ډان ورځپاڼه: د پاکستان-افغان پالیسۍ د داخلي ترهګرۍ په وده کې مرسته کړې

نوموړي د جمعې په ورځ (د مارچ ۲۱مه) له فاکس نیوز سره په مرکه کې د متحده‌ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ، د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو، د ملي امنیت سلاکار مایک والټز او د بنديانو لپاره د ټرمپ ځانګړي استازي ادم بوهلر څخه د هغه د خوشې‌ کېدو لپاره مننه کړې ده.

نوموړي په خپلې مرکه کې زیاته کړې :«احساس کوم چې نوی دې نړۍ ته راغلی یم. د طالبانو له بند څخه زما د خوشې‌کېدو د مننې لپاره هېڅ الفاظ نه‌لرم. له ولسمشر ډونالډ ټرمپ، مارکو روبیو، مایک والټز او بوهلر څخه ډېره مننه کوم چې زما د خوشې‌کېدو لپاره یې هڅې کړې دي.»

د ګلزمن مېرمن الکسانډرا او کورنۍ یې هغه ته د هرکلي لپاره د مریلېنډ ایالات اېنډرویوز پوځي اډې ته ورغلي او ۲۰۲۲ کال د ډېسمبر له پنځمې وروسته یې په لومړي ځل یو بل ته کلکې غېږې ورکړې دي.

د طالبانو له بنده د ګلزمن خوشې‌کېدل د افغانستان لپاره د جو بایډن دولت پخواني ځانګړي استازي زلمي خلیلزاد، د بندیانو په برخه کې د متحده‌ایالاتو ځانګړي استازي ادم بوهلر او قطري چارواکو د پراخو ډېپلوماتیکو هڅو پایله بلل کېږي.

ګلزمن داسې مهال د طالبانو له بنده خوشې کېږي چې افغان‌-امریکايي محمودشاه حبیبي لا هم د دغې ډلې په زندان کې دی او د راتلونکي برخلیک او وضعیت په تړاو یې تر اوسه هېڅ راز اطلاعات نه‌دي وړاندې شوي، خو د هغه ورور احمدشاه حبیبي تېره ورځ افغانستان انټرنشنل‌-پښتو ته ویلي و چې د امریکا د بهرنیو چارو وزارت د حبیبي د خوشې‌کېدو ژمنه کړې ده.

افغانستان انټرنشنل-پښتو ته په رارسېدلو انځورونو او ویډیوګانو کې لیدل کېږي چې د طالبانو له‌خوا د دغو وېشل شویو درملو د ختمېدو نېټې ته ډېر کم وخت پاتې دی.

سرچینې وايي، چې په خوست کې د طالبانو روغتیايي چارواکي او د رشیدالله همدرد په مشرۍ د درملو اتحادیه دا درمل په وړیا توګه پر خلکو وېشي، خو زیاتوي چې دغه درمل په دې وروستیو کې له یو شمېر درملتونو او روغتیايي مرکزونو څخه د «بې‌کیفیته او تاریخ تېر شویو» په نوم راټول شوي دي.

سرچینې ټینګار کوي چې دا درمل په لرو پرتو او داسې سیمو کې پر خلکو وېشل کېږي چې ډېری یې له زده‌کړو بې‌برخې، په عامه اصطلاح بې‌سوادان او د دغو درملو له زیانونو بې‌ خبره دي.

د سرچینو د معلوماتو پر بنسټ، دا درمل تر ډېره حده پر امېندواره ښځو، عمرخوړلو او ماشومانو وېشل شوي او زیاتوي چې دې چارې په خوست کې ډېری لوستي ځوانان اندېښمن کړي دي.

د روغتیايي چارو د کارپوهانو د څېړنو له مخې، د تاریخ تېر شويو درملو کارول نه یوازې دا چې ګټه نه‌لري، بلکې د الرژي یا حساسیت په ګډون خلکو ته د بېلابېلو خطرناکو ناروغیو د پېښېدو لامل کېدلای شي.

د کابل د سردار محمد داوود خان روغتون یو متقاعد ډاکټر محمود (مستعار نوم) افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو کې وویل: «د بې‌کیفیته او تاریخ تېر شویو درملو کارول له نویو درملو سره په تضاد کې دي او په پایله کې کولای شي د ناروغ روغتیا ته د ګټې پر ځای جدي زیان ورسوي. خلکو ته مشوره ورکوو چې یوازې پر معیاري او د ډاکټر له تشخیص سره سم درمل وکاروي او د تاریخ تېر شویو درملو له کارولو دې جدي ډډه وکړي.»

طالبان په خوست کې دا چاره داسې مهال مخته وړي چې پر افغانستان د دغې ډلې له واکمنېدو وروسته د هېواد روغتیايي سکټور له سخت ناورین سره مخ شوی دی.

د یادونې ده چې د هېواد د روغتیايي سکټور په برخه کې د معیاري خدمتونو او درملو نشتوالی یوه لویه ننګوونه بلل کېږي او له کبله یې د مېندو او ماشومانو د مړینې کچه لوړه شوې ده.

ذاکر نایک په هند کې د جنجالي مذهبي شخصیت په توګه پېژندل کېږي او اوس په مالیزیا هېواد کې ژوند کوي.

نوموړي د طالبانو د استخباراتو له مشر عبدالحق وثیق سره مشترک انځور پر اېکس خپور کړی او یواځې دومره یې لیکلي: «د استخباراتو مشرانو سره تعامل،عبدالحق وثیق، د افغانستان اسلامي امارت د استخباراتو مشر.»

د دغې لیدنې په اړه تر اوسه دقیق معلومات نشته چې دا لیدنه چېرته، کله او د کوم هدف لپاره ترسره شوې.

عبدالحق وثیق چې اوس د طالبانو د استخباراتو مشر دی د سپتمبر د یوولسمې له بریدونو وروسته د امریکايي ځواکونو له‌خوا نیول شوی وو ګونتانامو کې له دوی سره بندي وو.

بل پلو په هند کې ډاکټر ذاکر نایک هغه څوک دی چې په دغه هېواد کې د کرکې په خپرولو تورن دی. ه هند کې ډاکټر ذاکر نایک د کرکې خپرولو، د پیسو سپینولو، او د ۲۸ میلیونه ډالرو په ارزښت د غیرقانوني جایدادونو ترلاسه کولو تورونه لري. هندي چارواکي ادعا کوي چې نوموړي له دغو پیسو داسې غونډې تمویل کړې، چې په کې له نفرته ډکې څرګندونې شوي دي.

که څه هم ذاکر نایک دا تورونه رد کړي خو نوموړی جلا وطنه په مالیزیا کې ژوند کوي چې هند بار بار د نوموړي د ورسپارلو غوښتنه هم کړې.

مفتي منیر شاکر پر ملایانو د نیوکو له امله مشهور او ځوان پښتون نسل کې یې ډېر مینوال درلودل. نوموړی تېره شنبه له خپل کور جومات ته په تلو کې ټپي او روغتون کې ومړ.

د هغه په ځای نن د نوموړي زوی عبدالرحمان شاکر د جمعې لومړنی امامت وکړ او پکې یې د خپل پلار په خطر پر ملایانو له نیوکې سره وویل، د خپل مزاج مطابق د قران د مانا کولو مخنیوی دې وشي.

ښاغلي شاکر د جمعې د لمونځ امامت تر ځان لوړ بللو سره وویل:«که څه هم راته ډیره سخته ده او زه دومره مطالعه نه لرم خو د پلار لاره به تعقیبوم، له کوم منبر چې زما پلار د دین او قران دعوت ورکاوه له نن وروسته زه د خپل پلار تګلاره تعقیبوم.»

عبدالرحمان شاکر د خپلو خبرو پر مهال خلک د قران زدکړې ته راوبلل او ټینګار یې وکړ، د ملایانو د مزاج مطابق دین له زدکړې دې ځان وژغوري.

د مفتي منیر شاکر زوی د خپل پلار په شان پر ځینو ملایانو سختې نیوکې کوي او وايي، ملا او مفتي له قران سره خیانت کوي.

نوموړی وايي:« ټولنه په غلطه روانه ده، نن فساد شته، ظلم کیږي، بې ګناه کسان وژل کیږي، نو دا په دې مانا چې په غلطه روان یو. دا ځکه چې په ټولنه کې خلکو ځانته د پير په شکل، د مرید په شکل، د ملا په شکل، د مفتي په شکل، د مشر په شکل ځانته خدایان ټاکلي ځکه پر قران نه راټولیږي.»

نوموړی وايي، ملایان ې پر فرقو د خلکو له ویشلو او په خپل مزاج سره برابر د قران له مانا کولو لاس واخلي.

عبدالرحمان شاکر وايي، پر منبر ناست کسان د خلکو نظریي تغیروي او ترمنځ یې مخالفتونه پیدا کوي.

«سمنک در جوش، ما کفچه زنیم، دیگران در خواب، ما دفچه زنیم» دا هغه فلکلور او نامتو سندره ده، چې ډېرو سندرغاړو ویلې ده او له بلې خوا هرکال دا سندره په ډېرو کورنو کې د ښځو له خوا هغه وخت زمزمه کېږي، چې سمنک پخوي.

د ښځو لپاره د نوروز تر ټولو ښایسته رسم او جشن همدا د سمنک پخولو مېله ده او سمنک یوازې یو پخلی نه دی، بلکې د ښځو ترمنځ د خوږو کیسو، نڅاوو او ټوکو ټکالو یوه ډکه مجموعه هم ده.
افغان مېرمنې د خوشحالۍ پر دغه ورځ د خپلو دوستانو او خپلوانو کره راټولېږي او له غنمو سمنک باندې کوي، یوې خوا ته د دېګ تپونه راخېژي او ځوانې نجونې دېګ کې څمڅمې وهي او بله خوا بیا یو شمېر مېرمنې چې زړونه یې له مستۍ څخه ډکې وي، د خوشحالۍ سندرې وایي او لاسونه پړکوي. د ښځو دودیزې جامې او نڅاوې بیا دغې مېلې ته جلا ښکلا وربښي.
سمنک د «نوروز» د خوږو وېشلو یوه لویه بهانه وه او ده، چې یوازې په افغانستان کې نه، بلکې په ګاونډیو هېوادونو تاجکستان، ازبکستان او ایران کې هم د سمنک نوروزي مېله په جوش ترسره کېږي. تاجکستانۍ مېرمنې پارکونو کې مېلې جوړوي، په ډلو ډلو نڅاوې کوي او د سمنک تر چمتو کېدو خپلې خوښۍ اظهاروي.
سمنک چې یو ډول خواږه خواړه دي، د غنمو له شېرې څخه جوړېږي او پخېدل یې شاوخوا دیارلس یا څوارلس ساعتونه وخت نیسي.

سمنک د کلتوري او فرهنګي دود له‌مخې، د نوي کال د نذر په توګه هم ګڼل کېږي.

د سمنک په اړه د خلکو باورونه او افسانې
په ځینو سیمو کې روایت شته، چې اووو خوېندو به یو ځای سمنک پخاوه، شپه به یې د دېګ تر څنګ ویښه تېره کړه او دعاوې به یې کولې.

د دې ترڅنګ یو بل روایت هم شته، چې ویل کېږي په تېرو وختونو کې به چې کله نارینه د جګړو ډګرونو ته تلل، ژر به نه راګرځېدل نو د کور ښځو او ماشومانو به د خوړولو لپاره په کافي اندازه څه نه درلودل، غنم به چې په هغه وخت کې په اسانۍ سره پیدا کېدل ښځو به ترې سمنک پخول، ځکه سمنک د مېلې ترڅنګ قوي خواړه هم دي او ډېرې روغتیایي ګټې لري.

په افغانستان، ایران او ځینو نورو سیمو کې خلک باور لري، چې سمنک امېندواره مېرمنو او نویو زېږېدلو ماشومانو ته ځواک ورکوي او د کور برکت ډېروي.

سمنک څنګه جوړېږي؟
د سمنک پخول خورا ستونزمن کار دی او ساعتونه وخت نیسي، خو هغه څه چې د تخار ولایت اوسېدونکې مومنه چمتو کوي، لږ تر لږه د ځایی خلکو او د هغې د خپلوانو ترمنځ مشهور دی او د ښه پخولو مهارت او هنر یې ډېر کسان نه لري.
مېرمن مومنه چې اوسمهال شاوخوا د اویاوو کلونو ده، وایي چې له لسیزو راهیسې په خپل کور کې په هر ډول اقتصادي حالاتو کې د سمنک مېله او مېلمستیاوې جوړوي او دا ډول نماځل ورته له مور او نیاګانو څخه میراث پاتې دی.
نوموړې له افغانستان انټرنشنل - پښتو سره په خبرو کې وویل، چې د سمنک دودیزه مېله هر کال د ښځو په راغونډېدو، کیسې کولو، چمبه وهلو، نڅاوو او سندرو ویلو سره نمانځل کېږي.
هغه وایي: «کله چې ښځې دې مېلې ته راغواړم نو د سمنک ترڅنګ نور خواړه هم پخوو، که مو اقتصادي حالت سم وي نو رقم رقم خواړه تیاروو، خو که مو کله اقتصادي حالت ډېر ښه نه وي، په دوه درې رقمه خوړو اکتفاء کوو او دغه دود پر ځای کوو.»
له نوموړې څخه مې وپوښتل چې د سمنک پخول ولې ساعتونه وخت نیسي؟ هغې په ځواب کې وویل: «د سمنک د پخولو یوازې څو ساعتونه نور کسان ګوري او تجربه کوي، په اصل کې دا د څو ورځو کار دی، ځکه په لومړي سر کې غنم په لویو لویو لوښیو او یا پتنوسونو کې اچول کېږي، چې شنه شي او سبزه وکړي، هره ورځ باید تازه وساتل شي او رسېدګي باید ورته وشي. ترهغه وروسته چې د سمنک سبزه په لسو دولسو ورځو کې شنه شوه بیا د جوړولو پلان ورته جوړېږي، هغه ښځې چې د سمنک پخولو ته راځي تر هر څه مخکې د سمنک په سبزه کې نیت کوي او فال ګوري، بیا د سمنک سبزه قیچي کېږي. د سبزې له قیچي کولو وروسته د هغه تر لاندې غنم د غوښې له ماشین څخه اېستل کېږي او څو څو ځلې له اوبو اېستل کېږي، بیا په یوه لوی دیګ کې اچول کېږي او د دېګ لاندې اور بلېږي. په دې وخت کې بیا په دېګ کې د غنمو د شیرې له اچول شویو اوبو سره اوړه هم ګډېږي البته اوړه باید په اندازې واچول شي.»
د تخار د دغې اوسېدونکې په خبره: «د سمنک پخول ساعتونه وخت نیسي او په متواتر ډول باید څمڅې ووهل شي. دومره باید ولړل شي چې په غلظت ورسېږې او په دې جریان کې یوه اندازه چهارمغز له پوست سره یې تر مینځلو وروسته ور اچول کېږي. سمنک چې په غلظت ورسېده باید د څو نورو ساعتونو لپاره دم ورکړل شي.»
د هغې په خبره، کله چې د سمنک دم ورکول هم خلاص شي ټولې ښځې له دېګ سره راټولېږي او دعاوې کوي، پاخه شوي سمنک په ترتیب سره بېلابېلو لوښیو کې اچول کېږي او په کور کې د راټولو شویو ښځو په ګډون د سیمې خلکو ته ورکول کېږي.
د مومنې د خبرو جالبه برخه دا وه، چې هغو کورونو ته چې سمنک ورکول کېږي د دوی په لوښي کې هر کس د خپل توان په اندازه سوغات ږدي، یعنې د دوی لوښی بېرته خالي نه ورکول کېږي.

د سمنک تاریخچه
د نړۍ هر ملت د ژوند د بېلابېلو مناسبتونو لپاره خپلې ورځې لري، چې د هغه ملت تمدن، کلتور او تاریخ یې ژوندی ساتلی وي. دغه ډول مناسبتونه کلتوري، تاریخي، مذهبي او موسمي بڼې لري چې د هماغه ځانګړي ملت وګړي یې نمانځي او په خپلو تاریخي او کلتوري ارزښتونو ویاړي.

له دغو کلتوري او فرهنګي برخو څخه یو یې هم د سمنک مېله ده.

سمنک د لرغونې تاریخي مخېنې له امله د زرګونو کلونو راهیسې د خلکو ترمنځ دود دی.

سمنک په افغانستان، ایران، تاجکستان، ازبکستان او نورو فارسي‌ژبو او مرکزي اسیا هېوادونو کې پخېږي.
سمنک ډېری وخت د پسرلي په موسم په ځانګړې توګه د نوروز د جشن پرمهال، د برکت، نوي ژوند او سمسورتیا د نښې په توګه پخېږي.

باور دا دی، چې سمنک د اریایانو له دورې راهیسې دود و او د غنمو جوانې د ودې، زرغونتیا او نوي ژوند نښه ګڼل کېده، نو له همدې امله یې د پسرلي له را رسېدو سره پخول.

د هخامنشیانو او ساسانیانو په زمانه کې غنم د برکت او شتمنۍ نښه ګڼل کېده، نو خلکو د حاصلاتو د ښه‌والي لپاره سمنک پخاوه.

له اسلام وروسته هم دې دود دوام وکړ او مسلمانانو دا خواړه د برکت، روغتیا او قوت د سرچینې په توګه منلی دی.

د معلوماتو پربنسټ، دا مهال په ټوله نړۍ کې څه باندې ۳۰۰ میلیون وګړي نوروز نمانځي.
که څه هم پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته د نوروز رخصتي له منځه تللې او د دې ورځې ځانګړی لمانځل منع شوی، خو تر دې وړاندې د کابل او مزار په ګډون په ګڼو ولایتونو کې په شاندارو مراسمو سره دغه ورځ نمانځل کېده.
نڅاوو، مېلو، د کورنیو ګډون او د بېلابېلو لوبو ترسره کولو به په کابل او مزارشر کې د دغې ورځې نمانځلو ته نوره ښکلا هم وربخښله.