متقي صادق ته: د لارو تړل او سوداګریز خنډونه مو په ګټه نه دي او مسایل دې نه سره تړل کیږي

دغه بنسټ زیاتوي په تایید شویو پېښو کې ۱۱ پېښې د ازادۍ جبهې، ۸ ملي مقاومت، ۲ داعش خراسان، ۸ پېښې د نامعلومو کسانو لخوا او یوه د هوایي برید پېښه شاملې دي.

د امنیت څارنې ادارې نن په یوه خپور کړي راپور کې ویلي، د روان کال د لومړۍ میاشتې په پرتله په فبرورۍ کې د طالبانو ضد جبهو ۲۱ بریدونه زیات شوي.

د دغه راپور له مخې، د داعش خراسان ډلې د جنورۍ په میاشت کې په کابل او کندز کې دوه ځانمرګي بریدونه وکړل، او همدا راز په روانه میاشت کې په کابل، پروان، سمنګان، پکتیا، ننګرهار او هلمند ولایتونو کې ۹بریدونه شوي، چې عاملین یې نه دي معلوم.

د راپور له مخې په پکتیا او پکتیکا کې د پاکستان د تحریک طالبان په مرکزونو باندې د بې پیلوټه الوتکې لخوا هم برید شوی چې ګمان کیږي د پاکستان له دننه څخه تنظیم شوی وي.

دغه سازمان زیاته کړه چې د فبرورۍ په میاشت کې د امنیتي پېښو جغرافیوي وېش د هېواد په ۱۷ولایتونو کې ثبت شوی چې د جنورۍ میاشتې په پرتله ۹ ولایتونه زیات دی.

تر ټولو ډېر بریدونه، په کندوز کې ۱۳پېښې، کابل ۹ پېښې، تخار او هرات کې ۶پېښې، پروان او کاپیسا کې درې پېښې او په نورو ولایتونو کې (بدخشان، بادغیس، ننګرهار، پکتیا، پکتیکا، سمنګان، بغلان، بلخ، هلمند، فراه او پنجشیر) کې یوه یوه پېښه ثبت شوې ده.

د افغانستان د امنیتي چارو څارونکي ټینګار کوي، چې د خپلواکو معلوماتو د نشتوالي له امله په دغو بریدونو کې د تلفاتو دقیق شمېر نه شي تاییدولی.

دا په داسې حال کې ده چې وسله والو طالبانو تل په ټول هېواد کې د امنیت د تامینولو ادعا کړې، خو د طالبانو ضد جبهو خپلو بریدونو ته زور ورکړی دی.

د طالبانو د بهرنیو چارو وزارت خبر ورکړی چې د «ناروې شاهي دولت کې د افغانستان سفارت د کارونو بیا پېل» به د روانې وري میاشتې له څلورمې وکړي.

په همدې حال کې، د ناروې د بهرنیو چارو وزارت تایید کړې، چې د نجیب الله شیرخان په نوم طالب ډېپلوماټ یې د افغانستان سفارت د لومړي سکرتر په توګه منلی دی. 

د ناروې د بهرنیو چارو وزارت په یوه لیک کې، چې یوه نسخه یې افغانستان انټرنشنل ترلاسه کړې، ویلي چې د نجیب ‌الله شیرخان ماموریت د ۲۰۲۵ کال د جنورۍ په ۳۱مه نېټه د افغانستان سفارت په غوښتنه منل شوی دی.

په اوسلو کې د افغانستاند پخواني سفیر یوسف غفورزي په تېرې سنبلې میاشت کې اعلان وکړ، چې د څلورنیمو کلونو ماموریت وروسته یې خپله دنده پای ته رسولې ده.

د افغانستان د سفارت له تړل کېدو وروسته، یوې معتبرې سرچینې، چې د دې سفارت پخوانیو ډېپلوماټانو پورې تړلې ده، افغانستان انټرنشنل ته ویلي و، چې د کوربه هېواد له لوري د سفارت ودانۍ ساتنه د طالبانو د باور وړ کس ته سپارل شوې ده.

ناروې لومړنی اروپايي هېواد دی، چې د طالبانو استازی یې په رسمي توګه منلی او تر دې وړاندې په جرمني کې هم د طالبانو د استازي منل کیدو پر سر بحثونه شوي وو.

طالبانو څو میاشتې مخکې اعلان وکړ، چې په ځینو اروپايي هېوادونو کې د افغانستان د ډېپلوماتیکو استازولیو له لوري د کونسلي اسنادو ورکړه دوی ته د باور وړ نه دي.

تر دې دمخه روسیې، پاکستان، چین، ایران، هند، ازبکستان، ترکمنستان او ځینو نورو هېوادونو هم د طالبانو ډېپلوماټان منلي، خو لا هم دغه ډله هېڅ هېواد په رسمیت نه ده پېژندلې.

دغه سازمان، نن د اوبو نړېوالې ورځې په مناسبت پر ایکس خواله رسنۍ د یوه پیغام په خپرولو سره ویلي، چې د افغانستان طبیعي یخچالونه (ګلیشیرونه) د کرنې لپاره د اړتیا وړ اوبو د برابرولو حیاتي سرچینې دي.

دغه سازمان ویلې: «موږ باید په ګډه کار وکړو ترڅو د اقلیم د بدلون او د اوبو نړیوال بحران سره د مبارزې لپاره زموږ د پلانونو په اساس د ګلیشیر ساتنه وکړو.»

څېړنو ښودلې، چې په تېرو ۲۵ کلونو کې د اقلیم د بدلون له امله د افغانستان طبیعي یخونه د ویلي کېدو په حال کې دي.

تر دې وړاندې د ملګرو ملتونو د عالي کمېشنرۍ دفتر ویلي وو، چې د اقلیم د بدلون له امله د افغانستان طبیعي ګلیشیرونه په چټکه توګه د کمېدو او ورکېدو په حال کې دي.

د دغه دفتر د معلوماتو له مخې، په افغانستان کې شاوخوا ۳۰۰۰ واړه ګلشېرونه شته چې دوه نیم سوه کیلومتره ځمکه یې پوښلی ده.

بلخوا یوناما ویلي چې دا کلیشیرونه تر ډیره د هندوکش او پامیر په غرونو کې موجود دي، چې په سیمه ییزو اوبو کې تر ټولو مهم رول لري.

یوناما زیاته کړې چې په افغانستان کې یوازې ۱۹۴۲ ژمني ډنډونه شه چې د افغانانو لپاره د څښاک اوبه برابروي او د اوبو لګولو لپاره ځانګړی اهمیت لري.

د طالبانو تر واک لاندې د چاپېریال ساتنې ریاست تېر کال اعلان وکړ، چې د تودوخې د زیاتوالي له امله د افغانستان ۱۸۱ کیلومتره طبیعي ګلیشیرونه ورک شوي دي.

په دې وروستیو کلونو کې دغه هیواد پرله پسې وچکالۍ او ویجاړونکو سیلابونو ځپلی دی.

په خبرپاڼه کې راغلي چې پر دغه جومات ټول ټال اته میلیونه افغانۍ لګښت راغلی چې پیسې یې ځینو سوداګرو او پانګه والو ورکړې ده.

دغه جومات د بلخ ولایت مقام دننه جوړ شوی چې د والي په ګډون دولتي کارکوونکي او مېلمانه په کې لمونځونه کوي.

دغه جومات د بلخ د والي او ملا هبت‌الله د نږدې کس محمد یوسف وفا په غوښتنه او لارښوونه جوړ شوی دی.

په ټولنیزو رسنیو کې یو شمېر کسانو د طالبانو د مشر په نوم د دغه جومات جوړیدل «چاپلوسي» بللې ده.

طالبان هڅه کوي چې د حنفي مذهبو لپاره د جوماتونو او مدرسو جوړیدو لړۍ پراخه کړي. دغه ډله چې په حنفي مذهب باور لرونکې ده پرې تور دی چې په هېواد کې یې په نورو مذهبونو یې سخت محدودیتونه او بندیزونه لګولي‌ دي.

دغه ډلې په کونړ کې سلفي مذهبو دیني‌ عالم منع کړي چې په جوماتونو کې به امامت نه کوي‌ او هم به د خپل مذهب له ترویج او تبلیغ څخه هم ډډه کوي.

پر سلفیانو بندیز دی چې په لمانځه کې په لوړ غږ «امین» نه وایي او نه به هم د رفع الیدین «لاسونه تر غوږو وړل» هم نه کوي.

همدا راز راپورونه شته چې دغه ډلې د هېواد په شمال کې یو شمېر اسماعیلیان په جبري توګه مجبوري کړي،‌ څو خپل مذهب پرېږدي او د حنفي مذهب پیروي وکړي.

ملا هبت الله خپلو کسانو ته امر کړی چې د هېواد په بېلابېلو ولسوالیو او لویو لارو کې جوماتونه جوړ کړي.

د طالبانو یاد وزارت د (وري دوېیمه) په خبرپاڼه کې راغلي چې د دغو کتابتونونو پر بیا رغیدو او تجهیز کیدو شاوخوا اته میلیونه افغانۍ لګښت راغلی چې د همدې وزارت د عامه کتابتونونو ریاست د شانتي رضا کاره ټولنې په مرسته دا کار کړی دی.

د نورستان د اطلاعاتو او کولتور رییس مولوي سمېع الحق حق بیان ویلي، چې دغه کتابتونونه اوس د ځايي اوسېدونکو پرمخ ګټې اخیستنې ته سپارل شوي او کولای شي چې په کې د خوښې خوښې وړ کتابونه ولولي.

د شانتي رضا کاره ټولنې مشر موسي کلیم ډاډ څرګند کړی چې د مطالعې فرهنګ د عامیدو لپاره به خپل فعالیتونه لا چټک کړي.

طالبان داسې مهال په نورستان کې د کتابتونونو جوړولو خبر ورکوي چې دغه ډلې د ځپلې واکمنۍ د پیل راهیسې پر نږدې ۴۰۰ سوه بېلابېلو سیاسي، اقتصادي او مذهبي کتابونو بندیزونه لګولي دي.

په دغو کتابونو کې د ولسي شاعر ملنګ خوږې نغمې شعري ټولګه، د نذیر احمد سهار «وزیرستان وروستی تمځای» تاریخي کتاب په ګډون یو شمېر اقتصادي او سیاسي کتابونه هم شامل دي.

د طالبانو د اطلاعاتو او کولتور وزارت کارکوونکي تېر کال د لړم په میاشت کې د کابل ښار په بېلابېلو کتابتونونو وګرځیدل او هغه کتابونه یې له کتاب پلورونکو راټول کړل چې دوی پرې بندیزونه لګولي دي.

طالبان دغه کتابونه د «اسلامي ارزښتونو او د امارت د تګلارې» خلاف بولي.

د طالبانو دغه بندیزونو ته لیکوالانو د کتاب مینه والو سخت غبرګونونه ښودلي‌ دي.

دوی نیوکې کړي چې د طالبانو د سختدریځو افکارو او د بیان پر ازادۍ د بندیز له کبله اوس هېڅوک لا پر خپلې خوښې مطالعه هم نه شي کولای او خلک اړ کوي چې د طالبي افکارو لرونکي کتابونه ولولي.

یو شمېر لیکوال وېره لری، چې طالبان هڅه کوي چې په کتابتونونو کې د خپلې ډلې د افکارو لرونکي کتابونو شمېر زیات کړي او له دې لارې غواړي چې د فکري انحصار له لارې د خپلې واکمنۍ موده اوږده کړي.