د افغانستان پخواني ولسمشر حامدکرزي د نوي کال په مناسبت په خپل پيغام کې یو ځل بيا د نجونو پرمخ د ښوونځيو او پوهنتونونو د پرانیستلو غوښتنه کړې. نوموړي نوروز د افغانستان د تاريخ او فرهنګ یوه برخه ګڼلې.
حامد کرزي د پنجشنبې په ورځ پر خپله اېکس پاڼه ټولو افغانانو ته د نوي کال مبارکي ويلې.
نوموړي سږ کال د نجونو پر مخ د ښوونځيو او پوهنتونونو د پرانیستلو هيله ښودلې.
هغه ليکلي: «هیله لرم چې دا کال به د نجونو پر مخ د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې پرانېستل شي.»
کرزي د نجونو او هلکانو زده کړې د هېواد په پرمختګ کې اړينې بللې دي.
نوموړي هيله څرګنده کړې، چې نوی کال د افغانستان د زرغونتیا، پرمختګ او بډاينې څخه ډک کال واوسي.
کرزي له افغانانو غوښتي، چې د کرنې په ترويج او اقتصادي وده کې برخه واخلي، «له ګرانو هېوادوالو هيله لرم چې د پسرلي په رارسېدو سره د نيالګيو په کرلو او د کرنې په ترويج کې د هېواد په زرغونتيا او اقتصادي وده کې برخه واخلي او د ځمکې لاندې اوبو له ضايع کېدو ډډه وکړي.»
حامد کرزي له دې وړاندې هم په خپلو ډېری لیدنو او ناستو کې پر طالبانو غږ کړی، چې د نجونو پرمخ ښوونځي او پوهنتونونه پرانېزي.
د افغانستان لپاره د امریکا پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد اعلان وکړ چې امریکایی وګړی جورج ګلزمن، چې دوه کاله یې په کابل کې بند تېر کړی و، طالبانو خوشې کړی، خو د افغان زنداني محمودشاه حبیبي په اړه تراوسه طالبانو او امریکايي پلاوي څه نه دي ویلي.
خلیلزاد پر خپله اېکسپاڼه ولیکل، چې د طالبانو حکومت د ښه نیت نښې په توګه د ګلزمن د خوشې کېدو پرېکړه کړې، چې د امریکا ولسمشر او امریکایي ولس ته یو پیغام ولري.
نوموړې زیاته کړې ، « نن ورځ یوه ښه ورځ ده. موږ بریالي شوو چې یو امریکایی وګړی، جورج ګلزمن، له دوه کلن بند وروسته خوشی کړو. جورج اوس د خپلې کورنۍ پر لور روان دی».
هغه همداراز د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ ته هم کریډیټ ورکړی، چې د نیول شویو امریکایانو د خوشې کولو هڅو ته یې لومړیتوب ورکړی.
د ګلزمن د نیول کېدو او خوشې کېدو شرایط لا هم روښانه نه دي، خو دا پرېکړه د واشنګټن او طالبانو ترمنځ یوه نادره دیپلوماتیکه همکاري ګڼل کېږي، چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې په افغانستان کې واکمن دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت جګپوړی غړی ذاکر جلالي وايي، دا سفر ښيي چې د دواړو هېوادونو اړیکې نوي پړاو ته داخلېږي او دواړه لوري چمتو دي چې د مشترکو مسایلو په تړاو خبرې وکړي.
نوموړی وايي، «په افغانستان کې د امریکا د تاریخ ترټولو اوږدې جګړې د پای په موخه د ولسمشر ټرمپ پرمهال ددوحې خبرې پیل شوې او دا ځل د دواړو لوریو تمنځ د درېیم هېواد پر ځای په کابل کې خبرې کېږي او د پرمختګونو په هیله د خبرو پر دوام ټینګار کېږي».
دغه امریکایی زنداني داسې مهال خوشی کیږي، چې د افغانستان د ملکي هوايي چلند ادارې پخوانی رییس محمود شاه حبیبي په کندهار ښار کې د هبت الله اخوندزاده په یوه زندان کې ساتل کیږي.
سرچینو تېره میاشت افغانستان انټرنشنل ته وویل، چې افغان الاصله امریکايی محمود شاه حبیبي په کندهار کې د مولوي هبت الله په یوه شخصي زندان کې ساتل کیږي.
د محمود شاه حبیبي په اړه افغانستان انټرنشنل ته دوو بېلا بېلو طالب سرچینو ویلي و، چې پر طالبانو د امریکا د فشار له ډېرېدو وروسته نوموړی یو کال وړاندې کندهار ته ولېږدېد، خو اوس روښانه نه ده، چې نوموړی بېرته کابل ته لیږدول شوی او که نه.
په پکتیکا کې د طالبانو امنیه قومانداني وایي، هغه وسلې او مهمات يې نيولي، چې په قاچاقي ډول له پاکستان څخه افغانستان ته راوړل کېدل. طالبانو په يوه خبرپاڼه کې زياته کړې، چې قاچاقبران له ډيورنډ کرښې اوښتي او تښتېدلي دي.
په پکتیکا کې د طالبانو امنیه قوماندانۍ د پنجشنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې دغه وسلې او مهمات يې تېره شپه ناوخته د ګزمې پر مهال نيولي دي.
د طالبانو په اعلاميه کې راغلي، چې په نیول شویو مهماتو کې ۱۶ میله کلاشنیکوفونه، ۵ میله ایم فور ټوپک، ۱۶ تومانچې، ۴۵۰۰ د تومانچې مرمۍ، ۴۸ د تومانچو بې غږه خولې، ۶ زره برېښنايي پټاکۍ او دوه موټرسایکلونه شامل دي.
طالبانو ویلي، چې قاچاق کوونکي له ډيورنډ کرښې اوښتي او تښتېدلي دي.
د طالبانو د بهرنیو چارو وزیر مولوي امیر خان متقي د بنديانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر له ځانګړي استازي اډم بوايلر او د افغانستان لپاره د امریکا له پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد سره کتلي دي.
د یاد وزارت ویاند وايي، په دې غونډه کې، چې په بهرنیو چارو وزارت کې شوې، دواړو لوریو د دوه اړخیزو اړیکو، سیاسي تعامل او د باور جوړونې پر لارو چارو خبرې کړې دي.
متقي په دې ناسته کې ویلي، چې طالبان له ټولو هېوادونو سره متوازنې او مثبتې اړیکې غواړي او واشنګټن ته په کار ده چې له کابل سره د خبرو اترو لاره خپله کړي.
هغه ټینګار کړی، چې دواړه هېوادونه باید د شل کلنې جګړې له سیوري ووځي او سیاسي او اقتصادي همکارۍ ته وده ورکړي.
بوايلر، چې د بنديانو په چارو کې د امریکا د ولسمشر ځانګړی استازی دی، د بندیانو تبادلې ته په اشارې ویلي، چې دا پرمختګ د باور جوړونې مهم ګام دی.
طالبان وايي، چې نوموړي د امنیت ټينګښت او مخدره موادو برخه کې د دې ډلې هڅې ستایلې دي.
د طالبانو بهرنیو چارو وزارت د امریکايي استازي له خولې وايي، « اډم بوايلر د دواړو لوريو ترمنځ د خبرو پر دوام ټينګر وکړ او د خبرو له لارې يې د اړيکو تقويت مهم وباله. نوموړي وويل، دواړه هېوادونه تاريخي اړيکې لري چې ځينو پړاوونو کې ستونزې هم وې، اوس مهمه دا ده چې راتلونکي ته وګورو».
واک ته د طالبانو له رسېدو وروسته دا لومړی ځل دی، چې زلمی خلیلزاد د امریکايي پلاوي په ترکیب کې کابل ته سفر کوي.
زلمي خلیلزاد د طالبانو او متحده ایالاتو ترمنځ د دوحې تړون په لاسلیکولو کې ټاکونکی رول درلود، چې د امریکايي ځواکونو وتلو او د طالبانو واکمنېدو ته یې لاره پرانېسته.
زلمي خلیلزاد او امریکايي پلاوي تراوسه ددغه سفر په تړاو څه نه دي ویلي.
د هلمند دغه درې خویندې، چې په پنځم، اتم او لسم ټولګیو کې یې زده کړې کولې، د خپل پلار هیلې پوره نه کړای شوې. عزیزالدین سره له دې، چې نالوستی او بېوزله و، د لوڼو لپاره یې رېکشا کرایه کړې وه، چې هر سهار یې له نورو نجونو سره یوځای خوندي د لښکرګاه مرکزي لیسې ته ورسوي.
خو د طالبانو په راتګ سره د پلار او دریو خویندو دغه ارمان او سفر اوس نیمګړی پاتې دی.
افغانستان انټرنشنل ـ پښتو د افغانستان په سوېلي ولایت هلمند کې له هغو دریو خوېندو سره خبرې کړې، چې د طالبانو په واکمنېدو سره د نورو سلګونو زرو نجونو په څېر له عصري زده کړو محرومې شوې دي.
دغه درې نجونې د یوې غریبې کورنۍ غړې دي. پلار او مور یې نالوستي دي خو د خپلو لوڼو د زده کړو لپاره یې سترې هیلې درلودې. نوی ښوونیز کال پیل شوی، خو داسې ښکاري چې د طالبانو د بندیزونو له امله د دغې کورنۍ یوبل ښځینه نسل هم د عصري زده کړو له ترلاسه کولو محرومیږي.
د دغو نجونو پلار چې موږ یې د عزیزالدین په مستعار نامه یادوو، له افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې وویل:«زما لویه هیله داوه چې ټول اولادونه مې باسواده شي، د زامنو غم خو مې نه وو، ټول له مکتب څخه فارغه دي او دوهم اوس پوهنتون کې دی، خو لوڼې مې بېسواده پاتې کیږي».
نوموړی وايي، چې هیڅکله یې داسې تصور نه و کړی، چې کومه ورځ به طالبان بیا واکمنیږي او دده د لوڼو په ګډون به په میلیونونو نجونې له زده کړو او تعلیم را ګرځوي. هغه زیاته کړه، « ماته د یو پلار په توګه دا ډيره سخته ده.»
نوموړی وايي، طالبان د خپلې تېرې دورې واکمنۍ په شان داځل بیا د میلیونونو نجونو د زده کړو حق تر پښو لاندې کوي او د طالبانو دا کړنه نه بښونکې ده.
رویا د دغې کورنۍ مشره لور ده او لومړنۍ نجلۍ ده چې تر لسم ټولګي یې زده کړې کړې دي.
د نوموړې پلار وايي، چې رویا هغه کورني اصول مات کړي، چې له مخې یې تر دې وړاندې ښځینه نسلونو د ځینو قومي او سیمه ییزو دودونو له امله ښوونځي ته د تګ اجازه نه لرله.
رویا افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته سره خبرو کې وویل، چې هیله یې لرله لومړی زده کړې وکړي او له طب پوهنځي لوستلو وروسته خپلو خلکو ته خدمت وکړي:«زه مکتب ته په تلو باندې ډیره خوشحاله وم، دوه وړې خویندې مې هم راسره تللې. زما لوی ارمان داو چې یوه ورځ به ډاکټره شم او خلکو ته به خدمت وکړم، خو کله چې طالبان راغلل ټولې هیلې مې همداسې پاتې شوې». نوموړې اوس ټوله ورځ په کور کې وي او داسې فکر کوي، چې د زده کړو نصیب یې تر همدغه لسم ټولګي و.
د رویا دوه نورې خویندې چې په اتم او پنځم ټولګي کې وې، اوس یوازې د دیني زده کړو لپاره د کلي مدرسې ته ځي.
مدینه چې د طالبانو له واکمنېدو وروسته هم یو کال ښوونځي ته تللې، وايي، ښوونځي ته په تګ خوشحاله وه او تمه یې لرله چې ښايي د طالبانو په پرېکړه کې بدلون راشي او نورې خویندې یې هم پاتې زده کړې بشپړې کړي.
نوموړې افغانستان انټرنشنل ته وویل، «مخکې خوشحاله وم ځکه هره ورځ مکتب ته تلم. فکر مې کاوه چې یو ورځ به بندیز لرې شي، نورې خویندې به مې هم د پخوا په شان یوځای درس ویلو ته راسره ځي خو زما په تګ باندې هم بندیز ولګول شو».
مدینه د ورځې درې ساعته د کلي د نجونو په مدرسه کې وي، خو دلته د ښوونځي مضامین نه تدریس کیږي.
یاده کورنۍ وايي، د خپلو لوڼو د زده کړو په اړه یې نورو خپلوانو ورسره سخت مخالفت کړی او د طالبانو له بندیز وروسته یې خپلوان پیغورونه ورکوي.
د رویا پلار وايي:« ما به تل داسې خوبونه لیدل چې لوڼې به مې یوه ورځ خپلې زده کړې بشپړوي او زما د هغو خپلو لپاره به خدمت کوي چې ماته یې د لوڼو د زده کړو په خاطر پیغورونه راکول. هغوی نه دي ملامت ځکه هغوی پخوا لا هم د طالبانو په مفکوره وو، خو کاش طالبانو زما هیلې نه وای وژلې».
هغه زیاته کړه، « خدای دې دومره ژوند راکړي چې یوه ورځ ووینم چې زما لوڼې د پخوا په رقم بیا خپلو درسونو ته ولاړې شي.»
د ۱۴۰۱ کال د وري په درېیمه نېټه د طالبانو له بیا واکمنېدو اووه میاشتې وروسته ښځینه زده کوونکې د ښوونیز کال په پیل کې سهار وختي ښوونځیو ته تللې وې، چې د درس له پیل مخکې له هغوی وغوښتل شول چې بېرته خپلو کورونو ته ستنې شي.
له شپږم ټولکي پورته د بندیز له حکم وروسته د نجونو او ښځو په وړاندې د محدودیتونو نور حکمونه هم خپاره شول او پوهنتون ته د ښځینه وو پر تګ هم بندیز ولګېد.
ملګرو ملتونو په یوه راپور کې ویلي، چې افغانستان اوس مهال په نړۍ کې یوازینی هیواد دی چې ثانوي او لوړې زده کړې پکې د ۱۲ کلونو څخه پورته عمر لرونکو میرمنو او نجونو لپاره په کلکه منع دي.
د ملګرو ملتونو علمي، فرهنګي او ښوونیز سازمان یونسکو خبرداری ورکړی، چې طالبانو له زدهکړو د ۱.۴ میلیونو نجونو په بې برخې کولو سره د یوه نسل راتلونکې له ګواښ سره مخ کړې ده.
یونیسکو وویل چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې په پوهنتونونو کې د شاملو زده کوونکو شمیر له نیمایي څخه ډیر کم شوی دی.
د یونیسکو په راپور کې ویل شوي، که څه هم په تخنیکي لحاظ د نجونو زده کړې لاهم د ۱۲ کلونو څخه کم عمر کې اجازه لري، خو د لومړنیو زده کړو لپاره د نوم لیکونکو شمېر له ۲۰۲۱ کال راهیسې په ډراماتیک ډول کم شوی دی.
د یونیسکو نوي معلومات ښیي چې په ۲۰۲۲ کال کې افغانستان یوازې ۵.۷ میلیونه نجونې او هلکان په لومړنیو ښوونځیو کې وو، چې په ۲۰۱۹ کال کې دا شمېر ۶.۸ میلیونه و.
رویا د نورو افغان نجونو په څېر په تمه ده، چې له خپلو دوو خویندو سره یوځای بېرته لېسې او ښوونځي ته د تګ اجازه ومومي او زده کړې یې یوازې په لسم ټولګي کې راټولې نه شي.
د ازبکستان د اوبو د سرچینو وزیر ویلي چې په افغانستان کې د قوش تیپې کانال جوړول ښايي تر ۲۰۲۸ کال پورې بشپړ شي. خامرایف شوکت راخیموویچ ازبکستاني رسنیو ته ویلي، چې افغان لوری د امو سیند له اوبو د استفادې حق لري او اختلافات باید په سوله ییز ډول حل شي.
له دې وړاندې، د امریکا د ملي ګټو مرکز د سیمې پر وضعیت ددغه کانال د اغېزو په اړه خبرداری ورکړی و.
د قوش تیپې کانال، چې طالبان یې د امو سیند له اوبو د ګټې اخیستنې لپاره جوړوي، تمه ده چې تر ۲۰۲۸ کال پورې بشپړ شي.
شوکت خامرایف د خپل وزارت د عامه شورا له غړو او خبریالانو سره په ناسته کې وویل، چې باید د ښه ګاونډیتوب اړیکې وساتل شي او بېاساسه اوازې جدي ونه ګڼل شي.
کله چې خبریالانو وپوښتل چې د قوشتیپې کانال به کله پر ازبکستان اغېز وکړي، وزیر وویل چې افغانان هم د امو سیند له اوبو د ګټې اخیستنې حق لري. هغه زیاته کړه، « راځئ صادق واوسو، افغانان زموږ خپلوان دي. دوی هم د امو سیند له اوبو د استفادې حق لري. اوس په انټرنټ کې لیکل کیږي: دوی د قوشتیپې کانال جوړوي، دا څه معنا لري؟ایا موږ باید وسلې واخلو او جګړه وکړو؟ نه. موږ اړیکې ټینګوو، خبرې کوو او خپلوي ساتو».
نوموړی وايي، « موږ به ورو ورو هغوی ته دا وښیو چې هغوی ته خپل عادلانه حق ورکړل شي. بیا به رسمي اسناد، خبرې اترې، کاري سفرونه او نور اقدامات ترسره شي».
هغه یادونه وکړه چې کلونه کلونه د تاجکستان او قرغیزستان د اوبو د زیرمو جوړولو موضوع هم مطرح وه، چې دې چارې د خلکو ترمنځ کړکېچونه زیات کړي وو.
خامرایف شوکت وايي، « بېاساسه خبرو ته غوږ مه ږدئ. مثلا، که تاسې ته وویل شي چې ګاونډی مو لوڼو ته په بد نظر ګوري یا ستاسې موټر په کاڼو ولي، نو تاسې به خپه شئ. خو که تاسې خپل ګاونډی د روژه ماتي لپاره دعوت کړئ، نو وبه وینئ چې څومره ښه انسان دی. موږ باید له خپلو ګاونډیانو سره نږدې اړیکې وساتو او ښه روابط جوړ کړو».
شوکت خامرایف وویل چې هغه په وروستیو کې څلور ځله افغانستان ته تللی او هلته د کورنۍ غړو په څېر د ازبک پلاوي هرکلی شوی. د هغه په وینا، د افغان لوري استازو ډاډ ورکړی چې د قوشتیپې کانال په اړه به د ازبکستان اندېښنې له منځه یوسي.
نوموړي زیاته کړې، « زه د ښه راتلونکي هیله لرم. د افغانستان سوله او ثبات زموږ لپاره هم مهم دي، او البته، ټول مسایل په ځانګړي ډول د اوبو موضوع به ګام په ګام حل شي. که د قوش تیپې کانال جوړونه په همدغه سرعت دوام ومومي، نو دا به تر ۲۰۲۸ کال پورې بشپړ شي».
د یاد کانال د لومړۍ برخې اوږدوالی ۱۰۸ کیلومتره دی، چې له امو سیند څخه پیلېږي او د بلخ ولایت دولت اباد ولسوالۍ ته رسېږي.
د۲۰۲۳ کال په اکتوبر کې طالبانو اعلان وکړ چې د کانال لومړۍ برخه بشپړه شوې او د دویمې مرحلې کار پیل شوی.
طالبانو د سیمې له هېوادونو، په ځانګړي ډول ازبکستان وغوښتل چې د یاد کانال په اړه اندېښنه ونه لري.
په دویمه مرحله کې به د کانال ۱۷۷ کیلومتره اوږده برخه، چې د جوزجان او فاریاب له ولایتونو تېرېږي، جوړه شي. درېیمه مرحله به فرعي کانالونه وي، چې کرنیزو ځمکو ته به اوبه رسوي.
د کانال ټول اوږدوالی به ۲۸۵ کیلومتره وي. د طالب چارواکو د اعلان له مخې، دا کانال به ۵۵۰ زره هکتاره ځمکه خړوب کړي، چې غنم او نور کرنیز محصولات به پرې وکرل شي.