ډېپلوماټ: ایا ایغور وسله وال د داعش خراسان په نوي ځواک بدلیږي؟

حلیم فدايي د ښځو نړیوالې ورځې ته په اشاره وایي، چې طالبانو د افغانانو د نورو حقونو ترڅنګ له ښځو او نارینه وو د زدکړو اختیار اخیستی دی.

فدايي زیاتوي:« طالبان د یو ړوند تقلید په اساس باندې د یو داسې چا اطاعت کوي چې هغه خپله هم پټ دی او هم مستعار دی.»

همدارنګه نوموړی وايي؛ شک لرم چې ملا هبت الله کوم بل جنس نه وي.

حلیم فدايي وايي، طالبان په افغانستان کې استخباراتي اسلام پلي کوي او غواړي چې افغانستان له سیاسي، کلتوري او هر بل اړخه له منځه یوسي.

د نوموړي په خبره «د زدهکړو په برخه کې د طالبانو په لومړی دوره او اوسنۍ دومره کې ښځې بشپړ ډول له تعلیمي حقه بې برخې شوې. طالبان په زور ښځې ودوي. په جمهوریت کې خلګو ته اختیار ورکول شوی وو، چې زدکړو ته خپل نجونې لیږي او که نه خو اوس دا کار ناسم ګڼل کیږي، او دوی له خلکو دا اختیار اخیستی دی.»

همدارنګه د ښخو د حقونو فعاله نظیفه جلالي وايي، د طالبانو تر واک لاندې افغانستان کې یوازې عامې ښځې له هر ډولو حقونو او ازادیو بې برخې دي، خو د طالبانو ښځې چې له هېواده بهر اوسیږي د هر ډول ازادیو اجازه ورکول شوي ده.

نوموړې وايي، د طالب تر حاکمیت لاندې افغانستان کې ښځو او نجونو د انساني کرامت تر پښو لاندې شوی دی. « موږ تقریقا۹۰۰۰ بېلابېلي قضیې ثبت کړې دي. په یادو قضیو کې هغه پېښي مستند شوي، چې طالبانو په زور واده شوې ښځې طلاق کړې او بېرته یې ځان ته واده کړې. کم عمره نجونې یې په زور واده کړې او نور داسې ډیرې پېښي زموږ سره ثبت دي.

پر همدغه مهال د ښځو د حقونو فعاله شکریه سیرت افغان بیا وايي، چې د ښځو په وړاندې د طالبانو تګلارې او مفکوره بدلون نه کوي. «که یې بدلون کولای څلور کاله ډیر وخت و، چې باید بدلون یې کړی وای. طالبان یو افراطي ډله ده، چې د ایران د اخوندانو او پاکستاني ملایانو له لوري روزل شوي دي.»

د افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سپین ګډوال وايي، افغانان له طالبانو د مثبت بدلون تمه له لاسه ورکړي او نړۍ ته په کار ده چې افغان ښځو ترڅنګ ودریږي او د افغانستان اوسني بحران ته د پای ټکي کیږدي.

د دغې نظرپوښتنې ۴.۱ سلنه خلک په دې باور لري چې په افغانستان کې د طالبانو له خوا مېرمنو ته نیم حقونه ورکړل شوي دي او ۸.۹ سلنه د نظرپوښتنې ګډونوال بیا په دې اړه کوم نظر نه لري.

افغانستان انټرنشنل - پښتو پر اېکس او فیسبوک د نظرپوښتنې څلور پوښتنې مطرح کړې وې.
د ایکس (Twitter) نظرپوښتنې پایلې:

• ۳۴.۳٪ "بشیر حقونه ورکړل شوي"
• ۵۲.۲٪ "حقونه نه دي ورکړل شوي"
• ۸٪ "نیم حقونه ورکړل شوي"
• ۵.۵٪ "نظر نه لرم"

د فیسبوک نظرپوښتنې پایلې:

• ۲۰٪ "بشیړ حقونه ورکړل شوي"
• ۶۷٪ "حقونه نه دي ورکړل شوي"
• ۴٪ "نیم حقونه ورکړل شوي"
• ۹٪ "نظر نه لرم"

که څه هم په ایکس کې د "بشري حقونه ورکړل شوي" نظریه پلویان زیات دي (۲۰.۵٪)، خو په فیسبوک کې د "حقونه نه دي ورکړل شوي" نظریه ډیره غالب ده (۶۶.۷٪).

د دواړو پلاتفورمونو کارونکي د دې مسلې په اړه مختلف نظرونه لري، چې څرګندوي د ټولنیزو رسنیو د بحثونو په اړه څنګه د نظرونو پراخه بیلابیلي موجودې دي.

د دواړو پلاتفورمونو کارونکي اکثراً په دې باور دي چې حقونه نه دي ورکړل شوي، خو د ځینو کارونکو لپاره، وضعیت نیمګړی دی، په داسې حال کې چې یو لږ شمیر کاروونکي د بشیر د حقونو د ورکړې په اړه مثبت نظر لري.

دغه نظرپوښتنه د ټولنیزو رسنیو د کارونکو احساسات او د یوې مهمې ټولنیزې مسلې په اړه د هغوی بېلابېل لیدلوری څرګندوي.

په اعلامیه کې ویل شوي، چې حکومت د ټولو بې اسناده کډوالو ترڅنګ د اسناد لرونکو افغان کډوالو د ایستلو پرېکړه کړې.

پاکستاني چارواکي وايي، دغو کډوالو ته د ایستلو لپاره پوره وخت ورکړل شوی او د کډوالو د ستنېدو پر مهال به له هیچا سره ناسم چلند نه کيږي.

په اعلامیه کې راغلي: «ټولو غیرقانوني بهرنیانو او افغان اسناد لرونکو وګړو ته سپارښتنه کیږي، چې د دې میاشتې د ۳۱ نیټې څخه مخکې په خپله خوښه له هیواد ووځي؛ له هغه وروسته ایستل به د راتلونکې میاشتې له لومړۍ نیټې پیل شي.»

له پاکستانه د کډوالو ایستلو پروسه د ۲۰۲۳ کال د نومبر په میاشت کې پيل شوه.

پاکستاني چارواکو ویلي، هغه کسان چې په دغه هېواد کې پاته کېږي باید ټول قانوني پروسې بشپړي او د دوی اساسي قانون ومني.

له تېرو دوو میاشتو را په دېخوا په پاکستان کې د افغان کډوالو پر وړاندې سخت اقدامات تر سره شوي او لا هم روان دي.

د همدې کب مياشتي په لړمړیو کې په اسلام اباد کې د طالبانو سفارت ویلي و، چې د پاکستان حکومت دوی ته له اطلاع پرته له پلازمېنې او راولپنډۍ نه د افغانانو د اېستلو پرېکړه کړې ده او په نږدې راتلونکي کې غواړي، چې ټول افغان کډوال وباسي.

د سفارت په خبره، چې دا د پاکستان د حکومت رسمي پرېکړه ده.

د ښځو زدکړې او د ټولنې د پرمختګ بنسټ

که چېرې مېرمنو ته د زدکړو او ټولنیزو فعالیتونو مناسب فرصت ورکړل شي، نو ټولنه به د عدالت، اقتصاد او فرهنګ له پلوه وده وکړي، دا وده به شعوري او د ټولنې د مثبت بدلون سبب وګرځي.

الف) د کورنۍ په هوساینه کې د باسواده مېرمنې ونډه
که یوه مېرمنه باسواده وي، نو دا نه یوازې د ځان لپاره، بلکې د خپلې کورنۍ او ټولنې لپاره هم ګټوره ده.

یوه پوهه او باخبره مور کولای شي چې خپل ماشومان ښه وروزي، د هغوی روغتیا ته پاملرنه وکړي او هغوی ته غوره اخلاق، ارزښتونه او د ژوند مهارتونه ورزده کړي.

که مور زدکړې ولري، نو اولادونه به یې هوښیار، باشعوره او ټولنې ته ګټور وي.

ب) په اقتصاد کې د مېرمنو ونډه

د انساني ټولنو تجربو او د اقتصادپوهانو څېړنو ښودلې چې کله ښځې زدکړې ترلاسه کړي، نو د ټولنې اقتصادي وده ګړندۍ شوې ده.

زدکړې ښځو ته دا توان ورکوي چې ځان بسیاینې ته ورسېږي، کار ومومي او د خپلې کورنۍ د عاید یوه مهمه سرچینه شي.

د بېلګې په توګه، هغه ټولنې چې ښځې یې تعلیم‌یافته دي، هلته فقر کم، عایدات زیات او د ژوندانه معیارونه لوړ دي.

ج) د ټولنیزو ستونزو په حل کې د مېرمنو د زده کړو ونډه

په نالوستو ټولنو کې د ښځو پر وړاندې تاوتریخوالی، جبري ودونه او نابرابرۍ زیاتې وي، چې غوره بېلګه یې افغانستان دی؛ هغه ټولنې چې مېرمنې یې باسواده دي، ښځې پکې د خپلو حقوقو دفاع کولی شي، ټولنیزو ناخوالو ته بدیل حلونه موندلی شي او د عدالت د رامنځته کولو لپاره مبارزه کولی شي.

د حق غوښتنې په برخه کې د مېرابل خویندو کیسه یوه روښانه بېلګه ده، چې له یو زبرځواک نظام سره یې په یوازې ځان مقابله وکړه.

100%

د ښځې ټولنیز فعالیت او د عدالت او ودې تضمین

الف) په ټولنیز عدالت د مېرمنې ونډه

یوې عادلانه او پرمختللې ټولنې ته د رسېدو لپاره لازمه ده چې ښځې د نارینه‌وو ترڅنګ د ټولنیز ژوند په هر اړخ کې فعاله ونډه ولري.

د ښځو ټولنیز فعالیت د دې سبب کېږي چې هغوی د خپلو حقوقو څخه دفاع وکړي، د نابرابریو پر ضد ودریږي او د ټولنې د پرمختګ لپاره ګټور رول ولوبوي.

د دا ډول عادلانه ټولنې بېلګې په نړۍ کې ډېرې دي؛ خو ناعادلانه ټولنې هم شته چې یوه بېلګه یې د طالبانو تر کنټرول لاندې افغانستان دی.

ب) ښځه، سیاست او تصمیم نیونه
په هغو ټولنو کې چې ښځې سیاسي برخه‌ اخیستلای شي، هلته عدالت او متوازن پرمختګ ته زمینه برابریږي.

ښځې کولی شي چې د حکومتولۍ، قانون جوړونې او ټولنیزو پالیسیو په جوړولو کې فعاله ونډه واخلي.

دا د دې سبب کېږي چې د ښځو ستونزې په قانوني توګه حل شي او د ټولنې هر وګړی مساوي حقوق ولري.

که چېرې مېرمنې په سیاسي پرېکړو کې دخیلې ونه اوسي دا په دې معنا چې د ټولنې نیمايي برخه له سیاسي پرېکړو بې برخې دي، چې د ناعادلانه پرمختګ سبب ګرځي.

ج) حکومتولۍ کې د ښځو ونډه
په حکومتولۍ کې د مېرمنو ونډه هم د ټولنیز عدالت یوه مهمه برخه ده، که ښځو ته په حکومتولۍ کې ونډه ورکول کیږي، دا په دې معنا چې د ټولنې نیمايي برخه د واکدارۍ په دایره کې داخلیږي او د مېرمنو اساسي ستونزې په متوازن ډول حل شي.

راتلونکی نسل او د مېرمنو زده کړې

الف) پر راتلونکي نسل د باسواده مور
که ښځه زده کړې ولري، نو د هغې اولادونه به هم د تعلیم ارزښت درک کړي. تجروبو او څېړنو ښودلې، چې د تعلیم‌یافته میندو ماشومان تر نورو هوښیار، مسوولیت‌پذیر او ټولنې ته ګټور وي. زدکړې ښځې ته دا توان ورکوي چې خپلو ماشومانو ته غوره تربيه ورکړي، د هغوی استعدادونه وده وکړي او د هغوی د شخصیت جوړونې لپاره غوره لارې ټاکي.

ب) د باسواده ښځو ټولنیز اثر
کله چې ښځې زدکړې ولري او په ټولنیزو فعالیتونو کې برخه واخلي، نو دا د ټولنې د عامو خلکو لپاره هم یو الهام وي.

د زده کړې لرونکې ښځې نورو ښځو ته دا پیغام ورکوي چې هغوی هم د زده کړې، کار او پرمختګ حق لري. دا نه یوازې د ښځو لپاره، بلکې د ټولنې د هر وګړي لپاره مثبتې پایلې لري.

په طالبي پنجره کې بندې افغانې مېرمنې

افغان مېرمنې د زده کړو له حق څخه محرومې شوي. د ۲۰۲۱ وروسته، د نجونو لپاره د منځنیو او لوړو زده کړو دروازې تړل شوې.

دا پرېکړه نه یوازې د ښځو پر راتلونکي منفي اغېز لري، بلکې د ټولنې د پرمختګ بهیر هم ورو کوي.

همدا راز په افغانستان کې مېرمنې د کار له حق څخه هم محرومې شوې دي. له ۲۰۲۱ کال وروسته، د دولتي ادارو، نادولتي سازمانونو، او ډېرو خصوصي شرکتونو له لوري ښځینه کارکوونکې له دندو ګوښه کړای شوې.

دا وضعیت د ډېرو کورنیو لپاره جدي اقتصادي ستونزې پیدا کړې، ځکه چې زرګونه ښځې د خپلو کورنیو یوازینۍ نفقه ګټونکې وې.

مېرمنې د سیاسي، ټولنیزو او فرهنګي فعالیتونو له صحنې حذف شوې دي. د ښځو ټولنې، مدني فعالانې او د بشري حقونو مدافعینې یا بندي شوې، یا اړې شوې چې له هېواده ووځي.

مېرمنې د عامه ځایونو، پارکونو، سپورتي کلبونو او حتا د روغتیايي خدماتو له اخیستلو هم محرومې شوې.

د محرم پرته د ښځو د تګ راتګ محدودیت، د حجاب جبري کول او نور سخت شرایط د ښځو پر ذهني او فکري روغتیا ناوړه اغېزه کړې ده.

100%

د افغان مېرمنو راتلونکی

که په افغانستان کې د مېرمنو پر وړاندې محدودیتونه په همدې ډول دوام وکړي، نو افغانستان به له یوې اوږدمهالي ټولنیز او اقتصادي شاته‌تګ سره مخ شي.

د ښځو زده کړې، کار او ټولنیز مشارکت د هر پرمختللي هېواد اساسي اړتیاوې دي او که ښځې د ټولنیز ژوند له ټولو برخو وباسي، نو دا به د ټولې ټولنې لپاره جدي ستونزې رامنځته کړي.

هغه د پنجشنبې په ورځ په یوه مطبوعاتي کنفرانس کې خبرداری ورکړ: «افغانستان لاهم له سخت بشري ناورین سره مخ دی، د لسیزو جګړو، پراخې بې وزلۍ، د اقلیمي بدلون او مخ په زیاتیدونکي امنیتي خطرونو له امله رامینځته شوی بحران، په ځانګړې توګه د ښځو او نجونو لپاره.»

دوجاریک ټینګار وکړ، چې په افغانستان کې د وږو خلکو شمیر په نړۍ کې تر ټولو لوړ دی.

د هغه په ​​وینا، افغانستان د فقر او لوږې له پلوه له سوډان وروسته دوهم ځای لري، چې ۳۰ میلیونه خلک مرستې او ملاتړ ته اړتیا لري.

په افغانستان کې د خوړو ناامني او خوارځواکي

د ملګرو ملتونو د سرمنشي ویاند وویل، چې په افغانستان کې د خوړو نه خوندیتوب او خوارځواکي د اندیښنې وړ ده.

هغه زیاته کړه:«د روان کال په لومړیو دریو میاشتو کې نږدې ۱۵ میلیونه خلک، یا په هرو دریو افغانانو کې یو به د لوړې کچې د خوړو ناامنۍ سره مخ شي.»

د هغه په ​​وینا وړاندوینه کیږي، شاوخوا ۳.۵ میلیونه ماشومان، چې عمرونه یې له پنځو کلونو کم وي او له یو ملیون څخه ډیرې امیندواره او شیدې ورکونکې میرمنې به د شدیدې خوارځواکۍ سره مخ شي.

هغه دا هم زیاته کړه، چې په افغانستان کې هره میاشت شاوخوا ۵۵ کسان وژل کیږي یا ټپیان کیږي، چې ډیری یې ماشومان دي.

د نړیوالو مرستو کمښت او د هغې پایلې

دوجاریک افغانستان ته د نړیوالو مرستو کمښت ته په اشارې سره خبرداری ورکړ، چې دې کمښت د مرستندویه ادارو هڅې سختې اغیزمنې کړې دي.

هغه وويل: «په تېره مياشت کې له ۲۰۰ څخه ډېر روغتيايي مرکزونه تړل شوي دي، چې ۱.۸ ميليونه خلک يې له اساسي روغتيايي خدماتو څخه محروم کړي دي.»

هغه ټینګار وکړ، چې د بودیجې کمښت د ماشومانو لپاره د خوارځواکۍ سره د مبارزې خدمات هم ګډوډ کړي دي.

د ملګرو ملتونو د سرمنشي ویاند زیاته کړه، چې د بشري مرستو کموالی ژوند له خطر سره مخ کوي او بشري لاسته راوړنې کمزورې کوي.

هغه همدارنګه طبیعي پیښو او له ایران او پاکستان څخه د افغان کډوالو ایستلو ته په اشارې وویل، چې ملګري ملتونه د خپلو شریکانو سره یوځای د مرستو لومړیتوبونو بیاکتنه کوي ترڅو ډاډ ترلاسه شي، چې مستحقو سيمو ته ډېره مرسته لېږل کېږي.

ملګري ملتونه په داسي حال کې افغانستان کې د بشري بحران په اړه خبرې کوي، چې د نړیوالو مرستو کمښت سره وضعیت خراب شوی دی.

وروسته له هغه چې ډونالډ ټرمپ سپینې ماڼۍ ته ستون شو د افغانستان د مرستو په ګډون يې د امریکا ټولې نړیوالې مرستې وځنډول شوې.

دا عمل په دې هیواد کې د ډیرو مرستندویه ادارو او سازمانونو د تړلو لامل شوی دی.

د امریکا د مرستو ځنډول هم د طالبانو حکومت تر سخت فشار سره مخ کړی.

په دې ډله کې ځینې دولتي ادارې د خپلو کارمنانو د معاشونو په ورکولو کې ستونزې لري او ځینو دولتي کارمنانو د میاشتو راهیسې خپل معاشونه نه دي ترلاسه کړي.