طالبان په بېلابېلو ولایتونو کې د اوبو بندونو جوړولو په موخه مطالعاتي پروژې پیلوي

د یادې ورځپاڼې د راپور له مخې، یو شمېر افغان‌الاصله او ایراني‌الاصله کاناډایان، چې د سوداګرۍ، سیاحت او یا هم د کورنیو د لیدلو لپاره امریکا ته روان وو،‌ د امریکا د سرحدي چارواکو له سختو پوښتنو سره مخ شوي او اجازه نه ده ورکړل شوې څو متحده ایالتو ته ننوځي.

له ګلوب اینډ مېل سره یو شمېر حقوقي کارپوهانو په خبرو کې د کاناډا له حکومت څخه غوښتنه کړې چې د خپلو وګړو د خوندیتوب په موخه دې رسمي مسافرتي خبرداری صادر کړي.

دوی وايي، افغان‌الاصله او ایرانی‌الاصله کاناډایان باید خبر شي، چې که امریکا ته سفر کوي، نو د دوی ویزه لغوه کېدای شي او د «نکسوس یې هم کارت بندېدای شي.»

دغو کاناډایانو ته ان د نیول کیدو او بېرته شړل کیدو ګواښ هم ورته پېښ دی.

سره له دې چې د هغو کاناډایانو لپاره رسمي او دقیقه احصایه نشته چې د سفر مخه یې نیول شوې، خو د کډوالۍ یو شمېر وکیلانو تایید کړې، چې د جنورۍ له ۲۰مې راهیسې دا ډول پېښې ډېرې شوي دي.

دا هغه نېټه ده چې ټرمپ د بهرنیو وګړو اړوند د سختو امنیتي ارزونو فرمان لاسلیک کړ.

د نیویارک ټایمز او رویټرز خبري اژانسونو د « ۱۴۰۳ کال د کب ۲۵مې» د راپور له مخې، د امریکا حکومت د داسې یو پراخ سفري بندیز د پلي کولو ارزونه کوي، چې له کبله به یې د لسګونو هېوادونو وګړي له جدي محدودیتونو سره مخ شي.

که چیرې دا تګلاره عملي شي، نو د افغانستان، ایران، شمالي کوریا، کوبا، سومالیا، لیبیا، یمن، سوریې، ونزویلا، سوډان او بوتان وګړي به په هېڅ ډول امریکا ته د ننوتلو اجازه ونه لري.

په دې سربېره، د لسو نورو هېوادونو وګړو ته به د سفر سخت شرایط وضعه شي. د بېلګې په توګه، یوازې شتمن سوداګر به د ویزې ترلاسه کولو اجازه ولري، خو مهاجرتي او سیاحتي ویزې به یې وځنډول شي.

همداراز، د دغو هېوادونو وګړي باید د ویزې ترلاسه کولو لپاره په سفارتونو یا کونسلګریو کې مرکو ته حاضر شي او د اسنادو د ارزونې بهیر به یې هم خورا سخت وي.

د امریکا د سفر د بندیزونو درې کټګورۍ

د امریکا حکومت له خوا د چمتو شوي لېست له مخې،هېوادونه په درې کټګوریو وېشل شوي دي:

سور لېسټ: دا ۱۱ هېوادونه امریکا ته د خپلو وګړو د سفر اجازه نه لري: افغانستان، ایران، شمالي کوریا، کوبا، سومالیا، لیبیا، یمن، سوریه، ونزویلا، سودان او بوتان.

نارنجي لېسټ: دا ۱۰ هېوادونه دي چې د دوی پر وګړو سخت محدودیتونه لګول کېږي، خو د سفر اجازه به یې په بشپړه توګه لغوه نه شي. د بېلګې په توګه، یوازې شتمن سوداګر یې کولی شي امریکا ته سفر وکړي، خو د کډوالۍ او سیاحتي ویزو بهیر به یې وځنډول شي.

دغه هېوادونه لکه: بلاروس، اریتریا، هایټي، لاووس، میانمار، پاکستان، روسیه، سیرا لیون، جنوبي سوډان او ترکمنستان.

ژیړ لیست: دا ۲۲ هېوادونه ۶۰ ورځې وخت لري، څو د امریکا د حکومت له خوا مشخص شوي شرایط پوره کړي.

که یې دا ونه کړل، نو له نورو دوه لېسټونو سره به یوځای شي او د دوی پر وګړو به هم د سفر بندیز ولګېږي. په دې هېوادونو کې انګولا، انتیګوا او باربودا، بینین، بورکینافاسو، کامبوج، کامرون، کیپ ورد، چاد، د کانګو جمهوریت، د کانګو دموکراتیک جمهوریت، دومینیکا، استوایی ګینه، ګامبیا، لایبریا، ملاوي، مالي، موریتانیا، سنت کیتس او نیویس، سنت لوسیا، ساؤ ټومه او پرنسیپ، وانواتو او زیمبابوې شامله ده.

د نیویارک ټایمز او رویټرز د معلوماتو پر بنسټ چې د امریکا حکومت له باخبرو سرچینو یې ترلاسه کړی، دا لېسټ لا وروستی شوی نه دی او د سپینې ماڼۍ د تصویب دمخه، بدلونونه په کې راتلای شي.

سوفیا همایون، چې د کاناډا په میسي ساګا کې د لکسالتیکو حقوقي دفتر مهاجرتي مشاوره ده وايي، چې د مسلمانو هېوادونو وګړي د امریکا د سختو او غیرعادلانه امنیتي ارزونو هدف ګرځېدلي دي.

نوموړې د یوه افغان‌الاصله کاناډایي سوداګر یادونه کړې، چې له ټورنټو څخه امریکا ته د خپلې کورنۍ د لیدو لپاره روان و، خو د امریکا سرحدي چارواکو اجازه نه وه ورکړې، چې ولاړ شي.

دا سوداګر مخکې څو ځله امریکا ته تللی و او هلته یې د سوداګرۍ پلان هم درلود، خو دا ځل اجازه ور نه کړل شوه.

د یاد وزارت ویاند اخوندزاده عبدالسلام جواد په یوه خپاره کړي ويډیو کلېپ کې ویلي، چې د وچو میوو دغه صادرات یې هندوستان، پاکستان، متحده عربي امارات، امریکا، انګلستان، کاناډا او نورو هېوادونو ته کړي دي.

د طالبانو دغه چارواکې په داسې حال کې د صادراتو څخه خبر ورکوي، چې څو ورځې وړاندې د طالبانو په واک کې د احصایې او معلوماتو ادارې وویل، چې د روان کال په سلواغې میاشت کې د افغانستان په وارداتو او په صادراتو کموالی راغلی دی.

د یادې ادارې د راپور له مخې، د افغانستان واردات په سلواغې میاشت کې د ۲۱ مېلیونه ډالرو په کمښت یو زر او ۷۶.۱ مېلیون ډالرو ته راکښته شوي دي.

یادې ادارې دا هم ویلي، چې د افغانستان صادرات د ۱۸ مېلیونه ډالرو په کمښت ۱۴۴.۲ مېلیونو ته راټيټ شوي دي.

د یادولو وړ ده، چې د دغه شمېرو په رڼا کې، د افغانستان سوداګري د کال په لومړۍ میاشت کې د پراخو ننګونو سره مخ شوې ده، چې کېدای شي د نړیوالو شرایطو او اقتصادي فشارونو له امله دا وضعیت په راتلونکي کې هم دوام وکړي.

د طالبانو سترې محکمې د (وري ۹مه) په یو خبرپاڼه کې زیاته کړې د دوی مشر ملا هبت‌الله د هېواد له بېلابېلو زندانونو څخه «۵۶۵۱ زندانیان» خوشې او د بند موده راکمه کړې ده. طالبانو دا نه ده په ډاګه کړې چې خوشې شوي زندانیان په کوم ډول جرمونو تورن وو.

د طالبانو په زندانونو کې د پخواني جمهوري نظام د امنیتي ادارو سلګونه کارکوونکي هم زندانیان دي، خو د طالبانو سترې محکمې په خپله خبرپانه کې دا نه ده څرګنده کړې چې په دغه بښنه کې دوی هم شامل دي که نه.

نږدې څلور میاشتې وړاندې د ننګرهار له زندانه د پخواني جمهوري نظام نږدې دوه سوه تنه پخوانیو منسوبینو په دغه ولایت کې د طالبانو والي ته لیک واستوه چې د دوی قضیې دې وڅېړي.

دغو پخوانیو امنیتي منسوبینو او سرتېرو نیوکه کوله چې په زندان کې یې برخلیک نامعلوم دی او ان د طالبانو محکمې یې قضیې هم مخې ته نه وړي.

نه یوازې ننګرهار بلکې د هېواد په بېلابېلو ولایتونو کې د پخواني جمهوري نظام کارکوونکي په زندانونو کې له ورته حالت سره مخ دي.

د طالبانو په زندانونو کې د بشري حقونو فعالان، د ښځو حقونو فعالانې او د پخواني نظام پوځیان له سختو شکنجو سره هم مخ شوي دي چې ځینې یې د دغه زور زیاتي له کبله مړه شوي هم دي.

همدا راز د طالبانو له بنده ځینې ازادې شوې ښځینه فعالانې ادعاوې لري چې طالبانو پرې د زندانونو دننه ډله ییز جنسي تېري کړي دي.

ځینو نورو بیا ادعاوې کړې، چې ان طالبانو ترې لوڅې ویډیوګانې کړي او د بدن ځینې ځانګړي غړي یې هم ورته ربړولي دي.

د طالبانو په زندانونو کې نه یوازې افغان وګړي پراته دي، بلکې د امریکا په ګډون تازه څلور تنه چینایان هم د دغو تنبو شاته اچول شوي دي.

پر دې سربېره راپورونه شته چې ملا هبت‌الله خپل شخصي زندان هم لري او د هغه په امر ځینې نیول کیدونکي کسان په کندهار کې په دغه زندان کې ساتل کېږي.

افغاني الاصله امریکايي وګړی محمود شاه حبیبي هم یو له دغو زندانیانو څخه دی چې د ملا هبت‌الله تر څار لاندې د هغه په شخصي زندان کې ساتل کېږي.

تر ملا هبت‌الله وروسته د طالبانو سیمه ییز قوماندانان هم خپلسري شخصي زندانونه لري او د صحرایي محکمو له مخې په بېلابېلو ولایتونو کې د دوی سیمه ییز زورواکان خلک دغو زندانونو ته اچوي.

یاد بنسټ زیاتوي، په داسې حال کې چې طالبان د ځان په ګته له رسنیو څخه په پراخه کچه کار اخلي، او هره لحظه یې ویاندویان په رسنیو کې حضور لري، خو بلخوا بیا د همدغې ډلې د امربالمعروف او نهي عن المنکر له قانون څخه په استفادې پر رسنیو بنديزونه پلي کوي.

دغه بنسټ په اعلامیه کې اندېښنه څرګنده کړې، چې که د طالبانو له لوري په رسنیو بندیزونه دوام وکړي نو لېرې نه ده، چې په ټول افغانستان کې به وګړي اطلاعاتو ته د لاسرسي حق له لاسه ورکړي.

دا په داسې حال کې ده، چې تېره ورځ په یادو شویو ولایتونو کې د طالبانو د امر بالمعروف ادارې سیمه‌ییزو رسنیو ته د ساکښو د انځورونو د نه خپرولو دا امر یوازې د پیغامونو له لارې نه، بلکې په حضوري ډول هم رسولی او مسوولانو ته یې د نه پلي کیدو له امله د جدي پایلو خبرداری ورکړی دی.

د معلوماتو له مخې، دا مهال په بدخشان کې ۱۰ راډیوګانې او دوه خصوصي ټلویزیونونه، په بغلان کې یو ټلویزیون او پنځه خصوصي راډیوګانې، او په نیمروز کې دوه ټلویزیونونه او څلور راډیوګانې فعالیت لري.

سربېره پر دې، د طالبانو تر واک لاندې ملي راډیو ټلویزیون او باختر خبري اژانس هم په دې ولایتونو کې فعالیت کوي.

د خبریالانو د حقونو فعالانو او ګڼو رسنیزو ادارو د طالبانو دا پرېکړه غندلې او دا یې د بیان ازادۍ ته یو بل جدي ګواښ بللی دی.

طالبانو له تېرو درېیو کلونو راهیسې د افغانستان پر رسنیو سخت محدودیتونه لګولي، چې له امله یې ګڼ شمېر رسنۍ تړل شوې او سلګونه خبریالان له هېواده وتلي دي.

د یادې رسنۍ د راپور له مخې، په دې ډله کې پنځه کلن کوچنیان هم شامل دي، چې تر شپږ کیلوګرامه پورې قاچاقي توکي لېږدوي او له ډېره غربته یې دغه ستړي کار ته اوږې ورکړې دي.

د راپور له مخې دغه ماشومان د قاچاق د ځینو مافیایي کړیو له لوري‌ په دغه روزګار ګومارل کېږي او د ډېرو لږو پیسو په بدل ترې فزیکي او ان ناوړه جنسي استفاده هم کوي.

پاکستاني چارواکو تازه د تورخم دروازې د بیا پرانېستل کیدو پر مهال خبر ورکړی و، ۵۰ تنه هغه ماشومان چې د قاچاقي توکو په لېږد رالېږد کې ترې ګټه اخیستل کېده طالبانو ته سپارلي دي.

د معلوماتو له مخې دغه ماشومان چې په کې نجونې هم شاملې دي د تېرو اونیو په اوږدو کې پر ډیورنډ کرښه پاکستاني ځواکونو نیولي وو.

د پاکستاني چارواکو په وینا؛ دغه ماشومان د ځینو مافیایي کړیو له لوري د سګریټو، برېښنايي وسایلو او نشه یې توکو د لېږد رالېږد لپاره ګومارل شوي وو.

 پاکستاني چارواکو ویلي، دوی پرېکړه وکړه چې دغه ماشومان محاکمه نه کړي، بلکې د قبیلوي مشرانو په منځګړیتوب یې طالبانو ته سپارلي دي.

خو دا یوازې د یوې سترې ستونزې یوه برخه ده، ځکه چې اټکل کېږي زرګونه نور ماشومان لا هم په دې ناقانونه کاروبار کې ښکېل دي.

د خطر پر بنسټ ولاړه ګټه

ځايي سرچینو میډیا لاین رسنۍ ته ویلي، چې ان اته کلن افغان ماشومان هم د بارونو په دې لېږد کې بوخت دي.

ډېری دا ماشومان له هغو کورنیو سره تړاو لري، چې د تورخم فرضي کرښې اوسنۍ صفري نقطې ته ته نږدې اوسېږي.

دغه ماشومان کله کله د بار وړونکو موټر تر شا او لاندې پټېږي او یا هم په دغو بار وړونکو موټرو کې د جوړو شویو پټو کوچنیو خونو دننه پټېږي او توکي لېږدوي.

عدنان افریدي، د پاکستان د لنډي کوتل د پولیسو یو لوړپوړی افسر وايي: «له بده مرغه افغان ماشومان دې ته مجبوره شوي چې پر خطرناکو لارو دېخوارا واوړي، حال دا چې هېڅ پاکستاني ماشوم په دا ډول فعالیتونو کې ښکېل نه دی.»

افریدي زیاته کړې، چې دغه چاره د طالبانو تر واک لاندې په تورخم کې د ځینو مافیایي کړیو له لوري ترسره کېږي او د مشخصو قراردادونو په اساس له دغو کوچنیانو څخه ګټه اخیستل کېږي.

نوموړي زیاته کړې، چې د سپارل شویو ۵۰ ماشومانو له ډلې ۱۷ نجونې او ۳۳ هلکان وو، چې د سګریټو او نورو منعه شویو توکو په قاچاق کې یې رول درلود.

د هغه په وینا، شاوخوا ۷۰۰ نور ماشومان لا هم په دغه کار بوخت دي.

که څه هم پاکستاني چارواکو غوښتل دغه ماشومان د بهرنیانو د قانون ۱۴مې مادې پر اساس محاکمه کړي، خو د قبایلي مشرانو په منځګړیتوب دا پرېکړه لغوه شوه.

افریدي خبرداری ورکړ، که دغه ماشومان بیا د غیرقانوني عبور هڅه وکړي، «د سختو قانوني پایلو» سره به مخ شي.

په ستراټیژیکه نقطه کې بشري ناورین

د تورخم دروازه چې له نږدې یوې میاشتې راهیسې تړلی وه، تیره اوونۍ بېرته پرانیستل شوه. که څه هم عام خلک اوس کولی شي له دې لارې سفر وکړي، خو د ماشومانو له‌خوا د قاچاق جریان لا هم دوام لري.

تورخم، چې د پېښور لویدیځ ته ۵۵ کیلومېټره او د کابل ختیځ ته ۱۸۳ کیلومېټره واټن لري، د افغانستان او پاکستان ترمنځ یو له مهمو تجارتي او مهاجرتي لارو څخه ده. خو دغه سیمه تل له لانجونو کونجو، تاوتریخوالي او بشري ناورینونو سره مخ پاتې شوې ده.

په اسلام اباد کې د افغانستان د چارو یو کارپوه سجاد ترکزی وایي، په تورخم کې د ماشومانو قاچاق له ډېرې اوږدې مودې راهیسې روان دی، خو له سترګو پټ ساتل شوی دی.

هغه زیاتوي: «دغه ماشومان له ډېرې مجبورۍ او لوږې څخه د کوچنیو، خو ګټورو توکو د قاچاق لپاره استثمارېږي. د پاکستان وروستۍ پرېکړه چې یو شمېر ماشومان یې بېرته افغانستان ته وسپارل، یوازې د دې ناورین یوه کوچنۍ بېلګه ده.»

ترکزی زیاتوي، چې په افغانستان کې هېڅ حکومت تر اوسه د دې ستونزې د حل لپاره جدي اقدام نه دی کړی.

نوموړی وړاندیز کوي، چې پر ډیورنډ کرښه بېلابېلو سیمو کې دې د تخنیکي زده کړو مرکزونه جوړ شي، خو زیاتوي: «د طالبانو حکومت دا ظرفیت نه لري، چې دا ډول حل‌لاره عملي کړي.»

نجونې ماشومان له جدي خطرونو سره مخ دي

ماریا حیدري چې په کابل کې د ماشومانو د حقونو فعاله ده، وایي، د ماشومانو استثمار په ځانګړې توګه د فقر او د تعلیمي نظام د سقوط او نورو ستونزو پایله ده. 

د نوموړې په خبره: «په ډېرو هېوادونو کې ماشومان د جګړو لپاره کارول کېږي، خو افغانستان یوازینی هېواد دی، چې دلته ماشومان د سګریټو او نورو توکو د قاچاق لپاره استثمارېږي او دا هم یوازې د یوه ډالر لپاره.»

عمران ټکر، چې په پېښور کې د ماشومانو د حقونو فعال دی تورخم د «ماشومانو لپاره د خطر لار» بولي او غوښتنه کوي چې نړۍواله ټولنه دې د دغه ناورین د حل لپاره لاس په کار شي.

هغه خبرداری ورکوي چې «ماشومان په دې سیمه کې د فزیکي، جنسي او رواني ناوړه استفادې ښکار کېږي او د قوانینو کمزوري دا استثمار لا اسانه کوي.»

یو لوړپوړي افغان طالب چې نه یې غوښتل نوم یې واخیستل شي د دې راپور په غبرګون کې ویلي، د ماشومانو قاچاق «یوه د کار بڼه» ده او زیاتوي: «دا ماشومان سوال نه کوي؛ بلکې سخت کار کوي، څو خپلې کورنۍ ته ډوډۍ پیدا کړي.»

طالبانو تر اوسه پورې د دغه ناورین او د ماشومانو د ژوند خوندیتوب لپاره هېڅ کومه مشخصه سټراټېژي نه ده اعلان کړې.