباراتي ډلو ملاتړې ډله بللې ده او ویلي یې دي؛ هیچا ته اجازه نه ورکوي چې بیا دلته ډلې او ډلبازۍ جوړې کړي.
نوموړي ویلي چې ټول کولی شي بېرته افغانستان ته راشي او دلته ژوند وکړي.
د کندهار والي ملا شیرین ته نېږدې یوې سرچینې افغانستان انټرنشنل ته ویلي چې د طالبانو مشر د پخواني شمالي اتحاد غړو ته د طالبانو د ازلي دښمن په سترګه ګوري او په هېڅ ډول په واک کې ونډه نه ورکوي.
له یادې سرچینې مو وپوښتل چې د کډوالو چارو پخواني وزیر خلیل الرحمان حقاني د شمالي اتحاد او مقاومت جبهې له یو شمېر غړو سره دوامداره اړیکې درلودلې، سرچینې وویل: “که چېرې کوم مشران شخصي اړیکې ولري مشکل وي به خو په رسمي بڼه د شیخ صاحب نظر دا دی چې هېڅ پخوانیو ته په حکومت کې د کار اجازه نه شته، ځکه د هغوی اعمال ټول افغانستان لیدلي دي”.
ایا د طالبانو او نورو ډلو ترمنځ د واک د ویش امکان شته؟
طالبان نه یوازې دا چې غیر طالب ډلو سره د واک د وېش پر سر کړکېچ لري بلکې په خپله د طالبانو د ډلې په داخل کې هم د واک د وېش پر سر کړکېچ موجود دي.
وروسته له هغې چې طالبانو افغانستان تر خپل کنټرول لاندې راوست د دغې ډلې د مشر ملا هبت الله په دویمه وینا کې نوموړي وویل چې مخالفینو ته یې “بښنه” کړې او دوی یوازې کولی شي چې په افغانستان کې ژوند وکړي. دا په دې معنا چې دوی په واک کې د ونډې حق نه لري.
نوموړي په خپلې یوې بلې وینا کې خپلو مخالفینو ته د شریرو خطاب کړی دی.
د طالبانو د بهرنیو چارو سرپرست وزیر د فېبروري په درېیمه نېټه د پخواني جمهوري دولت له یو شمېر چارواکو سره په یوې پرلیکې غونډې کې له هغوی غوښتي د دوی د حکومت له مخالفت څخه لاس واخلي.
امیرخان متقي په دغه غونډه کې د پخواني ولسمشر محمد اشرف غني د کابینې له یو مخکښ غړي غوښتي چې بېرته وطن ته ستون شي او دوی یې د ښه ژوند تضمین کوي.
په دغه یو ساعته غونډه کې تر پایه په واک کې د ونډې پر سر بحث نه دی شوی، چې جوتیږي طالبان په واک کې د نورو اړخو شریکولو ته لېوالتیا نه لري.
د یادې غونډې په پیل کې امیر خان متقي ویلي:“ زموږ رسمي دریځ دا دی چې یو موټی اسلامي امارت غواړو او تاسو د افغانستان حاکمیت ته د افغانانو په څېر درناوی ولرئ او موږ ژمن یو چې د افغانستان د سیاسي نخبه ګانو په څېرې ستاسو درناوی وکړ”.
ایا طالبان د لویې جرګې جوړولو، نوي اساسي قانون، یا ګډ حکومت رامنځته کولو ته هڅه کوي؟
طالبان د لویې جرګې په جوړولو کې له دوهګوني دریځ څخه کار اخلي. دوی وایي چې لویه جرګه یوه افغاني دودیزه مشورتي جرګه ده، خو تر اوسه یې داسې لویه جرګه نه ده رابللې چې د سیاسي سیستم راتلونکی وټاکي.
د طالبانو د واک په پیل کې د یو شمېر دیني علماو یوه لویه غونډه د لویې جرګې په تالار کې وکړه او ویاند یې بار – بار دغې جرګې ته د لویې جرګې نوم ورکړ، خو په افغانستان کې د لویې جرګې د راټولېدو لپاره ځانګړي اصول موجود دي چې له مخې یې د افغانستان د ۲۲ اقشارو ټول غړي پکې ګډون کوي.
که څه هم طالبانو په وار – وار ویلي چې د نوي اساسي قانون پر جوړولو یوه ډله طالبان کار کوي خو تر اوسه د نوي اساسي قانون مساله لا هم مبهمه ده. طالبان د ۱۳۴۴کال د اساسي قانون ځینې برخې منلې دي، خو دوی تر ډېره د شریعت پر اساس د حکومت کولو خبره کوي.
د نړۍوالې ټولنې د هغو غوښتنو پر وړاندې چې له طالبانو د یو ټولګډونه حکومت جوړولو غوښتنه کوي د طالبانو مشر ملا هبت الله اخوندزاده ویلي چې په افغانستان کې د ټولګډونه حکومت جوړول او نه جوړول په افغانانو پورې اړه لري او بهرني نه شي کولی چې د افغانستان په داخلي چارو کې مداخله وکړي.
تازه د طالبانو ویاند ذبیح الله مجاهد بیا ويلي چې امریکا لا هم د دوی په داخلي چارو کې مداخله کوي.
ایا طالبان انعطافپذیري لري او که دا ټولې مسالې ردوي؟
د طالبانو خپل منځي او رسنیزو ویناو او د افغانستان انټرنشنل د سرچینو د معلوماتو له مخې، تر اوسه د واک پر شراکت او د یو ټولګډونه حکومت په تړاو د طالبانو د انعطاف کوم څرک نه ښکاري.
یو شمېر شننونکي په دې باور دي چې سراج الدین حقاني د یوې ځانګړې علاقې له مخې، د شمال ټلوالې د غړو او نورو مخالفو جهتونو سره خبرو ته لېوالتیا لري؛ خو سراج الدین حقاني ته نېږدې سرچینې وايي چې د ملا هبت الله او سراج الدین حقاني تر منځ کړکېچ یو مهم اړخ د واک نا انډوله وېش دی چې حقاني خپله ډله د ډېرې برخې حقداره بولي.
د ملا هبت الله او هغه ته د نېږدې اشخاصو له ویناو او دریځونو هم ښکاري چې دوی د مطلق حاکمیت دریځ لري او نه غواړي چې د پخوانیو سیاسي ډلو سره واک شریک کړي.
د یادونې وړ ده، چې که داخلي مخالفتونه یا نړۍوال فشارونه زیات شي، نو دا یو ضعیف امکان شته چې طالبان د محدودې سیاسي موافقې ته غاړه کېږدي.
سره له دې چې پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو څخه کابو درې نیم کاله تېرېږي، هېڅ داسې یوه نښه نښکاري چې نړۍواله ټولنه دې د دې هېواد خلکو ته د بیا غږ پورته کولو لپاره علاقمندي وښيي.
د بېلابېلو هېوادونو چارواکي او نړۍوال سازمانونه د ټولګډونه حکومت د جوړېدو پر اړتیا ټينګار کوي، چې موخه یې د طالبانو د حکومت په جوړښت کې د بېلابېلو سیاسي او قومي ډلو ته ونډه ورکول دي؛ خو د خلکو د برخلیک ټاکلو حق ته هېڅ اشاره نه کوي، ګواکي د طالبانو روايت ټولو منلی چې دا ډله او د دوی پټ رهبر د خداي له خوا ټاکل شوی او خلک يوازې رعيت دي چې بايد تابع وي.
پر افغانستان د طالبانو د واکمنېدو په لومړیو ورځو کې د ښځو اعتراضونه په شدت سره وځپل شول او له هغو کسانو سره چې د افغانستان ملي بیرغ یې پورته وکړ او د شپې له خوا یې د مقاومت د ملاتړ غږ پورته کړ، په مرموز ډول ورسره چلند وشو، بیا هېچا د غږ د پورته کولو جرات ونکړ.
شمېرې ښيي، چې سلګونه رسنۍ د بېلابېلو لاملونو له هغې جملې د بودیجې له پرې کېدو او د طالبانو د ګواښونو له امله بندې شوې دي او زرګونه خبریالان وزګاره شوي دي.
په دې منځ کې یو شمېر پاتې فعالې رسنۍ بیا د طالبانو د غوښتنو په اساس خپلو کارونو ته دوام ورکړی دی.
د کورنیو رسنیو له خوا د طالبانو د پرېکړو پر مخالفت بیا هېڅ غږ نه پورته کېږي او هغو کسانو چې په خپلو مرکو کې د روان وضعیت په اړه نارضایتي ښودلې ده، نیول شوي، بندیان شوي او ان په ځينو مواردو کې شکنجه شوي هم دي.
د افغانستان پر ښارونو او کلیو وژونکې چوپتیا د بندخونو له چوپتیاوو سره پرتله کېږي او دا د هغه خبریال روایت دی، چې د طالبانو له واکمنېدو سره یې دنده له لاسه ورکړې او اوسمهال کورناستی شوی دی.
په مستعار نوم عبدالله راستین افغانستان انټرنشنل ته وویل: «طالبانو ټول افغانستان خلکو ته په زندان بدل کړی دی. د رسنیو سانسور او د خلکو ترمنځ د وحشت فضا رامنځته کول د خلق ډېموکراټیک تر وخته هم بدتره دی.»
دغه خبریال وایي، هغه څه چې په افغانستان کې اوسمهال تېرېږي، یوه کوچنۍ برخه یې په رسنیو کې خپرېږي.
د ښاغلي راستین په باور، د طالبانو سخت دریځي او هر اړخیز کنټرول داسې دی چې ان «له خپل ځان سره خبرې کولی نه شو.»
اوسمهال خلک له معدودو لارو څخه د خپلې نارضایتۍ د څرګندولو لپاره استفاده کوي، له هغې جملې له نړۍوالو رسنیو سره اړیکې او یا هم په ټولنیزو شبکو کېد لیکنو له لارې.
دغه ریسک کله کله د خلکو لپاره درنه بیه پرې کوي.
د افغانستان خلکو تر هغه وخته چې د ټاکنو بهیر له فساد سره ښکېل شي، د جمهوریت په شلو کلونو کې د ډېموکراسۍ قواعد منلي و.
د ټاکنو په لومړیو وختونو کې سره له دې چې ډېموکراسي او د رایو صندوقونه د ډېریو افغان رایه ورکوونکو په ځانګړې توګه د ځوانانو لپاره نوي وو او د طالبانو ترهګریزو کړنو هم د رایه ورکوونکو امنیت ګواښه، خو بیا هم خلک په بېلابېلو ښارونو کې د رایو ورکولو ته لاړل او هغو نوماندانو ته یې رایې ورکړې، چې د بدلون او پرمختګ ژمنې یې کړې وې.
په ۲۰۱۴ کال کې د ولسمشریزو ټاکنو په درشل کې پراخو او سازمان شویو درغلیو خلک د ټاکنو پروړاندې بې باوره کړل او د دغو درغلیو پر وړاندې د نړۍوالې ټولنې چوپتیا هم پر دې ناوړه کړنې د تایید ټاپه ووهله.
د دغه کال په ټاکنو کې فساد او درغلۍ او له دې وضعیت څخه د امریکا او لوېدیځ ملاتړ د دې لامل شو، چې په نورو ټاکنو کې د شرایط وړ ډېرو خلکو برخه وانخیسته او د کابو ۴۰ مېلیونه جمعیت څخه یو نیم مېلیون کسانو رایې ورکړې.
له یوه داسې ناسالمو ټاکنو څخه راوتلی حکومت د ۲۰۲۱ کال د پسرلي او دوبي په میاشتو کې د ښارونو د پرلهپسې سقوط په مخنیوي کې دومره پاتې راغی، چې طالبان ډېر ژر او پرته له کومې جدي مقابلې پر ټول افغانستان واکمن شول.
د افغانستاان د ټاکنو په کمېسیون کې یوه پخوانی لوړپوړي کارکوونکي د نوم د نه ښودلو په شرط وویل، باور لري چې د افغانستان د پخواني ټاکنیز نظام معماران، که هغه د ملګرو ملتونو سازمان وي، که امریکا او که اروپايي اتحادیه، د دې هېواد د ټاکنو میکانیزم په قصدي ډول پېچلی او اوږدمهاله کړی و، تر څو د فساد لپاره زمینه برابره شي.
هغه وايي، که څه هم د رایه ورکولو له پای ته رسېدو سره سم په هماغه شپه د ټاکنو پایلې معلومې وې، خو د رایو شمېرلو مسوولانو په قصدي توګه د پایلو اعلان وځنډاوه ترڅو له فرصته په استفادې سره د سیاسي معاملاتو او امتیاز اخیستلو لپاره ګټه واخلي.
د افغانستان خلکو بېلابېل رژیمونه تجربه کړي دي، له مطلقه پاچاهۍ څخه نیولې تر مشروطې پاچاهۍ پورې له عمري ولسمشرۍ څخه تر ټاکنیز جمهوریت پورې او له مارکسیستي حکومت څخه تر استبدادي مذهبي واکمنۍ پورې.
د ډېموکراسۍ لس کلنه تجربه (د ظاهر شاه د واکمنۍ وروستۍ لسیزه) او د جمهوریت وخت وښوده، هر کله چې خلکو ته د انتخاب حق ورکړل شو، هغوی ازادي غوښتونکو او د پرمختګ ملاتړو نوماندانو ته رایه ورکړې ده.
د افغانستان خلک له شاوخوا ۵۰ کلونو جګړو او بېثباتۍ څخه ستړي شوي، خو نه د وېرې او ډار په بیه؛ له درغلیو او فساد ډکو ټاکنو څخه ناراضه دي، خو نه د داسې ډلې د واکمنۍ په بیه چې معلوم نه دی له کوم ځای څخه راغلی او نه هم د هېڅ شخص یا بنسټ پر وړاندې حساب ورکونکی خان نه بولي.
د افغانستان د وروستي پارلمان استازی حبیبالرحمان پدرام چې هر ځل به یې فرصت پیدا کړ او د ولسي جرګې له تریبون څخه به یې پر قدرت نیوکې کولې، په دې باور دی چې د افغانستان سوله او ثبات د ټولګډونه حکومت له لارې نه، بلکې ټاکنو ته په بېرته ستنېدو سره ترلاسه کېدای شي.
نوموړي افغانستان انټرنشنل ته وویل: «د جمهوریت له پرځېدو وروسته، هغه څه چې د طالبانو تر واکمنۍ لاندې د سیمه ییزو او له نړۍوالو له خبرو اترو لرې پاتې شوی دی، د برخلیک د ټاکلو او راتلونکي په برخه کې د خلکو رول دی.
د نوموړي په وینا: «زه فکر کوم چې له دې کړکېچ څخه د وتلو لپاره، د ټولګډونه حکومت پر جوړېدو د ټینګار پر ځای باید د خلکو رول روښانه شي.»