په ننګرهار کې د سوداګرۍ خونې مسوولانو افغانستان انټرنشنل ته وویل، د تورخم دروازې تړل کېدو سره د افغانستان خصوصي سکتور ته د ورځې شاوخوا ۵ لکه ډالره تاوان رسېږی. دوی همدراز زیاتوي چې د ډیورنډ کرښې په اوږدو کې یوازې د افغان سوداګر شاوخوا زر باري موټر ولاړ دي.
په ننګرهار کې د سوداګرۍ خونې مسوولانو نند کپ ۱۱مه وویل چې د افغانستان طرف ته ولاړ شاوخوا شپږ نیم سوه باري موټرو کې مڼې، شوکاڼی، پنبه او مۍ بار دي.
د دوی شمېرو له مخې یوازې د خصوصي سکتور شاوخوا شپږ سوه موټرو کې سمېټ، مالټې او سبزي بار ده.
په ننګرهار یو ځايي سوداګر وايی چې ځیني تازه مېوه خرابه شوې او یو څه یې بېرته د پيښور منډیي ته انتقال شوي دي.
د ننګرهار د سوداګرۍ خونې مرستیال او سوداګر زلمي عظیمي افغانستان انټرنشنل ته وویل چې دا یوازې د افغان سوداګرو موټر دي.
په همدې حال کې په تورخم کې د پاکستان د ګمرک یو مسوول مجیب الرحمن شینواري افغانستان انټرنشنل ته وویل چې یوازې د افغان سوداګرو شاوخوا څلور نیم سوه موټر ولاړ دي.
دوی هم مني چې تازه سبزي او میوه خرابه شوې ده او د کارېدو نه ده.
د تورخم دروازه له اتو ورځو راهسې د پاکستاني لوري لهخوا په داسې حال کې وتړل شوه، چې طالبانو غوښتل فرضي کرښې ته نږدې پوځي تاسیسات جوړ کړي او پاکستان د دغې کړنې د مخنیوي لپاره له طالبانو د کار بندولو غوښتنه وکړه.
د سينهوا خبري اژانس د خبر له مخې، د روسيې د امنيت شورا سرمنشي سرګي شويګو او د چين د بهرنيو چارو وزير وانګ يې، په بيجينګ کې د افغانستان او منځني ختيځ په اړه د امنيتي همکاريو د پياوړتيا په اړه خبرې اترې کړې دي.
په خبر کې ویل شوي، چې د دواړو هېوادونو لوړ پوړو چارواکو په دې هوکړه وکړه، چې په مناسب وخت کې به د چين او روسيې د ستراتيژيکو خبرو اترو لپاره نوی پړاو پرانیزي.
د سينهوا د خبر له مخې، دغه غونډه د جمعې په ورځ د کب په لسمه وشوه، خو بشپړ جزيات يې نه دي خپاره شوي.
چین او روسیه له طالبانو سره پراخې اقتصادي او دیپلوماتیکې اړیکې لري، خو دغه دواړه هیوادونه هم د نورو په څېر طالبان په رسمیت نه پېژني.
تر دې مخکې د اګست په میاشت کې د روسیې د امنیت شورا سرمنشي سرګي شویګو کابل ته سفر کړی و، او د طالبانو له اقتصادي او سیاسي مرستیالانو او همدارنګه یې د دغې ډلې د کورنیو چارو او دفاع له وزیرانو سره جلا جلا کتنې کړې وې.
د روسيې د امنيت شورا سرمنشي بيجينګ ته د خپل سفر په ترڅ کې د چين له ولسمشر شي جين پينګ سره هم وکتل او د روسي خبري اژانسونو له خوا د خپرو شويو راپورونو له مخې، دواړه هېوادونه په بېلابېلو نړيوالو مسايلو کې یو ګډ لیدلوري ته نږدې شوي دي
په همدې حال کې د روسیې د امنیت شورا سرمنشي سرګي شویګو ویلي، چې دواړه هېوادونه له یو بل سره ستراتیژیک او سیاسي باور لري او د بهرنیو عواملو تر اغېز لاندې نه دي.
د بي بي سي انګریزي څانګې د راپور له مخې، د دغو افغان مېرمنو د کیسو اورېدو نندارتون چې، «افغانستان روح ته یوه کړکۍ» نوم ورکړل شوی د جمعې په ورځ د برېټانیا په ایپسویچ ښار کې پرانېستل شو او څلور اوونۍ به دوام وکړي.
د دې پروژې تنظیموونکو په تېر یوه کال کې هڅه کړې، چې د افغانستان دننه ښځو او هغو نجونو ته چې له هېواده وتلو ته اړې شوې، یو خوندي چاپېریال برابر کړي، څو وکولای شي خپلې کیسې د طالبانو تر واکمنۍ مخکې او وروسته له نړۍ سره شریکې کړي.
په دې نندارتون کې به نجونې د څلورو اونیو لپاره د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې د خپل ژوند او د بشري حقونو تر څنګ د ښځو پر وړاندې د روان تاوتریخوالي اړوند کیسې هم وکړي.
یوه نجلۍ چې نګینه نومېږي درې کاله وړاندې له افغانستان څخه انګلستان ته تللې هم د دې پروژې برخه ده.
هغې وویل: «زما تل خپل وطن یادېږي، کور مې هلته، خو بېرته نشمه تللی.»
نګینه وایي، د طالبانو له راتګ سره سملاسي په هماغه ورځ له خپلې کورنۍ سره له افغانستان ووته او هغه یې په ژوند کې خورا بده ورځ وه.
هغې وویل، لا هم یې کورنۍ په افغانستان کې ده او ښځینه خپلوان یې چې عمرونه یې له ۱۲ کلونو پورته دي، د طالبانو د بندیزونو له کبله ښوونخیو ته نه شي تلای.
نګینې د زده کړو ارزښت ته په اشارې وویل: «دا یوزاې د هلکانو او نارینه وو حق نه دی، نجونې هم باید لوستې شي.»
نګینه اوس د انګلستان په سوفولک ښار کې د سینګار په برخه زده کړې کوي، خو وایي چې زړه یې لا هم له خپل وطن سره دی.
هغې زیاته کړه: «کله چې د خپل هېواد یادونه کوم، زړه مې درد کوي. دا زما لپاره غمجن حالت دی.»
هانا اریا یوه سیمه ییزه انګریزه هنرمنده چې د نندارتون په جوړولو کې یې برخه اخیستې، هغې وویل: «ما له کډوالو سره کار پیل کړ. کله چې د خلکو کیسې واورم، نو احساس کوم چې باید مثبت ګام واخلم.»
هغې زیاته کړه چې له افغانستان څخه د یوه کس له لارې یې له هغو ښځو سره اړیکه ونیوله چې غوښتل یې خپلې کیسې شریکې کړي.
دغه نندارتون د مجازي واقعیت (VR) او زیات شوي واقعیت (AR) له لارې د افغانستان د خلکو کیسې په یوه زړه راښکونکي، تعامل لرونکي بڼه وړاندې کوي، څو لیدونکي د ښځو دردونه او امیدونه له نږدې احساس کړي.
هانا اریا وایي، هدف یې دا دی چې مالي ملاتړ ترلاسه کړي، څو دا نندارتون پراخ کړي او نورې کیسې هم نړۍ ته وړاندې کړي.
رونا پنجشیرۍ یوه بله افغانه مېرمن چې په دې پروژه کې یې کار کړی، هغه وايي: «د افغان ښځو کیسې غمجنې دي، ځکه هر څه منفي روان دي، خو زه پرې ویاړم. سره له دې چې د بندیزونو درې کاله وشول، خو دوی لا هم امید لري.»
د نړۍ په بېلابېلو هېوادونو کې د غونډو او نړۍوالو کنفرانسونو له لارې د ښځو پر ضد د طالبانو دریځ ننګوول کېږي او له دغه ډلې غوښتنې کېږي، څو د نجونو د زده کړو تر څنګ پر ښځو بندیزونه ختم کړي؛ خو طالبانو دغو غوښتنو ته چندان ارزښت نه دی ورکړی.
د طالبانو مشر ملا هبتالله د خپل سختدریځي مفکورې له کبله پر ښځو سخت بندیزونه لګولي، چې په کور دننه او بهر یې پر وړاندې پراخ مخالفتونه روان دي.
په غزني کې د طالبانو امنیه قوماندانۍ ویاند خبر ورکړی چې د دغه ولایت په مقر ولسوالۍ کې د کابل-کندهار پر لویه لاره دوه مساپر وړونکو موټرو ټکر کړی، چې له امله یې درې تنه مړه او درې نور ټپیان شوي دي.
خالد سرحدي ویلي، چې په دې پېښه کې په دواړو موټرو کې درې تنه سپرلۍ مړه شوي دي. هغه زیاته کړې، د غزني په قره باغ ولسوالۍ کې د یوې بلې ټرافیکي پېښې له کبله بیا درې تنه ټپیان شوي دي.
طالبانو د دغو ټرافیکي پېښو لاملونه د موټر چلوونکو بې احتیاطي ګڼلې ده.
کابل – کندهار لویه لاره د هېواد په کچه یو له هغو ګنل کېږي، چې د ټرافیکي پېښو کچه پرې خورا لوړه ده او یو لامل یې دا هم ګڼل شوی، چې پر دغه لاره ټرافیکي نښې نشته.
همدا راز د یاد سړک د جوړیدو پر مهال قراردادي شرکتونو د سړک کېفیت جوړونې ته چندان پاملرنه نه ده کړې چې له کبله یې ډېری برخې ویجاړې شوي دي.
پر یاده لاره موټر چلوونکي شکایت کوي، چې پر سړک کندې کپرې خورا ډېرې دي او د طالبانو په ګډون یې پخواني جمهوري نظام هم رغولو ته چندان پاملرنه نه ده کړې.
د تېر جمهوري نظام پر مهال د کابل-کندهار پر لویه لاره د طالبانو له لوري ځمکني ماینونه ځای پر ځای شویو چې د هغې له کبله هم دغه سړک او پرې جوړ شوي پلونه ویجاړ شوي دي.
د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر ویلي، چې په افغانستان کې وروستیو ویجاړونکو سیلابونو ۲۲ کسان مړه کړي او ۱۶ نور یې ټپیان کړي. اوچا وايي، دغو سېلابونو د دغه هیواد کرنیزې ځمکې او زیربناوې هم زیانمنې کړې دي.
د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ دفتر تیره ورځ جمعه د (کب لسمه) په ایکس پاڼه لیکلي، چې د وروستیو ورښتونو او سیلابونو له امله ۲۲ کسان مړه او ۱۶ ټبیان شوي.
اوچا زیاتوي، چې سیلابونو په ټول هېواد کې پراخ زیانونه اړولي، د عامه وګړو د مرګ ترڅنګ یې ټولنې او زیربناوې اغېزمنې کړې، مالي زیانونه یې اړولي او د خلکو د ژوند چارې یې ګډې وډې کړې، چې د نورو وختونو پرتله یې افغانان ډیر اغېزمن کړي دي.
دغه سازمان همدا راز ویلي، چې بشري ادارې په فعاله توګه په افغانستان کې د وروستیو سیلابونو له امله زیانمنو شویو وګړو سره د مرستې لپاره کار کوي.
اوچا دا هم وايي، چې دغه اداره د خوراکي توکو، سرپناه، او طبي مرستو په ګډون د سملاسي مرستو په برابرولو تمرکز کوي.
بلخوا بیا د کډوالۍ نړیوال سازمان هم راپور ورکړی، چې وروستیو سیلابونو د افغانستان په ۱۳ ولایتونو کې له ۲۷۰ ډېر کورونه ویجاړ کړي دي.
د دغو کورونو ویجاړیدو ډیری کورنۍ بې سرپناه کړې، چې په زیانمنو شویو سیمو کې ډیری وګړي د ستونزو او ننګونو سره مخ دي. سیلابونو د پام وړ خلک بې ځایه کړي چې بیړنیو مرستو ته اړتیا لري.
تر دې مخکې د طالبانو د طبیعي پېښو پر وړاندې د مبارزې ادارې په افغانستان کې د وروستیو سیلابونو له امله د ۳۹ کسانو د مړه کېدو او ۴۴ د ټپي کېدو خبر ورکړی و.
دا شمیره د سیلابونو له امله رامینځته شوي دوامداره ویجاړتیا او د طالبانو د ادارې کمزورتیا په ګوته کوي، چې وضعیت لاهم خرابیږي.
د دغو سیلابونو اغیزې په افغانستان کې د بشري مرستو د زیاتوالي او د ناورین په وړاندې د ښه چمتووالي په بیړنۍ اړتیا ټینګار کوي.
د اقلیم اړوند روانو ننګونو ته په پام سره، دا مهمه ده چې دواړه ملي او نړیوالې هڅې پیاوړې شي، ترڅو د دې ډول افتونو اغیزې کمې شي او ډاډ ترلاسه شي چې اغیزمنې ټولنې اړین ملاتړ ترلاسه کوي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت د جمعې په ورځ له متحده ایالاتو وغوښتل، چې د افغان کډوالو د بیا مېشتیدو پر تګلارې وضاحت ورکړي. هغه له نړۍوالې ټولنې دا هم وغوښتل، چې په افغانستان کې د امریکا له خوا پرېښودل شویو وسلو ته پاملرنه وکړي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند شفق علي خان د اونیزې خبري ناستې پر مهال وویل: «متحده ایالاتو د کډوالو د منلو پروسه درولې ده، نو موږ د نور وضاحت په تمه یو.»
نوموړي ټینګار وکړ، چې پاکستان د امریکا د کډوالۍ دوسیو ته د مېشتو افغانانو په تړاو د هر ډول پرېکړې دمخه په دې تړاو سپیناوي او وضاحت ته اړتیا لري.
پاکستان سره له دې، چې د ولسمشر ډونالډ ټرمپ له خوا افغانستان کې د پاتې امریکایي نظامي تجهیزاتو د بېرته راټولولو غوښتنې ته ښکاره ملاتړ نه دی ښودلی، خو له نړۍوالې ټولنې یې وغوښتل چې دا مسله جدي وڅېړي.
نوموړي خبرداری ورکړ، چې یادې پاتې وسلې په پاکستان کې د ترهګریزو بریدونو لپاره کارول کېږي.
ښاغلي خان زیاته کړه: «نړۍواله ټولنه باید د دې ستونزې په حل کې مرسته وکړي.»
پاکستان له اوږدې مودې راهیسې اندېښنه لري، چې له ۲۰۲۱ کال وروسته د امریکایي ځواکونو تر وتلو وروسته خپلې وسلې پرېښودې او اوس د طالبانو له واکمنېدو وروسته په پاکستان کې ترهګریزې پیښې ډېرې شوي دي، خو اسلام اباد وایي، چې د دوی لومړني خبرداریو ته واشنګټن جدي پاملرنه ونه کړه.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل: «په افغانستان کې د امریکا پرېښودل شوې وسلې زموږ لپاره یوه جدي اندېښنه ده، ځکه دا وسلې ترهګرو ته په لاس ورغلي او د پاکستان دننه بریدونه پرې ترسره کېږي.»
نوموړي وویل، چې اسلاماباد دا مسله له امریکایي چارواکو سره شریکه کړې ده.
د ټرمپ حکومت او له طالبانو د خپلو پاتې وسلو راټولول
ولسمشر ټرمپ، چې دویم ځل واک ته ورسید یو ځل بیا یې د شاوخوا اوو میلیاردو ډالرو نظامي تجهیزاتو د بېرته راټولولو غوښتنه کړې.
دا تجهیزات چې په کې سپکې وسلې، مخابراتي وسایل او زغروال پوځي موټر شامل دي اوس د طالبانو لاس ته لوېدلي.
خو د دې تجهیزاتو بېرته راټولول یو لړ ستونزې لري، ځکه ډیری دا وسلې د افغانستان پخواني جمهوري نظام امنیتي ځواکونو ته سپارل شوې وې چې وروسته د طالبانو لاس ته ولوېدې.
د لوجیستیکي او ډیپلوماټیکي پیچلتیاوو له امله، دا کار یو لوی خنډ بلل کېږي.
پاکستانۍ ډان ورځپانې لیکلي که څه هم طالبانو د امریکا غوښتنې رد کړي او پر ځای یې له واشنګټن غوښتي، چې د داعش خراسان (ISIS-K) پر ضد د جګړې لپاره پرمختللې وسلې ورکړي، چې دا مسله سیمه ییز امنیت لا پیچلی کوي.
اسلاماباد سره له دې، چې د امریکا له پاتې وسلو اندېښنه لري، هڅه کوي چې د ټرمپ له دریځ سره ډېر نه نږدې کېږي، ځکه له دې وېره لري، چې دا کار به سیمه ییز کړکېچونه نور هم زیات کړي.
د افغان کډوالو د بیا میشتېدو پروګرام ځنډ
پاکستان له امریکا غوښتي، چې د افغان کډوالو د بیا میشتېدو پر پالیسۍ روڼتیا راولي. د بهرنیو چارو وزارت ویاند وویل: «متحده ایالاتو دا پروسه درولې ده، نو موږ د نور وضاحت په تمه یو.»
د ولسمشر ټرمپ له واک ته رسېدو وروسته دا یو له لومړنیو ګامونو و، هغه افغانان چې له امریکایي ځواکونو سره یې کار کړی و یا یې د بشري حقونو لپاره هلې ځلې کړې وې، د بیا میشتېدو پروګرام ځنډولی دی.
دغه بندیز نږدې ۲۵ زره افغانان، چې په پاکستان کې د امریکا د کډوالۍ د دوسیو د بشپړیدو په تمه اوسېږي او د طالبانو له لوري له ګواښونو سره مخ دي له سختو ستونزو سره مخ کړي دي.
تېره اونۍ د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار وویل، که چیرې کوم افغان د امریکا د بیا میشتېدو شرایط پوره نه کړي، ښايي له خپل هېواده یې اوباسي.
ښاغلي ډار زیاته کړه: «که کوم هېواد دوی ته پناه ورنه کړي او که دا کسان د استوګنې قانوني اسناد ونه لري، نو ناقانونه ګڼل کېږي.»