محمد عمر داودزی د افغانستان ژغورنې ملي شورا اجرائیه رییس وټاکل شو

د ایراني رسنیو د راپورونو له مخې، دا پیښه د دوشنبې په ماښام د (وري مياشې ۱۸مه) د ایران په سمنان ولایت د «جواهر سکرو کان» کې رامنځته شوې.

رسنیو لیکلي، چې کان څلور تونلونه لري او دا پیښه په هغه تونل کې شوې، چې له څه مودې راهیسې غیر فعال و.

د سمنان ولایت د ملکي چارو د همغږۍ مشر فراج الله ایلیات ایرنا خبري اژانس ته وویل: « کد کار مالک له یو قراردادي سره قرارداد لاسلیک کړی و، چې په دې تونل کې یې د کانونو د فعالیتونو د بیا پیل لپاره د کار پخوانۍ تجربه درلوده. قراردادي پرته له دې چې هغه ته خبر ورکړي، د تونل د معاینې لپاره کان ته ننوتلی».

د ایران خبري اژانس لیکلي، چې د پیښې دقیق وخت نه دی معلوم.

په سمنان کې د ایران یوه چارواکي ويلي، چې د اکسیجن کمښت او د ډبرو سکرو ګاز د دې کسانو د مړېنې لامل شوی.

ایلیات وویل، چې کارکوونکي د قراردادي په ګډون، تونل ته له ننوتلو وروسته د اکسیجن له کمښت سره مخ شوي او په شل متره ژورې کندې کې لويدلي او مړه شوي دي.

د ملګرو ملتونو کارپوهانو د تېرې جمعې په ورځ د پاکستان پر حکومت غږ کړی چې د یوه ګاونډي هېواد په توګه خپل مهم رول ته دوام ورکړي.

کارپوهانو وویل: "په پاکستان کې میلیونونه افغانان د خپل اصلي خوندیتوب اندیښنو په پام کې نیولو پرته افغانستان ته د بیرته ستنیدو له ګواښ سره مخ دي."

په دغه ګواښ کې د جنسیت پر بنسټ تاوتریخوالی، د ښځو او نجونو د حقونو سیستماتیک تخریب، د بشري حقونو د نړۍوال قانون او د کډوالو د قانون څخه سرغړونه او د یونسیار سره د بېرته ستنولو مشورې نه کول شامل دي.

د ملګرو ملتونو دغه کارپوهانو د جنسیت او متقابلو اغیزو په اړه ځانګړې اندیښنه څرګنده کړې.

دا جبري ایستل نه یوازې بشري ناورین رامنځته کوي، بلکې دا هغه عمل دی چې د پاکستان له خوا د بېلابېلو نړۍوالو اصولو، اعلامیو، کنوانسیونونو او تړونونو ښکاره سرغړونه ګڼل کېږي.

۱. د ۱۹۵۱م کال د کډوالو کنوانسیون او د ۱۹۶۷م کال الحاقي پروتوکول

که څه هم پاکستان د ۱۹۵۱م کال د کډوالو د کنوانسیون غړی نه دی؛ خو د کډوالو پر وړاندې د چلند نړۍوال اصول د عرفي نړۍوال قانون (customary international law) له مخې په جبري ډول د کډوالو ایستل د نړۍوالو اصولو خلاف عمل دی او دا اصول په ټولو دولتونو لازمي دي.

د دې کنوانسیون یو مهم اصل "non-refoulement" دی، چې له مخې یې هېڅ دولت نه شي کولای یو کډوال یا پناه غوښتونکی بېرته داسې ځای ته واستوي چې هلته یې ژوند یا ازادي له خطر سره مخ وي.

د افغان کډوالو په حالت کې، چې ډېری یې د طالبانو له وېرې افغانستان پرېښی، پاکستان که دوی بېرته افغانستان ته لېږي، نو دا عمل یې د "non-refoulement" اصل ښکاره نقض دی.

۲. د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه (UDHR - 1948)

د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه، چې پاکستان هم ورته ژمن دی، د انساني کرامت، ازادي او په امن کې د ژوند حق تضمینوي.

د دې اعلامیې د ۱۴مې مادې له مخې، هر انسان حق لري چې د ځورونې له امله پناه وغواړي او تر لاسه یې کړي.

همدا راز د ۹مې مادې له مخې، هېڅوک باید په زور و نه ایستل شي، بندي نه شي او نه هم له هېواده وشړل شي پرته له دې چې یوه عادلانه او قانوني پروسه عملي شي.

په زرګونو افغان کډوال، چې هېڅ قانوني بهیر ته نه دي وړاندې شوي، له پاکستانه ایستل کېږي. دا کار د اعلامیې د یادو مادو ښکاره سرغړونه ده.

۳. د ماشومانو د حقونو کنوانسیون (CRC - 1989)

پاکستان د ماشومانو د حقونو کنوانسیون لاسلیک کړی او له مخې یې دولتونه مکلف دي چې د ماشومانو حقونه او ګټې وساتي.

دا چې زرګونه افغان ماشومان له پاکستانه ایستل کېږي، له ښوونځیو، روغتیايي خدمتونو او نسبتاً ارامه چاپېریال څخه محرومیږي.

د یاد کنوانسیون د ۳یمې مادې چې د ماشوم غوره ګټې او حقونه تضمینوي او همدا راز د ۲۲مې مادې له مخې، چې د کډوالو ماشومانو حقوق خوندي کوي د پاکستان له خوا یې ښکاره سرغړونه ده.

۴. د شکنجې ضد کنوانسیون (CAT - 1984)

پاکستان دا کنوانسیون هم لاسلیک کړی. د دې کنوانسیون له مخې، هېڅ دولت نشي کولای یو څوک بېرته داسې هېواد ته واستوي چې هلته د شکنجې خطر وي.

افغانستان کې د طالبانو له خوا د نیول کېدو، شکنجې، یا سزا خطر لا هم موجود دی؛ نو د افغان کډوالو ایستل د دې کنوانسیون خلاف عمل دی او د نړۍوالو اصولو له مخې، سرغړونه بلل کیږي.

۵. د اسلامي همکاریو سازمان (OIC) اصول او ژمنې

پاکستان د اسلامي همکاریو سازمان غړی دی او د دې سازمان اصول د مسلمانانو ترمنځ د مرستې، کرامت او یووالي روحیه تقویه کوي.

پاکستان هم په بار - بار ویلي، چې له افغانستان سره د یوه مسلمان ورور هېواد په توګه چلند ته ژمن دی؛ خو د افغان کډوالو سره دا ډول چلند د اسلامي ارزښتونو او د OIC د اصولو سره هم ټکر لري.

۶. د UNHCR سره دوه اړخیزې ژمنې

که څه هم پاکستان د کډوالو کنوانسیون غړی نه دی، خو له UNHCR سره یې همکاري کړې، پر وخت یې امکانات او مرستې تر لاسه کړې، د کډوالو د ثبت، محافظت او دوامداره حل لارو د موندلو لپاره یې فرعي اصولنامې لاسلیک کړې دي.

د افغان کډوالو جبري ایستل د دې ژمنو خلاف دی او د پاکستان نړۍوال اعتبار ته زیان رسوي.

په داسې حال کې چې د افغان کډوالو جبري ایستل نه یوازې یو بشري ناورین دی، بلکې پاکستان دا کار د څو مهمو نړۍوالو کنوانسیونونو، اعلامیو، او اصولو خلاف ترسره کوي.

دا عمل د نړۍوالو قوانینو ښکاره نقض دی او نه یوازې د افغانانو بلکې د پاکستان د نړۍوال اعتبار، انساني ارزښتونو او اسلامي اصولو خلاف هم دی.

نړۍواله ټولنه باید دا مساله جدي ونیسي او پاکستان باید د جبري ایستلو پر ځای د قانوني، انساني او همغږې حل لارې لټه وکړي.

ولادیسلاو کوسینیاک کامیش د دغه هېواد پولساټ نیوز ټلویزیون ته وویل، چې د اپرېل پر پنځمه د شپې شاوخوا ۳۰۰ تنو، چې ډېری یې د سوډان او افغانستان وګړي وو، هڅه وکړه پولنډ ته ناقانونه واوړي، خو دا هڅې شنډې شوې.

کوسینیاک کامیش دا د پولنډ د د ثبات کمزوري کولو هڅې وګڼلې او ویې ویل، « دوی د سرپناه موندلو لپاره نه، بلکې د پولنډ د بې ثباتۍ لپاره هڅې کوي. له پولې ناقانونه تېرېدل د قانون ماتول دي».

د افغانانو وهل او ربړول

د اپرېل پر شپږمه له بېلاروس نه یو شمېر افغانانو افغانستان انټرنشنل پښتو ته وویل، چې په لارو کې «د بېلاروس او پولنډ امنیتي ځواکونو ربړولي او د وړاندې تګ اجازه نه ورکوي».

د ننګرهار ولایت یوه اوسیدونکي عرفان الله غفوري وویل، چې دوی تر بېلاروس هېواده رسیدلی، خو « د بېلاروسي او پولنډي امنیتي ځواکونو له خوا سخت ربړول شوي دي».

دغو کسانو افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته یو شمېر انځورونه او ویډیوګانې راولیږلې او ادعا یې وکړه، چې پر بدن د کړاو نښې یې د همدې شکنجو له امله دي.

عرفان الله له افغانستان انټرنشنل ـ پښتو سره په خبرو کې وویل چې پر دوی پولنډي سرتېرو سپرۍ شیندلې او تر وهلو او ډبولو وروسته یې بېرته بېلاروس ته شړلي دي.

د نوموړي په وینا، د بلاروس له پولې پولنډ ته د اوښتو پر مهال د دوی د ډلې شمېر ۳۰ تنه و، خو د پولنډي ځواکونو له خوا تر نیول کېدو او ربړولو وروسته اوس دوی یوازې څلور کسان پاتې دې او د نورو د مرګ او ژوند حال نه لري.

پولنډ وايي بېلاروس قصدا کډوالو ته لار ور کوي

د کیېف انډیپنډنټ د رپوټ له مخې، د پولنډ سرحدي ساتونکو او رسنیو رپوټ ورکړی، چې د پولنډ او بېلاروس ترمنځ د کډوالو پر سر اړیکې ورځ تر بلې ترینګلې کېږي.

پر اوکراین د روسیې له یرغل وروسته د ناټو غړي هېواد پولنډ او د روسیې نږدې متحد بیلاروس ترمنځ کړکېچ زیات شوی.

وارسا له څو کلونو راهیسې بیلاروس تورنوي چې پر اروپايي ټولنې د فشار لپاره یې قصدا کډوال د پولنډ پر لور تګ ته هڅولي، خو مینسک دا ادعا ردوي.

کله چې کوسینیاک کامیش د پولنډ د پولې وضعیت تشریح کاوه، ویې ویل چې «وحشت زیات شوی دی»، ځکه کډوال له پولې نه د تېرېدو پر مهال تیږې، لرګي او حتا د اوسپنې پرې کولو ماشینونه کاروي.

بیلاروس، چې د الکساندر لوکاشینکو له‌خوا اداره کېږي، د مسکو له جګړې پراخ ملاتړ کړی او پوځ یې وخت پر وخت له پولنډ او نورو اروپايي هېوادونو سره پر پوله تمرینونه کوي.

په ورته وخت کې، د لاتویا پوځ له روسیې او بیلاروس سره پر پوله د ټانک ضد کندې باسي، چې د بالتیک ګډه دفاعي کرښه پیاوړې کړي.

په ورته وخت کې د پولنډ او جرمني پر پوله دوه اوکراینیان نیول شوي چې د سوډان او افغانستان له کډوالو سره یې د غیرقانوني اوښتو په برخه کې د همکارۍ هڅه کوله.

د پولنډ سرحدي ساتونکو ویلي چې له ۲۰۲۱ کال راهیسې لږ تر لږه ۷۴۰ اوکراینیان د کډوالو په قاچاق کې د لاس لرنې په تور نیول شوي دي.

په هرات کې د طالبانو ولایت مقام د سې شنبې په ورځ په یوه خبرپاڼه کې ویلي، چې د هوا له تودېدو سره اوبو ته د کرنيزو ځمکو او بڼوالو اړتيا زياته ليدل کیږي او په همدې موخه یې دغه اوبه خوشې کړې دي.

طالبانو له ځمکوالو او بڼوالو غوښتنه کړې، چې د هریرود سنید په اوږدو کې له تګ راتګ او د کښتونو له کر ډډه وکړي چې د احتمالي پېښو مخه نیول شوې وي.

کروند ګر او بڼوال هم د هوا په تودېدو د خپلو کښتونو او ځمکو د خړوبولو لپاره زياتو اوبو ته اړتيا لري.

سلما بند د افغانستان په لوېدیځ کې د هریرود او مرغاب سينديزې حوزې مهمو بندونو کې شمېل کیږي، چې د جوړولو چارې یې په ۱۳۹۴ کال کې په هرات کې پیل او په ۱۳۹۵ کال کې ګټې اخیستنې ته وسپارل شو.

سرچینو د سې شنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته وویل، چې د طالبانو اطلاعاتو او فرهنګ وزارت ولایتي ادارو ته په شفاهي ډول امر کړی، چې تر دویم امر پورې مشاعرې وځنډوي.

د سرچینو په وینا، طالبانو دغه پرېکړه په ننګرهار کې د نارنج ګل تر انتقادي مشاعرې وروسته کړې ده.

د دوشنبې په ورځ په پروان ولایت کې د ارغوان ګل تر نامه لاندې جوړېدونکې مشاعره هم ترسره نه شوه او طالبانو فرهنګي فعالانو او د مشاعرې سمبالوونکو ته ویلي، چې د هوا د خرابتیا له کبله یې مشاعره لغو کړې ده.

لیکوالان او شاعران وایي، چې په پروان کې هوا سمه وه او دې ډلې باران پلمه کړی دی.

سرچينو دا هم ویلي، چې طالبانو دا پرېکړه د مالیاتو د سم استعمال لپاره تر سره کړې.

په ډېرو ولایتونو کې د طالبانو د اطلاعاتو او کلتور ادارو کلنۍ مشاعرې تر سره کولې.

یو شمېر طالب پلوو پر ټولنیزو رسنیو د دغې ډلې دا پرېکړه غندلې او دا يې د فرهنګی ودې د مخنيوي هڅه بللې ده.

د محمد متوکل په نوم یو طالب پلوه د کنايې په ډول لیکلي: « پر مشاعرو امر ثاني نازل شو، ښه شوه چې له دې مشاعرو هم خلاص شوو»

د صابر په نوم یوه ځوان لیکلي: « په پروان کې اسمان شین دی خو ذهنونه مو تور، زړه مو تنګ او د بیان پر وړاندې مو خوله تړلې ده. ځکه مو بنده کړه چې له شعر، له نیوکې، له ازاد فکر تښتو، دا باران نه و دا زموږ ویره وه د قلم ویره، د حق ویره، خو د حق غږ چپ کول ناممکن دي».

طالبانو په رسمي ډول تر اوسه په دې اړه څه نه دي ویلي او د دغې ډلې د اطلاعاتو او فرهنګ وزارت هم په دې اړه له معلوماتو ورکولو څخه ډډه وکړه.

لیکوالانو، شاعرانو او فرهنګپالو مشاعرې د فرهنګ د ودې یوه برخه بللې او بندول يې د ټولنې په زيان یاد کړي دي.

په ننګرهار کې د نارنج ګل په مشاعره کې يو شمېر شاعرانو انتقادي شعرونه وویل او د طالبانو له مشره یې غوښتنه وکړه، چې کابل ته لاړ شي او په عام محضر کې خپله رهبري وکړي.