طالبان: ازبک پانګوالو د افغانستان په کان کیندنه کې پانګونې ته لېوالتیا ښودلې

دا راپور، چې نن یکشنبه د کب پر ۲۶مه د خبریال ملي ورځې «د کب ۲۷مې» په مناسبت خپور شوی وايي، چې د ۱۴۰۳ کال په اوږدو کې د طالبانو حکومت د ناروښانه رسنیز سیاست تر سیوري لاندې د رسنیو د ازادۍ د محدودولو پالیسي په لا ډېر شدت او پراخوالي دوام وموند او د محدودیتونو کچه لوړه شوې ده.

د دغه راپور له مخې، د خبریالانو او رسنیو له حقونو په سرغړونو کې ۱۲۲ ګواښونه، د رسنیو د بندولو لږترلږه ۲۲ قضیې او د ۵۰ خبریالانو نیول شامل دي.

د افغان خبریالانو مرکز وايي، چې طالبانو تر اوسه پورې ۱۵ رسنیو ته د فعالیت د بیا پیل اجازه نه ده ورکړې او د ۵۰ نیول شویو خبریالانو له ډلې ۱۰ یې لا هم په زندان کې دي.

په راپور کې راغلي چې د رسنیو سره د چلند په برخه کې د طالبانو توپیري چلند د پخوا په پرتله ډیر څرګند شوی دی.

د دې راپور له مخې، د اطلاعاتو او کلتور وزارت کې ځینې طالب چارواکي د جمهوري حکومت پر مهال تصویب شوی د ډله ییزو رسنیو قانون پلی کوي، په داسې حال کې چې د دې ډلې محافظه کاره او مذهبي چارواکي هڅه کوي رسنۍ محدودې کړي.

د افغان خبریالانو مرکز دا هم وویل چې د طالبانو د امر بالمعروف قانون په پلي کیدو سره، د دې ډلې محتسبینو ته د رسنیو د فعالیت د څارنې لپاره پراخ واک ورکړل شوی دی.

په راپور کې ویل شوي چې د طالبانو محتسبین "هرکله چې وغواړي، په مستقیم ډول یا د استخباراتي ادارې په ملاتړ سره د رسنیو او خبریالانو په وړاندې اقدام کوي."

د رسنیو د ملاتړ د دغه سازمان راپور ټینګار کوي، چې د رسنیو د شکایتونو او سرغړونو د حل کمېسیون په څنډه کې ساتل شوی دی.

د دې راپور له مخې، په دې موده کې د رسنیو په وړاندې لږ تر لږه پنځه نوي محدودیتي لارښوونې صادرې شوې دي.

د دغه راپور له مخې، د ساکښو د انځورونو نه خپرول، په ژوندۍ بڼه د سیاسي پروګرامونو نه نشرول، د انتقادي پروګرامونو نه جوړول، د طالبانو له هوکړې پرته د مېلمنو رابلل او د «شهید» او «شهادت» کلمو کارول په دې موده کې د طالبانو له لوري صادر شوي فرمانونه دي.

راپور وايي، هغه خبریالان چې دا حکمونه له پامه غورځوي ګواښل کیږي او بندیان کیږي.

د افغان خبریالانو مرکز ویلي چې په دې موده کې پر رسنیو د کوم هدفمند برید یا د رسنیو کارکوونکو ته د زیان رسولو راپور نه دی ورکړل شوی.

په ۱۴۰۲ ل کال کې د افغان خبریالانو مرکز د رسنیو او خبریالانو د حقونو لږ تر لږه ۱۳۹ سرغړونې مستندې کړې وې، چې ۸۰ پکې ګواښونه او ۵۹ د نیول کېدو پېښې شاملې وې.

امیرخان متقي په عمان هېواد کې له یو شمیر افغانانو سره د لیدنې پرمهال ویلي، چې ډله کې فکري خلک دي او ددوی په ډله کې د اطاعت نظریه حاکمه ده.

متقي په دې ډله کې د اختلافاتو په اړه د خپرو شویو رپوټونو په اړه وویل، چې ددوی نظام نظریاتي نظام دی او د قدرت لپاره څوک له چا سره جنجال نه کوي او ټول د امیر اطاعت کوي.

متقي وايي، طالبان له هېڅ هېواد سره د مخالفت اراده نه لري او له نړۍ سره د ښو اړېکو غوښتونکي دي.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر دې غونډې ته وویل، «متوازن سیاست په دې مانا چې د یوه هېواد د خوشحالۍ لپاره له بل سره نه جنګیږو، د یوه هېواد له بل سره مخالفت نه کوو، له ټولو سره نارمل اړېکي غواړو».

نوموړی وايي، افغانستان دا توان نه لري، چې د نړۍ په مقابلو کې برخه واخلي، « د دې ضرورت او توان یې هم نشته چې د نړۍ په مقابلو کې ورګډ اوسو. موږ نور غواړ چې افغانستان له نړیوالو سره ښې اړېکي ولري، افغانستان د نورو هېوادونو لپاره د اقتصاد او ترانزیت مرکز وي، نه د منفي رقابت، نه د مقابلې».

متقي د خپلو خبرو پرمهال د پاکستان او تورخم له نوم یادونې پرته وویل، چې د لارو بندیدل په افغانستان کې د توکو پر نرخو هېڅ ډول منفي اغیز نه کوي. هغه زیاته کړې، «مخکې چې به لارې بندې شوې نو نرخونه به پورته شول، له غټو ستونزو سره به هېوادوال مخ شول، خو اوس یې تاسو وینئ چې الحمدالله د کور دننه موږ دومره پرځان بسیا شوي یو، چې د لارو بندیدل هم پر نرخونو باندې کوم خاص اثر نه کوي».

د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر دغه څرګندونې داسې مهال کوي، چې له څه باندې ۲۰ ورځو راهیسې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د تورخم دروازه د هر ډول تګ راتګ پر مخ بنده ده.

طالبانو ویلي، چې د بهرنیو چارو وزیر امیرخان متقي د سوداګرۍ، پانګونې او ټرانزیټ د پراختیا په موخه عمان ته په سفر تللی.

د طالبانو د اقتصادي معاونیت د خبرپاڼې له مخې، د ریاست الوزرا اقتصادي مرستیال عبدالغني برادر په مشرۍ د ملي تدارکاتو کمېسیون نوبتي غونډه د روان ۱۴۰۳ لمریز کال د کب میاشتې په ۲۶مه نېټه په مرمرینه ماڼۍ کې جوړه شوې وه چې له اجنډا سره سم ۲۹پروژې د بحث لپاره وړاندې شوې او د اتو پروژو قراردادونه منظور، د ۱۳ تعدیل، د دوو لغو او شپږ پروژې په تدارکاتي پروسو کې د موجودو ستونزو له امله رد شوې.

د طالبانو د خبرپاڼې له مخې، د یادو شپږو پروژو په اړه ټاکل شویو کمېټو ته دنده وسپارل شوه، چې د تدارکاتي پروسو د اصولو په پام کې نیولو سره یې قراردادونه و ارزوي او راپور یې د ملي تدارکاتو کمېسیون له مشرتابه سره شریک کړي.

په منظور شویو پروژو کې د کندهار ولایت د دهلې بند د ساتنې او پاملرنې چارو بشپړول، د کابل طبي پوهنتون علي اباد روغتون کې د سرطاني ناروغيو د درملنې مرکز د پاتې چارو بشپړول، د کندهار ولایت په دامان ولسوالۍ او باغ پل سیمه کې د ترانسپورټي ترمینلونو جوړول، د کابل – کندهار لویې لارې د پاتې برخو بشپړول او یو شمېر نورې پروژې شاملې دي چې د طالبانو په وینا د دوی له خوا تمویلیږي.

په خبرپاڼه کې ویل شوي، چې د ځمکو غصب د مخنیوي کمېسون دغه دولتي ځمکه په تېره یوه میاشت کې په ننګرهار، کندوز، جوزجان، فاریاب، تخار، دایکندي، غور، خوست، نیمروز، پنجشیر، بادغیس، میدان وردګ ولایتونو کې راګرځولې او اړوندو ادارو ته یې تسلیم کړې ده.

د طالبانو د عدلیې وزارت ویلي، تر ټولو ډیره ۸۳۵۱ جریبه ځمکه یې په بامیان کې له غصب نه راګرځولې.

دغه وزارت ویلي، چې د ځمکوغصب د مخنیوي کمېسیون د روانې میاشتې په اوږدو کې د هېواد په ۲۴ ولایتونو کې څه باندې ۲۵۳۵۳۱جریبه ځکه تثبیت کړې او څه باندې ۴۹۷۹۵۴ جریبه نوره ځمکه یې په ۳۱ ولایتونو کې تر ارزونې لاندې نیولې چې تر تثبیت وروسته به یې اړوندو ادارو ته تسلیم کړي.

مکده ټینګار کړی چې پاکستان د نړیوالو پروتوکولونو له مخې مکلف دی چې د افغانستان په څېر په وچه محاط هیوادونو ته سوداګریزه اسانتیا برابره کړي او د دې ژمنو نه پوره کول نه یوازې د پاکستان نړیوال حیثیت ته زیان رسوي، بلکې سیمه ییزو سیالانو ته هم ګټه رسوي، چې د هند بندرونه د بدیلې سوداګرۍ په توګه وکاروي.

دغه پاکستانی چارواکی وايي، چې د سوداګرۍ پر وړاندې ډېرېدونکي خنډونه، د ترانسپورت لوړ لګښتونه او د تورخم اوږدمهاله بندېدو له کرښې پورې سوداګري سخته اغیزمنه کړې او د پاکستان اقتصاد ته یې لوی زیان اړولی.

نوموړي د ۲۰۲۴ کال ډسمبر کې د پاکستان دځانګړې پانګونې اسانتیا شورا (SIFC) غونډې پرمهال راپورته شويو اندېښنو ته په اشاره ویلي، چې د وروستیو صادرو شویو مقرراتو له امله سوداګري کمزورې شوې او له ګاونډیو هیوادونو سره اړیکې ترینګلې شوې دي.

د پاکستاني رسنیو د رپوټونو له مخې، په دې وروستیو کې د خیبر پښتونخوا حکومت د زیربنایي پراختیا محصول له دوه عشاریه صفر سلنې څخه یو عشاریه صفر سلنې ته راکم کړ، خو لا هم د افغانستان پر ترانزیټي سوداګرۍ پلی کیږي، چې قانوني سوداګري ته زیان رسوي او له نړیوالو ژمنو سره په ټکر کې دی.

مکده وویل، « یو عشاریه صفر سلنې ته د زیربنایي پراختیا محصول راکمول یوه وړه اسانتیا ده خو پر ټرانزیټي سوداګرۍ باید هیڅ مالیه وضع نه شي».

هغه زیاته کړه، « دا مالیه او د لارې بندیدل سوداګر مجبوروي چې د پاکستاني لارو پر ځای د ایران بندرونه وکاروي، چې زموږ د سوداګرۍ شبکې ته اوږدمهاله زیان رسوي».

رپوټ وايي، سره له دې چې د افغانستان-پاکستان د ګډې سوداګرۍ خونه پرله پسې هڅې کوي، خو وضعیت نور هم خراب شوی.

د تورخم لاره د فبرورۍ له ۲۱مې راهیسې د طالبانو د پوستې جوړولو پر سر د شخړې له امله تړلې پاتې ده، چې دوه اړخیزه سوداګري یې په ټپه درولې. دواړو خواوو ته له پنځو زرو ډېر موټر ولاړ دي، چې استهلاک کېدونکي توکي هم پکې بار دي.

د پاکستان اقتصادي کارپوهان په دې باور دي، چې د تورخم دغه اوږدمهاله بندښت سوداګري د چابهار او بندرعباس په څېر نورو سیالو لارو ته اړوي.

د افغانستان-پاکستان ګډې سوداګریزې خونې مرستیال ضیاء الحق سرحدي د کوچنیو او متوسطه سوداګریزو شرکتونوپه اړه جدي اندېښنه څرګنده کړې او وایي، « اوږدمهالی ځنډ او نامعلوم وضعیت د سوداګرو باور له منځه وړي او پانګوال یې ویرولي».

د افغانستان او پاکستان سوداګرۍ خونې رییس د پاکستان له حکومته غوښتي چې سرحدي مدیریت ښه کړي، په ترانسپورتي لګښتونو کې کموالی راولي او د ترانزیټي سوداګرۍ د زیربنایي پراختیا محصول له منځه یوسي.

مکده زیاته کړې: « له ازبکستان سره د لومړي وزیر د اړیکو پیاوړي کولو هڅې مثبت ګام دی، خو که سوداګریز خنډونه ژر حل نه شي، پاکستان به د یوه لوی سوداګریز دهلیز د جوړیدو فرصت له لاسه ورکړي».