منیر اکرم: داعش د طالبانو لپاره پر یوې جدي ننګونې بدله شوې

نوموړې د دوشنبې په ورځ (د کب ۲۰مه) په خپلې وینا کې زیاته کړې، چې افغان ولس په خپل شخصي ژوند کې د طالبانو له مداخلې او د بنسټیزو حقونو تر پښو لاندې کولو له امله له دغې ډلې څخه سخت ناراضه دي.

هغې په دې تړاو وویل: «ډېری افغانان یوناما ته مراجعه کوي او غواړي چې دغه دفتر د هغوی اندېښنې له تاسې سره شریکې کړي. هغوی د طالبانو له خوا په شخصي چارو کې له مداخلې څخه سخت ناراضه او اندېښمن دي چې افغانستان به د نړۍ د هېوادونو په منځ کې لا منزوي شي.»

د اوتونبایوا په وینا، طالبان د نړۍ له هېوادونو سره په خپل تعامل کې پر یو لړ نړۍوالو اصولو لکه د افغانستان پر ملي حاکمیت ټینګار کوي، خو د افغانستان دولت نورو ژمنو ته پاملرنه نه‌کوي.

نوموړې دغه راز څرګنده کړې: «طالبان له نړۍ سره د تعامل غوښتونکي دي، خو دا طالب چاروکو پورې تړاو لري چې ایا دوی غواړي له نړۍوال نظام سره یوځای شي او ایا اړین ګامونه به پورته کړي او که نه.»

هغې ویلي، چې له افغانستان سره په تعامل کې بايد د افغانانو، نړۍوالې ټولنې او طالبانو ګټې په نظر کې ونیول شي.

د روزا اوتونبایوا په وینا، ډېری هېوادونه دې پایلې ته رسېدلي چې له طالبانو سره سیاسي تعامل ګټه نه‌لري او ټینګار کوي، چې له یادې ډلې سره د تعامل فضا نوره هم محدوده شوې او نړۍ خپل صبر له لاسه ورکوي.

نوموړې ویلي، چې له نړۍ سره د طالبانو د تعامل په لرېوالي کېدو سره،«د دغې ډلې سخت‌دریځه چارواکي لا زوړو کوي او پر ولس پراخ محدودیتونه لګوي.»

روزا اوتونبایوا د طالبانو د امربالمعروف او نهی عن‌المنکر قانون ته په اشارې سره دغه قانون زیان‌رسونکی ګڼلی او په وینا یې، یاد قانون څرګندوي چې د دغې ډلې د ايډیالوژۍ لومړیتوب دی.

د ملګرو ملتونو استازې د بشري حقونو د رعایت پر اهمیت ټینګار کړی او ویلي دي، چې نړۍوالې ټولنې ته د افغانستان بېرته ستنېدل له دې مسئلې پرته ناشونی دی.

هغې د اسلامي همکاریو سازمان هڅو او په پاکستان کې د اسلامي علماوو ځانګړې غونډې ته په اشارې ویلي، چې د دې غونډې پرېکړو د ښځو د حقونو په تړاو د طالبانو د دریځ پر بدلون هېڅ اغېزه نه‌ده کړې.

نوموړې ویلی، چې طالبانو برعکس محدودیتونه ډېر کړي او ان د طبي زده‌کړو د مرکزونو دروازې یې تړلي، چې له افغان مېرمنو څخه یې د زده‌کړې وروستۍ امکان هم له منځه وړی دی.

د یوناما مشرې په ​​افغانستان کې د مېندو او ماشومانو د مړینې لوړې کچې ته په اشارې خبرداری ورکړی، چې د ښځو او نجونو لپاره د طبي زده‌کړو بندیز به د ټولنې پر روغتیا نه جبرانېدونکي اغېزې ولري.

د نړۍوالو مرستو کمښت او امنیتي اندېښنې

د ملګرو ملتونو استازې د نړۍوالو مرستو د کمېدو په تړاو اندېښنه ښودلې ویلي یې دي، چې د دغو مرستو بندېدل یا کمېدل به د افغانستان بې‌ثباته او نازک وضعیت لا پسې خراب کړي او ترسره شوي محدود پرمختګونه به هم له منځه یوسي.

روزا اوتونبایوا ټینګار کړی، چې افغان ولس به په داسې شرایطو کې له کډوالۍ پرته بله لاره ونه‌لري.

هغې همداراز د افغانستان د روان امنیتي وضعیت په تړاو اندېښنه ښودلې او زیاتوي، چې پر دغه هېواد د طالبانو د بشپړ کنټرول سره-سره، ځانمرګي بریدونه او امنیتي پېښې لا هم دوام لري.

روزا اوتونبایوا په ​​کندوز کې پر طالبانو او د دې ډلې د ښار جوړونې په وزارت کې وروستیو بریدونو ته په اشارې ټینګار کړی، چې هېوادونه د افغانستان د امنیتي وضعیت په تړاو اندېښمن دي او له ترهګرو ډلو سره د مبارزې لپاره د دغې ډلې پر وړتیا او ژمنتیا شک لري.

د یادونې ده چې د ملګرو ملتونو امنیت شورا د دوشنبې پر ورځ (کب ۲۰مه) د افغانستان د وضعیت په تړاو یوه بله غونډه جوړه کړه چې په‌کې د افغانستان لپاره د ملګرو ملتونو د سرمنشي استازې روزا اوتونبایواد دغه هېواد په هکله خپل راپور وړاندې کړ.

هغه دغه لیک د دوشنبې په ورځ (د کب ۲۰مه) پر خپلې اېکس‌پاڼې هم خپور کړی او په‌کې ټینګار شوی، چې دا بندیز کولای شي د ښځینه‌وو او پخوانیو ژباړونکو په ګډون د امریکا متحده‌ایالاتو د زرګونو همکارانو ژوند له ګواښ سره مخ کړي.

راجا کرېشنا مورټي همداراز خبرداری ورکړی، چې دا ډول سیاستونه به نه یوازې د امریکا ملي امنیت ته زیان ورسوي، بلکې د دغه هېواد پر اقتصاد به هم ناوړه اغېزه وکړي.

د دغه لیک لیکوال د ډونالډ ټرمپ په واکمنۍ کې پر «مسلمانانو بندیز» ته په اشارې دغه سیاست تبعیضي بللی او ویلي یې دي، ډېر شمېر امریکایان چمتو دي چې یو ځل بیا د دغې پرېکړې پر خلاف د اعتراض غږ پورته کړي.

هغه له ټرمپ څخه غوښتي، چې د کډوالو پر وړاندې د دروازو د بندولو پر ځای دې داسې سیاست غوره کړي، چې ټولو هغو کسانو ته چې له قانوني لاروچارو متحده‌ایالاتو ته د سفر یا مېشتېدو هوډ لري، له هرکلي سره مخ شي.

دا خبرداری داسې مهال ورکول کېږي، چې په متحده‌ایالاتو کې د کډوالۍ سیاستونو په تړاو اندېښنې دوام لري او د کارپوهانو په اند، دا ډول اقدامات کولای شي د امریکا پر نړۍوالو اړیکو ناوړه اغېزې وکړي.

له دې مخکې د امریکا کانګرس یوې غړې دوریس ماتسویي د هغو افغانانو پر ملاتړ ټینګار کړی و، چې په افغانستان کې یې له امریکایي ځواکونو سره اوږه په اوږه همکاري کړې او په وینا یې، امریکا دې د هغوی لپاره د خوندیتوب اقدام وکړي.

د یادونې ده، چې څه موده مخکې رویټرز خبري اژانس د خپلو لږترلږه درېیو سرچینو په حواله راپور ورکړی، چې ښايي امریکا ته د افغانانو او پاکستانیانو پر سفر بندیز ولګول شي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت مرستیال ویاند حافظ ضیاء احمد تکل په خپل اېکس کې لیکلي، چې په ناسته کې دواړو لوریو د دوه اړخیزو سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو اړیکو پر پیاوړتیا خبرې کړي.

امیر خان متقي په دې کتنه کې ویلي: «افغانستان د بهرنۍ پانګونې په ځانګړې توګه د عمان د سلطنت او عماني سوداګرو لپاره د پانګونې ښه فرصت دی.»

دواړو لوریو د عمان د کار د ویزو د ورکړې، عمان ته د افغاني توکو د صادراتو د زمینې د برابرېدو، د دواړو هېوادونو ترمنځ د الوتنې د پیلېدو او د اړوندو اسانتیاوو د رامنځته کېدو په اړه خبرې کړي او یاد موارد یې د لومړیتوبونو په توگه یاد کړي، چي گډ کار به ورباندي وکړي.

په دغه ناسته کې د عمان هېواد د بهرنیو چارو وزیر ویلي، چې غواړي له افغانستان سره، سیاسي، اقتصادي او سوداګریزې دوه اړخیزې اړیکې لا پیاوړې کړي.

دا په داسې حال کې ده، چې تر دې وړاندې د عمان د سوداګرۍ او پانګونې خونې مرستیال کابل ته په خپل سفر کې د صنعت او سوداګرۍ، کانونو او پټرولیم له سرپرست وزیرانو او د افغانستان د سوداګرۍ او پانګونې خونې له غړو سره په کتنه کې د کانونو او د نړۍوالو لابراتوارونو د جوړېدو په برخه کې د دغه هېواد د سوداګرو د لېوالتیا په تړاو خبرې کړې دي.

‏یاده دې وي، چې د عمان شاهي دولت که څه هم د طالبانو حکومت په رسمیت نه پېژني، خو د رسمیت نه پېژندو سره یې په ۱۴۰۳ کال د وږي په ۲۷ مه د دغه هېواد په پلازمېنه مسقط کې د افغانستان سفارت د طالبانو استازي ته وسپاره.

نوموړي د دوشنبې په ورځ (د کب ۲۰مه) د خپلې اېکس‌پاڼې له لارې په یوه بیان کې د طالبانو او پاکستاني پوځیانو ترمنځ وروستیو نښتو ته په شارې زیاته کړې، چې ولې باید افغانستان دا ډول تاسیستات ونه‌لري.

خلیلزادلیکلي دي: «روانې نښتې له دې امله دي چې پاکستان غواړي د یوې نوې پوستې د جوړولو او د افغانستان له‌خوا د شته پوستې د پیاوړتیا مخنیوی وکړي.»

هغه د طالبانو له اقداماتو په ملاتړ سره څرګنده کړې ده: «پاکستان په خپل اړخ کې امنیتي پوستې لري. ولې باید افغانان په خپل هېواد کې داسې پوستې ونه‌لري؟»

ورته مهال، پاکستاني امنیتي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي، طالبانو نن (دوشنبه) د یوې پوستې د جوړولو کار له سره پیل کړ او زیاتوي، چې دا اقدام د پروني اوربند د هوکړې پر خلاف ترسره کېږي.

پرون په تورخم کې ځايي سرچینو افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د کرښې دواړو خواوو ولسونو او سوداګرو استازو ترمنځ د جرګې لومړۍ غونډه پای ته ورسېده او د مارچ تر ۱۱مې پر اوربند هوکړه شوې ده.

دغې جرګې پرېکړه کړې، تر هغه چې پر ډیورنډ کرښه د تاسیساتو شخړه حل نه شي تورخم دروازه به تړلې پاتې وي.

د سرچینو په وینا، دروازې ته نږدې د ترینګلتیاوو د پای ته رسولو په موخه د کرښې د دواړو خواوو قومي مشران، دیني عالمان او یو شمېر سوداګر په یوې جرګه کې سره راټول شوي وو.

د سرچینو د معلوماتو پر بنسټ، دا خبرې اترې په ډیورنډ کرښه کې شوي چې د افغانستان له لوري په جرګه کې ۳۵ غړو او له ډیورنډ کرښې پورې د پاکستان په استازیتوب ۲۲ کسانو برخه اخیستې وه.

د یادونې ده، چې د تورخم دروازه د روانې فېبرورۍ میاشتې له ۲۱مې راپدېخوا تړلې او لامل یې پر ډیورنډ کرښه د دواړو خواوو ترمنځ د نویو تاسیساتو پر سر اختلافات بلل کېږي.

د ای‌اېن‌سي‌بي د ۲۰۲۴ کلني راپور له مخې، د منځنۍ اسیا، سوېل لوېدیځ اسیا او ترکیې په ګاونډیو هېوادونو کې د پولیسو له خوا د دغه نشه‌یي توکو نیول په ډاګه کوي، چې په افغانستان کې د متامفتامین نشه یي توکو تولیدات ډېر شوي دي.

په پاکستان کې په ۲۰۲۳ کال کې ۱۱.۴ ټنه یاد نشه یي توکي نیول شوي، چې په ۲۰۲۲ کې د ۴.۴ ټنو څخه ۱۵۶ سلنه زیاتوالی ښیي.

همدا ډول ایران په ۲۰۲۳ کې ۳۷.۲ ټنه متامفتامین (کرسټال) نیولي، په ۲۰۲۲ کې د ۳۰.۴ ټنو په پرتله ۲۲ سلنه زیاتوالی په ډاګه کوي.

د نشه يي توکو پر وړاندې د مبارزې نړۍوال بورډ راپور وايي، چې په وروستیو کلونو کې په پاکستان کې د نشه یي توکو نیول زیات شوي دي.

ورته مهال، ترکیې هم د میتامفتامین په نیولو کې د پام وړ زیاتوالي راپور ورکړی دی. دغه هېواد بیا په ۲۰۲۳ کې ۲۱.۹ ټنه میتامفتامین نیولي، چې په ۲۰۲۲ کې د ۱۶.۲ ټنو په پرتله ۳۵.۵ سلنه زیاتوالی څرګندوي.

راپورونه وایي، چې ترکيې ته قاچاق شوي میتامفتامين ښايي له افغانستان څخه د ايران له لارې وړل شوي وي.

په راپور کې زیاته شوې، چې د طالبانو له خوا د ۲۰۲۲ کال د اپرېل په میاشت کې اعلان شوی د نشه‌یي توکو بندیز داسې نه ښکاري، چې د میتامفتامین په تولید او قاچاق یې اغېز کړی وي.

په راپور کې راغلي، چې په ۲۰۲۳ کې ددغه نشه یي توکو په زیاته پيمانه نیول په ګوته کوي، چې په قاچاق کې یې کموالی نه دی راغلی.

په افغانستان کې د طالبانو له خوا د نشه‌یي توکو پر کر او تولید له بندیز سره - سره د میتامفتامین په نامه مخدره توکو تولید لا هم په دغه هېواد کې روان دی.

د تېر ۲۰۲۴ کال په مارچ میاشت کې طالبانو ویلي وو، چې په تېر یوه کال کې یې د میتامفتامین په ګډون نشه‌یي توکو د پروسس ۱۴۰۰ کارخونې تخریب او ۱۴ زره د نشه‌یي توکو کاروباریان او قاچاق کوونکي یې عدلي ادارو ته ورپېژندلي دي، خو د راپورونو له مخې په افغانستان کې تولید شوي مصنوعي نشه‌یي توکي لاهم بهر ته قاچاقېږي.