د فریدریښ مېرڅ ګوند غواړي د افغانانو د انتقال چارې نوي حکومت ته پرېښودل شي

رویټرز خبري اژانس د سیمې اوسېدونکو او پاکستاني چارواکو په حواله لیکلي چې د پاکستان او د طالبانو امنیتي ځواکونو ترمنځ د تېرې شپې جګړې له امله زرګونه کسان له خپلو کورونو تېښتې ته اړ شوي.

خو د تورخم ځايي اوسیدونکو او پاکستاني چارواکو ویلي، چې نن د سې شنبې په ورځ حالات ارام شوي دي او جګړه نشته.

یوه پاکستاني چارواکي رویټرز ته ویلي، چې «شاوخوا۱۵۰۰ ځایي اوسیدونکي د نښتو له امله لنډي کوتل ته وتښتېدل. افغان پوله ساتو له خبرتیا پرته ډزې وکړې، دولتي ودانۍ او ملکي وګړي یې په نښه کړل او پراخه وېره یې رامنځته کړه.»

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت ویاند عبدالمتین قانع پاکستاني ځواکونه تورن کړي، چې جګړه لومړی دوی پیل کړې او طالبانو ځوابي برید کړی دی.

پاکستاني چارواکو د نوم نه ښودلو په شرط ویلي، چې د تورخم دروازه د فبرورۍ له ۲۱مې راهیسې د طالبانو له خوا پر ډیورنډ کرښه د پوستې د جوړولو پر سر د شخړې له امله تړل شوې ده.

د طالبانو د کورنیو چارو وزارت د دوشنبې په ورځ وویل چې د تورخم په جګړو کې یو طالب وژل شوی او دوه نور ټپیان دي.

د تورخم لاره د پاکستان او په وچه کې بند افغانستان ترمنځ د مساپرو او سوداګریزو توکو لپاره د ټرانزیټ مهمه لاره ده.

د پاکستان د بهرنیو چارو وزارت په ویلي و، چې په ۲۰۲۴ کال کې د دواړو هیوادونو ترمنځ سوداګري له ۱.۶ ملیارد ډالرو څخه زیاته وه.

د خیبر پښتونخوا د خیبر ولسوالۍ د سوداګرۍ او صنایعو خونې رییس یوسف افریدي وویل، پنځه زره لارۍ چې د اړتیا وړ توکو څخه ډکې دي ولاړې دي او د تورخم دروازې د بندېدو له امله ۱۵ میلیونه ډالره زیان اوښتی دی.

طالبانو په تورخم کې د څو ورځو پرله پسې جګړو کې د وژل شویو ملکي کسانو او زیانونو په اړه ډېر جزییات نه دي خپاره کړي.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت د مطبوعاتي دفتر د معلوماتو له مخې، په دې ناسته کې له اجنډا سره سم د مالګې پالیسۍ مسوده، د معدني موادو د پروسس او صادراتو د پالیسۍ مسودې د تایید لپاره بحثونه وشول.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت د ملګې پالیسۍ او معدني موادو د پروسس او صادراتو پالیسۍ مسودو په اړه هېڅ جزئیات نه دي خپاره کړي چې د کومو تګلارو پر اساس دا مسودې تایید شوې او څه محتوا لري.

له دې وړاندې د د طالبانو ریاست‌الوزرا اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر ویلي و چې ددې ډلې د مشر ملا هبت الله د حکم له مخې د کابل په ګډون د هېواد په شپږو ولایتونو کې په نړیوالو معیارونو برابر د صادراتو د پروسس زونونه جوړیږي.

ملا برادر په کابل کې د صادراتو ملي ورځې وروستۍ نمانځغونډې ته ویلي و، چې طالبان د صادرات‌محوره اقتصادي پالیسۍ له مخې د هېواد ټولو صادراتي شرکتونو ته ډاډ ورکوي چې د افغانستان د صادراتو کچه به لوړېږي او ټول تولیدات به د تجارت له معیارونو سره سم نورو هېوادونو ته صادر شي.

د طالبانو د ریاست الوزرا اقتصادي معاونیت په دې ناسته کې د هلمند ولایت په ښوراب ملکي هوايي ډګر کې د شته سړې خونې د فعالولو په اړه هم پرېکړه شوې چې د صنعت او سوداګرۍ وزارت دې د یادې سړې خونې د فعالولو لپاره وړ شرکت انتخاب او قرارداد دې د منظورۍ په موخه اقتصادي کمېسیون ته وسپاري.

د ایران ددولت ویاندې فاطمه مهاجراني د سې شنبې په ورځ، د کب پر ۱۴مه په یوه خبري ناسته کې وویل چې ایران ته د اوبو بهېدل یوازې د ورښتونو له امله نه دي.

د ایرنا د رپوټ له مخې، مهاجراني د هلمند د حقابې په تړاو د یوې پوښتنې په ځواب کې وویل، « په طبیعي ډول هېوادونه د خپلو سرچینو اړوند موضوعاتو په برخه کې له یوه او بل سره خبرې اترې لري. کابل ته د بهرنیو چارو وزیر سفر ددې لامل شو، چې زموږ د هېواد پر لور اوبه را خلاصې شي».

د ایران ددولت ویانده وايي، چې د ایران پر لور د اوبو بهېدل یوازې د ورښتونو له امله نه دي او دوی هیله من دي چې دا بهیر ادامه ومومي.

د ایران د سیستان او بلوچستان د چاپېریال ساتنې عمومي مدیر وړمه ورځ اعلان وکړ، چې د هامون نړیوال تالاب ته د افغانستان له فراه رود او نورو سیمو نه نیزونه ورغلي دي.

محمدرضا علي مردادي وویل چې د افغانستان په لویدیز کې د وروستیو ورښتونو له امله د کب میاشتې پر۱۰مه د جمعې په سهار د دشتمال اوبه د سیستان له شمالي پولې ایران ته داخلې شوې او د هامون نړیوال تالاب (صابوري هامون) وچوبي ته ورسیدې.

د ایران د ولسمشر مرستیالې او د چاپېریال ساتنې ادارې رییسې شینا انصاري له هامون تالاب سره ددې اوبو تر یوځای کېدو وروسته وویل، چې له افغانستان څخه د «جاریکه» او «فراه رود» له لارې د اوبو یوځای کېدل د دې لامل شوي چې د سیستان او بلوچستان د وچو اوبو زېرمې په ځانګړي ډول د هامون نړیوال تالاب ته یو څه اوبه ورسېږي.

نوموړې دغه راز وویل، چې د تېرو دوو ورځو په جریان کې سیستان ته داخلې شوې اوبه د افغانستان له «ګډو سیندونو» د ایران طبیعي برخه ده، نو له همدې امله دا اوبه د افغانستان د مکلفیتونو په توګه نه شي ګڼل کېدای.

والي حقاني زیاته کړې، یاده کارخونه د هېواد ملي شتمني ده، چې پر بیا فعالېدو سره به یې خلکو ته د کار زمینه برابره شي او د هېواد په اقتصادي وده کې به ځانګړې ونډه ولري.

د دې کارخونې د پرانیستې په مراسمو کې د یادې فابریکې اجرایوي مشر ډاکټر نجیب الله دوراندېش وویل، چې د بورې دغه کارخونه کولی شي په ٢٤ ساعتونو کې له ۷۰۰ تر ۸۰۰ ټنه بوره تولید کړي.

نوموړي د خامو موادو کمښت یوه ننګونه وبلله او زیاته یې کړه: « که موږ ته لازم خام مواد برابر شي؛ نو کولای شو کارخونه پرله‌پسې فعاله وساتو، چې د هېواد د بورې یوه لویه برخه اړتیا به پوره کړي.»

طالبان داسې مهال د دغې کارخونې د بیا فعالیدو خبر ورکوي، چې د دغې ډلې تر واک لاندې افغانستان کې د وزګارۍ کچه خورا لوړه شوې، د نړۍوالو مرستو بندېدل، د خصوصي سکټور د فعالیتونو کمېدل او د کاري فرصتونو د محدودېدو له امله خلک له پراخو اقتصادي ننګونو سره لاس و ګرېوان دي.

دغه راز طالبانو د ښځو په کار کولو سخت بندیزونه لګولي، چې له امله یې د ښځو لپاره کاري فرصتونه له منځه تللي دي.

ښځې چې د اقتصاد او په ځانګړې توګه د کورني اقتصاد په بېلابېلو برخو کې مهم رول لوبوي؛ اوس د وزګارتیا له جدي ستونزې سره مخ دي.

د ښځو د کار بندېدل د ټولنې د پرمختګ په وړاندې لوی خنډونه رامنځته کړي دي.

تېره ورځ د ملګرو ملتونو د بشري چارو د همغږۍ ادارې ویلي و، په افغانستان کې مېلیونونه خلک د روژې په میاشت کې د خوراکي توکو له کمښت سره مخ دي او ډېری یې نه پوهېږي چې راتلونکی خواړه له کومه کړي.

بل خوا د سره صلیب نړۍوالې کمیټې (ای سي ار سي) هم په دې وروستیو کې په افغانستان کې د بشري ناورین د زیاتېدو او خراب اقتصادي وضعیت په اړه اندېښنه ښودلې او په دغه هېواد کې یې له اړمنو سره د بشري مرستو د دوام غوښتنه کړې وه.

د دغې کمیټې اجرایوي مشر پیر کرهینبول افغانستان ته له سفر وروسته وویل، په افغانستان کې بشري وضعیت "خورا کړکېچن" دی او مېلیونونه افغانان دا مهال بشري مرستو ته اړتیا لري.

راپور زیاتوي، چې دغه ۶۳ کلن کس د جوزجان ولایت د مردیان ولسوالۍ د هندوکش کلي اوسېدونکی و.
‏په جوزجان ولایت کې د طالبانو د امنیه قوماندانۍ ویاند عبدالستار حلیمي د پېښې پخلی کړی او ویلي یې دي، چې دغه کس قربان ګلیدي نومېده.
د هغه په وینا، پېښه هغه مهال رامنځته شوې، چې نوموړی په خپلو کرنیزو ځمکو کې په کار بوخت و.
تر وړاندې د ملګرو ملتونو د بشري مرستو د همغږۍ دفتر «اوچا» ویلي و، چې افغانستان لاهم په چاودېدونکو توکو ککړ هېواد دی او له ۳.۳ مېلیونو څخه ډېر خلک د ګواښونکو سیمو په یو کیلومترۍ کې مېشت دي.

د اوچا په وینا، ناچاوده توکي هره میاشت له ۵۵ کسانو ژوند اخلي او یا یې هم ټپیانوي.

د ملګرو ملتونو د ماشومانو د ملاتړ صندوق یونېسف بیا وایي، چې په تېر ۲۰۲۴ کال کې له ۵۰۰ څخه ډېر ماشومان د ناچاودو وسلو یا د جګړې د پاتې شونو ناچاوده توکو د چاودلو له امله وژل شوي او یا هم سخت ټپیان شوي دي.