پاکستاني جنرالان به بلوڅ ملتپال پاڅون وځپي؟
افراسیاب خټک
پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
تېر کال د پاکستان د مرکزي حکومت په ضد د ملتپالو بلوڅو د مبارزې په تاریخ کې بې ساری و.
پخوانی سناتور او د سیمه ییزو چارو شنونکی
تېر کال د پاکستان د مرکزي حکومت په ضد د ملتپالو بلوڅو د مبارزې په تاریخ کې بې ساری و.
په دغه کال د بلوڅو د هم بستګۍ سازمان ( BYC )د زړورې بلوڅ پیغلې ډاکټر ماهرنګ بلوڅ په مشرۍ د بلوڅ میشتو سیمو په ګوټ ګوټ کې تظاهرات، مارشونه او پرلتونه وکړل او د پاکستان پوځ او پولیسو یې مخه ونه نیولی شوه.
بلې خوا ته د بلوڅو بیلتون خوښو ملتپالو وسله والو ډلو او په خاصه توګه بي ایل اې ( د بلوچستان ازادي بخش اردو) د پاکستان په پوځ ګڼ بریدونه وکړل او ستر تلفات یې ور واړول.
د نوي کال ( ۲۰۲۵ ) د مارچ میاشتې په یولسمه نیټه د بلوچستان سیوۍ ته نزدې د غرونو په منځ کې په یوه دښته کې د بي ایل اې وسله والو په یوه ریل ګاډي برید وکړ.
د دغه ګاډي د محافظینو د وژلو نه وروسته یې دغه ریل ګاډی اختطاف کړ او په دې کې څلور سوه مسافر یې یرغمل کړل چې پکې د سلو نه زیات هغه پاکستاني پوځیان هم وو چې د روژې او د کوچني اختر د رخصتیو لپاره د خپلو فاملینو سره د پاکستان نورو ایالتونو ته روان وو.
وسله والو بلوڅو هغه فامیلونه چې ښځې او ماشومان ور سره وو ازاد کړل، خو د پاتې یرغمل مسافرو د ازادۍ په بدل کې یې په پاکستاني زندانونو کې د خپلو ملګرو د ازادیدو غوښتنه وکړه.
پاکستان دا غوښتنه ونه منله او خپلې قواوې یې د ریل ګاډی د خلاصون لپاره ولیږلې.
د پاکستان پوځ د اته څلویښت ساعته جګړې نه وروسته، چې د ځمکنیو قواوو سره د پوځ هیلي کوپترو هم برخه واخسیته، ریل ګاډی د بي ایل اې د جنګیالیو نه ازاد کړ، خو په دغه جګړه کې د پاکستان پوځ درانه تلفات ولیدل.
د دې نه وروسته د پاکستان مرکزي حکومت په بلوڅ میشتو سیمو کې د نویو عملیاتو د پیلولو تصمیم ونیو، خو د پوځي عملیاتو د پیل نه مخ کې حکومت د بلوڅانو تر ټولو قوي ملي سیاسي سازمان بي وای سي باندې ګوزار وکړ او د دغه سازمان مشره ډاکټر ماهرنګ بلوڅ او ګڼ نور هغه ښځې او سړي یې بندیان کړل چې تر اوسه د پاکستان د پوځ له خوا د بلوڅو ځوانانو د اختطافولو، تړي تم کولو او وژلو په ضد یې سوله ییزه مبارزه کړې ده.
د ماهرنګ بلوڅ او د هغې د ملګرو د توقیف په ضد د بلوچستان په هر ګوټ کې تظاهرات پیل شوي چې پکې په زرګونو سړیو او ښځو برخه اخسې ده.
د مارچ په اوویشتمه نیټه د بلوڅ نیشنل ګوند مشر او یوه ستر بلوڅ سیاسي زعیم سردار اختر مینګل د ماهرنګ بلوڅ او نورو ښځو د خلاصون لپاره د زرګونو بلوڅو په ملګرتیا خپلې سیمې خضدار نه کوټې په لور احتجاجي مارش پیل کړ.
دغه مارش اوس د کوټې سره نزدې لک پاس نومي ځای کې پاکستاني قواوو ایسار کړی دی.
سردار اخترمینګل او نورو مارشوال اخري دوه روژې دغلته تیرې کړې او د اختر مونځ یې هم دغلته په پرلت کې وکړ.
هسې خو د پاکستان د مرکزي حکومت سره د ملتپالو بلوڅو شخړه د کال ۱۹۴۸ نه پیل شوې ده، کله چې د پاکستان جوړیدو نه وروسته د قلات د خان په مشرۍ د بلوڅو مستقل دولت قلات په کال ۱۹۴۷کې جوړیدونکي نوي مملکت پاکستان کې د ګډون نه انکار وکړ او پاکستان قلات ته د وسله والو قواوو په لیږلو د بلوڅانو وطن په زور په پاکستان کې شامل کړ.
د جغرافیايي ساحې له اړخه بلوچستان د پاکستان تر ټولو ستر ایالت دی او د پاکستان د ټولې ساحې ۴۴فیصده ساحه تشکیلوي.
نفوس یې ډیر لږ تقریبا” لس میلیونه شاوخوا دی چې نیمايي ته نزدې یې پښتانه دي، خو د نفت ، ګاز او د سرو زرو په ګډون د پاکستان د قیمتي طبعي زیرمو اتیا فیصده زیرمې په بلوچستان کې دي.
د پاکستان له خوا د نیول کیدو نه پس دا د بلوڅو ملتپالړ خلکو پنځم پاڅون دی چې په ۲۰۰۵کې پیل شوی دی.
دا پاڅون په کال ۲۰۰۶کې د بلوڅو مشهور مشر نواب اکبر بګټي او بل ځوان مشر نوابزاده بالاچ مري د پاکستان د پوځ له خوا نه وژل کیدو نه وروسته ګړندی شوی او په نزدې کالونو کې یې زیات قوت موندلی دی.
په بلوچستان کې وسله واله شخړه درې مهم سیمه ییز اوبین المللي ابعاد او اړخونه هم لري.
وړومبې اړخ یې په افغانستان کی کیدونکې جګړې سره تړای لري.
پاکستاني جنرالانو په تیرو پنځه څلویښت کالونو کې په افغانستان کې د جګړې لپاره د پښتونخوا سره سره د بلوچستان نه هم د خیز د تختې کار اخستی او د افغانستان په جنوب غرب کې د جګړې لپاره یې دلته د طالبانو لپاره د جنګي تربیت، مراکز او د اوسیدو لپاره پټنځي جوړ کړي وو. د طالبانو د کوټې شورا کوم پټ راز نه و.
دویم اړخ یې د پاکستان او چین تر منځه جوړیدونکی تجارتي کارادور دی، چې د چین شنجیانګ (سنکیانګ) د کاشغر سیمه د بلوچستان بحري بندر ګوادر سره وصلوي، یعنې چین به د فارسخلیج سره نزدې د پښې لګولو ځای تر لاسه کړي.
غربي هیوادونه داسې انګیري چې ګویا دا پروژه په ظاهره تجارتي ده، مګر د هغوی په اند چین په ګوادر کې د بحرهند په غاړه پوځي اډه جوړوي.
دریم اړخ یې د ایران سره د ګاونډی توب په تړای پیدا کیدونکې مسلې دي. د پاکستان د لاس لاندې بلوچستان سره جوخت د ایران د لاس لاندې بلوچستان دی چې د سیستان بلوچستان په نوم پیژندل کیږي.
د پاکستان په بلوچستان کې د سني مسلمانانوداسې افراطي ډلې شته چې په پاکستان کې د خپلو پټ ځایونو نه ایران کې وسله وال بریدونه کوياو ایران د غچ اخستلو لپاره کله کله د پاکستان د بیلتون خوښو بلوڅ وسله والو سره کومک کوي.
د کال ۲۰۲۴د جنورۍ د میاشتې پهاوولسمه نیټه ایران د پاکستان په بلوچستان کې د جیش العدل په نوم سني افراطیونو د ډلې پټځي په توغندیو وویشتل.
د دې په عکس العمل کې درې ورځې وروسته پاکستان د ایران بلوچستان په توغندیو وویشت او ادعا یې وکړه چې په ایران کې پټ بلوڅ بیلتون خوښي جنګیاي یې په نښه کړي دي .
خو د ملتپالو بلوڅانو په ضد د پاکستان د پنجابي جنرالانو د تازه عملیاتو یوه غټه انګیزهد بلوچستان طبعيی زیرمې دي.
په اقتصادي او مالي توګه د ورشکست سره مخامخ او په خارجي قرضو کې تر پوزې ډوب پاکستان غواړي چې د خپلو اقتصادی مشکلاتو د رفع کولو لپاره دغه زیرمې خرڅې کړي.
په دغه موخه د اپریل په نیمايي کې د پاکستان پنجابي صدراعظم شهباز شریف د سعودي عرب، د متحده عربي اماراتو ،قطر ،چین او د ځینې نورو هیوادونو په ګډون د پاکستان په طبعی زیرمو کې د پانګونې یو کنفرانسراغوښتی دی.
بلوڅو بیلتون خوښو جنګیالیو په تیرو څو کالونو کې چینايي کارکوونکي وژلي ی او دا اعلان یې هم کړی، چې هغوی به هیڅ یوه خارجي هیواد ته د دغو زیرمو د استثمار اجازه ور نه کړي، اوس داسې ښکاري چې د بلوچستان په دغوزیرمو تجارت کول په بلوچستان کې د پاکستان د تازه پوځي عملیاتو یوه غټه انګیزه ده.
دا لومړنۍ او له بده مرغه روستۍ پېښه نه ده. ښايي ډېر ښاغلي به استدلال کوي، چې جنايي پېښې خو هرځای پېښيږي، خو ربړه و بدمرغي دا ده، چې د افغانانو ترمنځ ډېرې پېښيږي او زموږ په ټولیزه حافظه کې عادي ګڼل کیږي و هېریږي.
موږ د یوه ملت په توګه ولې بېعاطفې شوي یو؟
دا زموږ د معاصر ټولنیز ژوند یوه مهمه پوښتنه ده. موږ ایډیولوژیو له انسانیت او عاطفې څخه لرې کړې یو، دا ایډیولوژۍ هم سیاسي دي هم عقیدوي.
په موږ کې عاطفه خنثی شوې ده. موږ په ټولیزه توګه بېعاطفې شوي یو. موږ په ټولیز سادیزم اخته یو. نږدې نیمه پېړۍ کیږي، چې پرموږ زموږ قاتلان او قصابان واکمن دي.
په ګډه حافظه کې د جنایتونو او وحشت هېرېدل او عادي کېدل د دغې سراسري بې عاطفهګۍ سرایت د تداوم او تکرار لامل کیږي.
ایډیولوژي د انسان له وجود څخه بهر دومره زورور عامل دی، چې د انسان فطري او بیخي طبیعي ځانګړنې او ارزښتونه هم بدلوي، ترې هېروي یې او ان چې په وړاندې یې دریږي هم. اعتقاد چې منحرف شي، له انسان څخه لیوه جوړوي داسې لیوه چې نور انسانان داړي. ایډیولوژي او اعتقاد که په افراطي بڼه شیوع ومومي د یوې ټولنې انسانان په قصابانو بدلوي او د ټولیز سادیزم په داسې ډلهییزه ناروغۍ یې اخته کوي، چې یو د بل له وژلو، داړلو او د وینو له بهولو څخه خوند اخلي.
دا د ارواپوهنې یو علمي بحث دی، چې سادیزم (بلځورونه) او مازوخیزم ( ځانځورونه) یوازې په وګړي کې دننه د رواني انحراف له امله رامنځته کیږي،که له وجود څخه بهر فرهنګي، ټولنیز و طبیعي عوامل یې هم لامل ګرځېدلای شي. له انساني وجود څخه بهر عوامل چې په انسان کې سادیزم، مازوخیزم یا بل هر ډول رواني انحراف رامنځته کولای شي، لوی ګواښ یې دا دی، چې یوازې په یوه وګړي پورې محدوده نه پاتېږي او د یوې ټولنې ګڼ وګړي پرې اخته کیږي، چې په هغه صورت کې ټولنیز بحران رامنځته کوي.
راځئ لومړی د سادیزم او مازوخیزم ساده تعریفونه وګورو:
۱. سادیزم (Sadism)
سادیزم په ساده ژبه د بل له ځورولو او کړولو څخه خوند اخیستل دي. دا هغه حالت دی، چې یو کس له دې څخه خوند اخلي، په ځانګړي ډول جنسي لذت، چې پر بل وګړي فزیکي یا رواني درد، کړاو، یا سپکاوی وارد کړي.
۲. مازوخیسم (Masochism)
مازوخیسم هغه حالت ته ویل کېږي چې یو کس په خپل ځان د درد، سپکاوي، یا کړاو له زغملو څخه خوند واخلي، په ځانګړي ډول جنسي لذت احساس کړي.
له رواني و بیولوژيکي پلوه د سادیزم و مازوخیزم ریښې په جنسي انحراف کې نغښتې دي، خو که دا دواړه ناروغۍ د ایډیولوژیکو – اعتقادي عواملو له کبله ټولنیزې شوې، په بشري بحران بدلیږي او یوه ټولنه په ټولیزې بېرحمۍ اخته کوي.
څو کاله وړاندې په ننګرهار کې په کابل بانک ترهګرو حمله وکړه، د بانک کامرو د یو ترهګر تصویرونه ثبت کړي و، چې په سړه سینه بانک ته راغلي خلک په ډزو وژني. روسته دولتي ارګانونو دغه ترهګر ونیوه، د څېړنو پرمهال یې وویل: «ما د کابل بانک د مراجعینو له وژلو خوند اخیست.»ټکان ورکوونکی ځواب. ایا موږ ريښتیا په دې ربړه اخته یو؟
دا حتمي نه ده، چې په ټولیزه بېرحمۍ دې د اخته ټولنې ټول وګړي هرو مرو نور انسانان ووژني، ویې کړوي او له کړاو څخه دې یې خوند واخلي، بلکې د دغو بېرحمیو په وړاندې بېتفاوتي او د هغو عادي امر ګڼل هم د داسې ناروغۍ کمزورې بڼه ده، د افغانستان ګڼ شمېر وګړي په دې بې تفاوتۍ اخته دي. دا ځکه چې هره برخه یې له یوې ډلې یا داسې افرادو څخه ملاتړ کوي، چې هغوی دلته افغانان وژلي دي. له انساني قاتلانو څخه اتلان جوړول او بیا یې ټولیز ملاتړ هم د تولنیزې بېعاطفهګۍ د بحران یو حالت دی. موږ ولې خپل قصابان و جلادان د خپلو واکمنو په توګه منلي دي، ایا موږ هم د دغه ټولنیز بحران یوه برخه یو؟
درې نسله کیږي، چې موږ افغانان یو بل سره وژنو او فکر کوو، چې یو د بل له وژنو څخه ثواب ګټو، جنت ته ځو او یا خپلې سیاسي ایډیولوګ ته په وفادارۍ کې تر نورو وړاندې یو. په پولیګونونو کې له ژوندیو خښولو رانیولې، تر بمونو، راکټونو، ترورونو، کوڅه په کوڅه کورنیو جنګونو، بې پته کولو، په دښتو او جنګي کلاوو کې تر ټولوژنې او زرګونو ځانمرګیو پورې مو ټولیزه بېرحمي دې برید ته ورسوله، چې د وړکتون په ماشومانو مو هم ځانمرګي بریدونه وکړل او کله چې د ماشومانو ګل ګل غوښې په دیوالونو نښتې له ډېره خونده مو چیغې کړې، چې الله اکبر!!!
موږ خپله یا په پردیو الوتکو ودونه او جنازې بمبار کړې او په جوماتونو کې مو یوبل ته بمونه کېښودل او کله مو چې لمونځکوونکي په کې والوځول، نو باور مو دا و، چې تر بل هرچا به مخکې همدا موږ جنت ته ځو.
وګورئ، چې ایډيولوژي، څنګه عاطفه وژلای شي. عاطفه، اخلاق او زړه سوی خو لا پرېږده، چې عقل هم له منځه وړي او هغه وخت چې ماشومان وژنو او په بدل کې یې جنت ته د رسېدو له ذوقه د تکبیر چیغې وهو، نو عقل د دې په پوهېدو کې مرسته راسره نه کوي ، چې غلط روان یو او لار مو په تورکیستان ده.
زموږ د بېرحمۍ او وحشت لویه توجیه او دلیل دا دی، چې ښه کوو، ولې پرون هغه نورو داسې او هسې نهکول؟
مجاهدینو میلیونونه افغانان په دې نامه ووژل، چې د دوی په ژبه کمونیستانو هم خلک وژل، د مجاهدینو د مدرسو دویم نسل ځکه خلک وژل، چې ویل یې: شر وفساد (مجاهدینو) هم خلک وژل، بیا ځلې چې مجاهدین د امریکا په مرسته واک ته ورسېدل، بیا یې خلک هم پخپله هم په امریکایانو ځکه وژل، چې ویل یې: تالیبانو هم خلک وژل، تالیبانو په ځانمرګیو او نورو بریدونو کې خلک وژل، ځکه چې جمهوریتي مجاهدینو هم خلک وژل، نن یې هم په همدې نوم وژني او سبا به هم کیسه همداسې روانه وي، سپین بیرغ، تور بیرغ، شین بیرغ، جمعیت و حزب و حرکت و کمونیست و ...
درې نسله ملت نهیوازې چې د خپلو جنازو په وړاندې بېپروا دی او قتل و قتال خپل محتوم برخلیک ګڼي، بلکې د خپلو بچیو وژونکي خپل اتلان او واکمنان ګڼي. د همدې ملت یوه برخه د بلې برخې قاتلان په اوږو ګرځوي او هغه بله برخه د دې بلې برخې جلادان خپل اتلان بولي. واکمن، اتلان، جلادان بل هېڅ کمال نه لري، یوازینی کمال یې دا دی، چې یو تر بله ډېر خلک وژلای شي. درې نسله وحشت او قتال دا باور یقیني کړی دی، چې (نر) هغه دی، چې ډېر وژل کولای شي،واک، ځواک، پیسې او قدرت باید له هغه چا سره وي، چې د دې وطن لویه برخه انسانان یې وژلي وي. همدا د عامه باور یوه برخه ده. ټولنیز سادیزم په همدې باور کې ریښه لري. دا خونړی باور په چټکۍ سرایت کوي او دا دی درې نسلونه پرې ککړ دي.
موږ ولې قصابان و جلادان خپل اتلان او اولیالامر ګڼو؟
له دوی سره د خلکو د یوې برخې تړاو، یا قومي دی، یا مذهبي، یا سیمهییز، یا ژبنی، یا له ډاره، یا له تمې و ګټې، یا د ځانساتنې لپاره او یا هم له بله پلوه، خو تر ټولو ځواکمن تړاو یې دیني (اعتقادي) او قومي دی. ډېره برخه خلک ځکه د ملت د یوې برخې قاتلان او جلادان په خپلو اوږو سپاره ګرځوي، چې غواړي د دوی به برکت جنت ته ولاړ شي. په پاکیستاني مدرسو کې داسې روایتونه پرېمانه تولید شوي، چې یو وژونکی څومره څومره خلک له ځانونو سره جنت ته بیولی شي او شفاعت یې کړلای شي.
ترهغو چې افغانوژنه ثواب و صواب ګڼل کیږي، ترهغو به دا کیسه روانه وي. بله خبره دا ده، چې موږ له «غیرت» څخه هم یو ناسم او منفي پېژاند لرو. درې نسلونه چې له وینو بهولو سره روږدي شوي، وار وار یې دا د لاشعور په غوږ کې زمزمه شوې خبره ده، چې غیرت یعنې د قتل کولو شهامت. په تېرو څلویښتو کلونو کې موږ په زرګونو خپل هېوادوال د دې لپاره هم په خپلو لاسونو وژلي، چې خلکو ته ځانونه غیرتي زبات کړو. هرچا چې د انساني عاطفې او اخلاقو خبره کړې، موږ بېغیرته بللی او له (نر) توبه مو ایستلی دی.
موږ په ایډیولوژیکو او سیاسي جګړو کې پرېمانه ماشومان، ښځې او عام افغانان وژلي او بیا مو ځانونه په دې متل خلاص کړي، چې: « په جنګ کې حلوا نه ویشل کیږي.» بیا مو دا انګېرلې، چې پخه خبره مو وکړه نو خلک هم راسره قانع شول. د فردیت عقده هم په موږ کې قوي ده، موږ د وګړوالې Individualismپه بده انزوايي عقده هم اخته یو، د بل انسان غم او درد په ځان کې نه احساسوو، د هغې بورې، ورارې، کونډې و یتیمې مېرمنې درد خپل نه بولو چې د کورنۍ غړی یې وژل شوی دی. د افغانستان ټولنه لکه د محشر ورځ بس ځان په ځان سودا ده. ریښتیا خو دا ده، چې ټولیزه همدردي د ټولنیزې سولې بنسټ وي.
موږ کله کله چې کومې ډلې ته ویلي: ولې خلک وژنئ؟ هغوی راته ویلي: ولې؟ خو پخوانیو هم خلک وژل؟ موږ ورته چوپ شوي یو او په سکوت کې مو دا ورسره منلې، چې ګواکې نو ته هم حق لرې خلک ووژنې، ځکه تر تامخکې نورو هم دا کار کړی دی.په دې ټولنه کې قاتل و جلاد د نورو د وحشت په یادولو ځان خلاص کړی دی او دا نسخه لا هم کار ورکوي، ځکه خو د بېرحمۍ او سادیستي انحراف ناروغي په چټکۍ خپریږي.
موږ تر هرراز سمون وړاندې یوه فرهنګي انقلاب او ټولنپوهنیز سمون ته اړتیا لرو. موږ باید قتل و وحشت له ثواب، صواب، غیرت، جنت او صفت څخه وڅنډو او یوازې د یوه بشري جنایت پېژاند ورکړو، دا چې د داسې فرهنګي اوښتون او اصلاحي بدلون جزیات او میکانیزمونه باید څه وي؟ په دې فکر کول او خبرې اترې و بحث پرې راپارول بویه. که ځوان روښانفکر نسل په دې خبرې وکړي، باور لرم چې د راروانو نسلونو د ویښتیا و روښانتیا ترڅنګ به له دې ټولنیزې بدمرغۍ او ګډ رواني انحراف و ناروغۍ څخه د ژغورنې یوه لار ومومو.
یادونه: افغانستان انټرنشنل - پښتو د یوې بې پرې رسنۍ په توګه د ټولو لیکوالو نظریاتو ته درناوی لري؛ خو د چا د نظر ملاتړ نه کوي.
په شمال کې د طالبانو په بریاوو کې ازبک نژاده طالبانو مهم رول ولوباوه، خو په وروستیو دریو کلونو کې د طالبانو په ډله کې پرمختګونه ښيي چې په واک کې د دوی ونډه ډېره سمبولیکه او کمه اغېزې شوې ده.
اوس مهال ازبکان د طالبانو په رژیم کې یوازې درې سلنه واک لري، چې د رییس الوزرا د اداري مرستیال، یو وزیر، درې امنیه قوماندانان او څو نور عادي چارواکي په واک کې دي.
په دغه رپوټ کې د ازبک طالبانو داخلي سرچینو او ازادو سرچینو ته په اشارې سره د دغې ډلې د قدرت په جوړښت کې د ازبک طالبانو د دریځ او رول په اړه بحث شوی او په پرمختګونو کې د هغوی د رضایت او نفوذ کچه څیړل شوې ده.
د طالبانو د کابينې اداري مرستيال عبدالسلام حنفي، د غزني امنيه قوماندان مخدوم عالم، د کرنې او اوبو لګولو وزير عطاالله عمري او د زابل ولايت امنيه قوماندان قاري صلاح الدين د طالبانو د واکمنۍ پر مهال د ازبکانو له مشهورو څېرو څخه دي.
ډله ییزه ناخوښي او د ماشینګڼې ډزې
د ۱۴۰۰ کال د جدي په ۲۳مه د میمنې ښار چوپتیا د ماشینګڼو په غږ ماته شوه او سلګونو قهرجنو کسانو د طالبانو پر ضد شعارونه ورکړل.
دا د افغانستان په شمال کې د ازبکانو لومړنی ښکاره مظاهره وه چې ددې ډلې له له واک ته رسېدو څه کم یو کال وروسته یې د طالبانو مطلق واک وننګاوه. پښتانه طالبان له ښاره ووتل او ازبک جنګیالیو چې مخدوم عالم او قاري صلاح الدین یې ملاتړي وو له خپلو وسلو سره په مظاهره کې ګډون وکړ. دا احتجاجي حرکت په حقیقت کې د مدني او وسله والو خوځښتونو یو ترکیب و چې د هبت الله اخوندزاده د واکمنۍ لپاره یې د خطر زنګ وواهه.
لاريون کوونکو د يوه مشهور ازبک قوماندان مخدوم عالم د خلاصون غوښتنه کوله، چې يوه ورځ وړاندې په بلخ کې د سړي تښتونې په تور نيول شوى و. تر دې مخکې له پوځي پوستونو د ازبک قوماندانانو لرې کول او ملکي وزارتونو ته د هغوی لېږد د واکونو د محدودولو له امله د ازبکانو غوسه راپارولې وه.
داسې ښکاري چې ازبکانو د افغانستان د اسلامي جمهوریت له سقوط مخکې د طالبانو په بریا کې پټ رول لوبولی و. خو کله چې صلاح الدین ایوبي چې په نسبي ډول ازبک نژاده مشهور شخصیت دی، د ټلویزیون پر پرده د ۱۴۰۰ کال د اسد په ۲۴مه (د ۲۰۲۱ کال د اګست په ۱۵ مه) د افغانستان د پخواني ولسمشر اشرف غني د میز تر شا راښکاره شو، د طالبانو په بریا کې د دغې قومي ډلې رول خورا څرګند شو.
صلاح الدین ایوبي د اشرف غني د نیولو لپاره له لوګر څخه له ۴۰ځانمرګو او دوه زره نورو جنګیالیو سره کابل ته ننوت. خو له شخړې پرته د ارګ د یوه چارواکي په لارښونه چې عباس ستانکزي معرفي کړی و، د ولسمشرۍ ماڼۍ ته ننوت. یوه داسې شیبه چې بیخي خوب ته پاتې کیږي. هغه وروسته په خپله یوه مرکه کې وویل: « کله چې زه ارګ ته ننوتم، غریو نیولی وم او خبرې مې نه شوای کولای».
صلاح الدین ایوبي
صلاح الدین ایوبي د فاریاب ولایت د المار ولسوالۍ په مرشدي کلي کې زېږېدلی او د طالبانو د لومړۍ واکمنۍ پر مهال د خپل ورور ملا صدرالدین له خوا د لومړي ځل لپاره دغې ډلې کې وګومارل شو. نوموړي د جمهوري ریاست له سقوط مخکې په فاریاب کې د طالبانو د نومول شوي والي او د دې ډلې د نظامي کمیسیون د مشر په توګه کار کړی دی.
دغه ازبک نژاده قوماندان د جمهوري ریاست پر مهال د ملي امنیت له خوا نیول شوی و، خو له اته کاله بند وروسته په مرموز ډول د کابل د ملي امنیت له زندانه وتښتېد. نوموړى اوسمهال د زابل د امنيه قوماندان په توګه ټاکل شوى او څو ځلې يې له دې دندې استعفا کړې، خو بېرته خپلې دندې ته ستون شوى دى.
صلاح الدین نور د ازبکانو په منځ کې خپل پخوانی نفوذ نه لري. د شخصیت له نظره، هغه د توند مزاجه او ګوښه ناستي شخص په توګه پیژندل کیږي. ښايي له همدې امله يې هيڅکله د ازبک کليوالو په زړونو کې ځای پيدا نه کړ.
د طالبانو د بري په لومړیو ورځو کې هغه د مارشال دوستم په تقلید تل د پوځي موټرو له کاروان او په عصري وسلو سمبالو لسګونو ساتونکو سره سفرونه کول. له هغه سره به له شاوخوا ۸۰ څخه تر ۱۰۰ پورې محافظین وو، د دوو زغره والو موټرو په ګډون څو نظامي وسایط هم ورسره وو. خو اوس هغه نور تشریفات نه لري او د کافي صلاحیتونو د نه لرلو له امله له خپل مقام څخه ناراضه دی.
صلاح الدین درې ځلې واده کړی او په تېرو دوو کلونو کې یې د میمنې په ښار کې درې پوړیز کور جوړ کړی دی. د هغه وروستی واده هغه مهال له ستونزو سره مخ شو، چې د ځینو راپورونو له مخې یې د بل چا له کوژدنې سره واده وکړ او د هغې کوژدن د فاریاب په محکمه کې د صلاح الدین ایوبي پر ضد دوسیه پرانیستله.
مخدوم عالم
د مخدوم عالم شهرت بېرته ۲۰۱۶ ته ځي؛ چیرې چې نوموړی د ملي امنیت له زندان څخه خوشې او فاریاب ته راستون شو. نوموړی که څه هم د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې له دې ډلې سره یو ځای شوی و، خو د جمهوریت پر وړاندې د طالبانو د نوې جګړې له پیل سره سم یې په پښتونکوټ ولسوالۍ کې خپل فعالیت پیل کړ او په فاریاب ولایت کې یې نسبي شهرت وموند.
مخدوم عالم له بنده تر خوشې کېدو وروسته یو ځل بیا د جګړې ډګر ته راغی او دا ځل یې له زیاتو اسانتیاوو سره په فاریاب کې د طالبانو د نظامي کمېسیون د مشر په توګه وګوماره او په شمال کې یې د دغې ډلې د نفوذ په پراخولو کې مهم رول ولوباوه.
هغه وتوانید چې د بېکاره ازبک کلیوالو په جذبولو سره د خپل نفوذ ساحه پراخه کړي. د هغه د جګړې سټایل او تاکتیکونه بدل شول او هغه نور د پخوا په څیر له موټرسایکل سره د جګړې په لومړۍ کرښه کې نه را څرګندېده.
دغه راز يې له خلکو سره خپلې اړيکې ټينګې کړې او په ځينو مواردو کې يې د سيمه ييزو مشرانو په منځګړيتوب يا په مستقيم ډول د جمهوري رياست د پخوانيو امنيتي ځواکونو بنديان خوشې کړل او يا يې د طالبانو له زندان نه د هغوى د خلاصون لپاره منځګړتوب وکړ.
مخدوم عالم د سړي تښتونې په تور له درې میاشتې بند تېرولو وروسته خوشې شو او د غزني د امنیه قوماندان په توګه وټاکل شو. هغه اوس په دې پوست کار کوي. مخدوم عالم درې مېرمنې لري او په فاریاب کې یې د ځان لپاره لوکس کور جوړ کړی دی.
عبدالسلام حنفي
عبدالسلام حنفي د جوزجان ولايت د درزاب ولسوالۍ په ګردان کلي کې زېږېدلی دی. لومړنۍ ديني زده کړې يې د فارياب او جوزجان په ښوونځيو کې سرته رسولې او بيا يې د پاکستان د پېښور په ديني مدرسو کې زده کړې بشپړې کړې دي.
د طالبانو د واکمنۍ په لومړۍ دوره کې له دې ډلې سره یو ځای شو او په همدې موده کې یې د پوهنې وزارت د مرستیال او په کابل پوهنتون کې د استاد په توګه کار وکړ. د طالبانو له نسکورېدو وروسته پاکستان ته وتښتېد او له هغه ځایه لومړی په جوزجان کې د طالبانو د تش په نامه والي او بیا د دوحې په خبرو اترو کې د دې ډلې د مرکچي پلاوي د غړي په توګه راڅرګند شو.
نوموړی د طالبانو یو له هغو شخصیتونو څخه دی، چې نوم یې د ملګرو ملتونو د بندیزونو په لیست کې دی او اوسمهال د طالبانو د کابینې د اداري مرستیال په توګه کار کوي. خو داسې ښکاري چې په دې مقام کې د ده وړتيا او د واک ساحه ډېره څرګنده نه ده او د لوړپوړو چارواکو د ګوښه کولو او ګومارلو پرېکړې ډېری وخت په کندهار کې د ده له مشورې پرته کېږي.
په دې موده کې هغه په ندرت سره خپل ټاټوبي ته سفر کړی او له ازبک ټولنې سره ژورې اړیکې نه لري. ډېری ازبک کلیوال هغه ته د یوه بې کفایته کس په سترګه ګوري او پر ده ډېر باور نه کوي.
عطاالله عمري
عطاالله عمري د طالبانو په ډله کې د نورو ازبکانو په څېر په دیني مدرسو کې زده کړې کړې او د افغانستان په شمال کې یې د دغې ډلې د نفوذ په پراخولو کې فعال رول لوبولی دی.
د هغه شهرت په ۲۰۰۵ کې هغه وخت و، چې د فاریاب لپاره د طالبانو د تش په نامه والي په توګه وټاکل شو او په پټه یې د هغه وخت حکومت پر ضد جګړه وکړه. نوموړي په جوزجان، سرپل، سمنګان او بادغیس ولایتونو کې د دې ډلې د نومول شوي والي په توګه هم کار کړی دی.
عمري د فاریاب ولایت د اندخوی ولسوالۍ اوسیدونکی دی. وروسته له هغه چې طالبانو د افغانستان واک تر لاسه کړ، نوموړی لومړی د شمال زون د قول اردو د قوماندان په توګه وټاکل شو او له لنډې مودې وروسته د دفاع وزارت د تخنیکي مرستیال په توګه وګومارل شو. بیا د هبت الله اخوندزاده د حکم پر بنسټ د کرنې د وزیر په توګه وټاکل شو او تر اوسه پورې په دې دنده بوخت دی.
که څه هم هغه د کرنې د وزیر په توګه پیژندل کیږي، خو راپورونه ښیي چې لږ اجرایوي واک لري او ډیری واکونه یې مرستیال چې د هیبت الله د دفتر مستقیم ملاتړ لري، غصب کړي دي.
د ازبک طالبانو راتلونکی: حذف که د طالبانو په لیکو کې انشقاق
په داسې حال کې چې د طالبانو مشرتابه په پیل کې ژمنه کړې وه چې ازبک چارواکو ته به نور واک ورکوي او د ازبک میشتو ولایتونو چارې به دوی ته سپاري، خو په حقیقت کې نه یوازې دا چې دغه ژمنه عملي نه شوه، بلکې د طالبانو په رژیم کې د ازبکانو شتون ورو ورو کمزوری شو او په ټولیزه توګه له منځه ولاړل.
د منځني ختیځ د څیړنې انستیتوت د یوې څیړنې له مخې، ازبکان د طالبانو د ټول جوړښت یوازې درې سلنه جوړوي خو په سمبولیک ډول د ۱۳۷ طالب چارواکو له جملې څخه یوازې ۲۸یې ازبک دي او ډېری کم صلاحیته پوستونه ورته سپارل شوي دي.
د طالبانو د تصفیې کمیسیون له امنیتي پوستونو څخه د ازبک نژاده نفوذي شخصیتونو پر ایستلو سربیره، په زرګونو ازبک جنګیالي چې د شمال په جګړو کې یې فعاله ونډه درلوده، د دغې ډلې له لیکو څخه هم ایستلي دي.
د طالبانو په رژیم کې له اوسني وضعیت نه د ازبک طالبانو ناخوښي د دې ډلې دننه بنسټیزو ستونزو ته اشاره کوي. ازبک توکمه طالبانو چې د افغانستان په شمال کې د طالبانو د بري په لومړیو پړاوونو کې مهم رول لوبولی و، په تدریجي ډول د خپل دریځ او رول یوه لویه برخه له لاسه ورکړې ده. دغه تدریجي بهیر، په تېره بیا په ۱۴۰۰ کال کې د طالبانو د واکمنۍ له رامنځته کېدو وروسته، د ازبک طالبانو او د طالبانو د مشرتابه ترمنځ د ژورې بې باورۍ لامل شو.
پر نورو خپل منځي شخړو سربیره چې طالبان یې لري (لکه په کندهار او کابل کې د دوو پښتنو اصلي ډلو ترمنځ شخړه)، د دې ډلې د پښتني مشرتابه له خوا د طالبانو له ازبک غړو او شخصیتونو سره جهت دار او معنادار چلند د دې ښودنه کوي چې د طالبانو تر منځ د جګړې کچه لوړه شوې ده. که د ازبک طالبانو د حذف او بې اعتباره کولو لړۍ همداسې دوام وکړي، نو احتمالا د طالبانو په لیکو کې به دداخلي انشقاق شاهد وو.
ډېری ازبک توکمه طالبان ممکن د طالبانو رژیم پریږدي او د داعش خراسان په څیر سیالو ډلو سره یوځای شي یا د موجوده تبعیض له امله ملکي او ددهقانۍ ژوند ته ستانه شي. په تر ټولو ناوړه حالت کې، دا پروسه د طالبانو په دننه کې د مخالفو ډلو د رامنځته کیدو او یا هم د طالبانو رژیم ته د نویو امنیتي ګواښونو د رامنځته کیدو لامل کیدای شي.
په ټولیز ډول، داسې ښکاري چې ازبک طالبان د لا زیاتې ناخوښۍ، د نفوذ کموالي او احتمالاً د داخلي بې ثباتۍ په لور روان دي، چې د نن ورځې د بې ثباتۍ له کچې به زیاته شي او طالبان به د سیاسي واک، حیثیت او اعتبار د ټینګولو او ساتلو لپاره له جدي ننګونو سره مخ کړي.