ندا محمد ندیم: د امیر احترام د «پیغمبر» احترام دی

دغه سازمان وايي، ښځې په عامه ژوند کې د ګډون، خوندي کار کولو، ټولنيزو چوپړتیاوو ته د لاسرسي او له کور څخه بهر له زياتېدونکو سختو تګلارو سره مخ دي.

د دغې ادارې په راپور کې راغلي، چې د طالبانو له راتګ مخکې په افغان امنیتي ځواکونو کې د ښځو ونډه ۱۹سلنه وه. خو دا شمیره په ۲۰۲۱ کال کې د پام وړ کمه شوه، او د ۲۰۲۲ او ۲۰۲۳ ترمنځ، د ښځو د کارموندنې کچه یوازې ۶ سلنې ته راټيټه شوې ده.

د ملګرو ملتونو پراختیایي ادارې زیاته کړې، افغانستان د اقلیمي بدلون، د خوراکي توکو نه خوندیتوب، کمزوری معیشت او اړینو خدماتو ته د محدود لاسرسي په ګډون له ګڼو ټولنیزو او اقتصادي ننګونو سره مخ دی چې دغو بحرانونو ښځې په ځانګړې توګه زیانمنې کړې دي.

دغه سازمان وايي، په ورته وخت کې یې د بنسټیزو سرچینو په مرسته په افغانستان کې ۸میلیونه ښځو ته د کارموندنې او بنسټیزو خدمتونو او زیربناوو ته د لاسرسي زمینه برابره کړې ده.

یاد سازمان زیاتوي، چې د ښځو په مشرۍ یې د کوچنیو او منځنیو کاروبارونو، د اقلیم د بدلون له خطرونو سره د ټولنې د مقاومت او د کوکنارو د بدیل کښت په برخه کې د کروندګرو ملاتړ کړی دی.

د ملګرو ملتونو د پراختیایي ادارې په راپور کې ویل شوي، چې تېر کال دغې ادارې د ښځو د ټولنیزې-اقتصادي پیاوړتیا لپاره څلور میلیونه ډالره مستقیم او ۳۴میلیونه ډالر په غیر مستقیم ډول لګولي دي.

ډیپلومات زیاته کړې، تر دې وړاندې چې ډیر ناوخته شي، باید افغان مېرمنو ته فرصت ورکړل شي، چې خپل برخلیک په خپله وټاکي.

مقاله کې راغلي، له بده مرغه د مارچ په میاشت کې څلور کاله بشپړ شول، چې افغان نجونو ته ویل کېږي، د دوی ذهنونه لا هم ناتکمیل دي او له دولس کلنۍ پورته نجونو ته د زده کړو زمینه نه ده برابره.

مقاله زیاتوي، چې اوس دغې موضوع ته د نړیوالو پام ور اوښتې او غواړي چې دا ستونزه حل کړي.

د ډیپلومات مقاله وړاندې لیکي: «په همدې میاشت کې په نیویارک کې د ښځو د وضعیت په اړه د ملګرو ملتونو کمیسیون کې افغان مېرمنې راټولې شوې، او د خپلو هغو خویندو، چې د بنسټیز جنسیت پر بنسټ د تاوتریخوالي قرباني دي او نه شي کولی ،چې په ښکاره توګه څرګندې شي، کیسې وکړې.»

مقالې د طالبانو د امربالمعروف او نهي المنکر وزارت وروستي قانون ته په اشارې سره لیکي: «د ۲۰۲۴ کال د اګسټ په میاشت کې طالبانو امربالمعروف نهې المنکر تر شعار لاندې یو قانون معرفي کړ، چې یاد قانون د ښځو پر وړاندې محدودیتونه لا پیاوړي کړل.»

په دغه قانون راغلي، ښځې مکلفې دي، چې خپل ځان په بشپړه توګه پټ وساتي، او ان غږ یې هم عورت بلل شوی، چې له همدې امله ښځې په عام محضر کې د سندرو ویلو او په لوړ غږ تلاوت کولو څخه منعه شوې دي.

مقاله لیکي، د طالبانو دغې تګلارې نه یوازې دا چې ظالمانه دي، بلکې د بې شمېره افغان میرمنو او د هغوی د ټولنو بقا او هوساینه ګواښي.

د ۲۰۲۴کال په ډسمبر کې طالبانو په دولتي او خصوصي طبي انسټیټیوټونو کې د ښځو او نجونو پر زده کړو بندیز ولګاوه.

دغه ویجاړونکی بندیز په داسې حال کې پلی کېږي، چې افغانستان له سخت بشري ناورین سره مخ دی. په کم عمر کې د نجونو ودولو په زېږون کې د میندو د مړینې کچه لوړه کړې ده.

د ډیپلومات په ټکو، دا مهال د افغانستان د نفوس درېیمه برخه روغتیایي خدمتونو ته لاسرسی نه لري، خوارځواکي ډیره شوې او له طبي زده کړو د ښځو ګوښه کول به دا ناروین لاپسې پېچلی کړي، چې ډیرې ناوړه پایلې به ولري.

ډیپلومات د پوښتنې په ډول لیکي، ایا د افغانانو د ملاتړ او په ځانګړې توګه د هغه چا لپاره چې د خپلو حقونو د ترلاسه کولو په موخه د طالبانو له جبر سره مخ دي، کومې نړیوالې لارې شتون لري.

مقاله زیاتوي، چې له بده مرغه اوس یوازې یو څو وسیلې لکه په طالبانو فشار او د دوی حکومت په رسمیت نه پېژندل پاتې دي، چې ځینې بیا چمتو دي چې له دې وسیلو هم کار وانه خلي.

د دغه سازمان له‌خوا په خپاره شوي راپور کې د سلما په نوم د یوې افغان کډوالې کیسه هم راغلې.
سلما د ننګرهار ولایت ده؛ خو له ۱۵ کلونو راهیسې یې له خپلې کورنۍ سره په پاکستان کې ژوند کاوه.
هغه د هغو کسانو په ډله کې وه، چې د پاکستان له‌خوا د افغانانو د جبري بېرته ستنولو پرمهال افغانستان ته ستنه کړل شوه.
د سلما لپاره له پاکستان نه د اېستلو مسله د حیرانتیا خبره وه او هغې دا تمه نه لرله، چې هغه به افغانستان ته د بېرته ستنېدو سره سم یو نوی ژوند وزېږوي.
سلما د ۳۸ اونیو مېندواره وه، کله چې هغې له پاکستان څخه د افغانستان خواته روان شول.
سلما وایي: «دا زما لپاره یو ستونزمن سفر و؛ ځکه چې زه د ۳۸ اونیو مېندواره وم.»
هغې وویل: «ما وېره لرله او نه پوهېدم، چې څه وکړم؛ خو له نېکه مرغه روغتیایي کارکوونکي د طبي مرستو چمتو کولو لپاره راغلل. دوی زه د تورخم صفري نقطې کې د ملګرو ملتونو له‌خوا ملاتړ شوي روغتیایي مرکز ته یوړم.»
په دغه روغتیایي مرکز کې روغتیاپاله صدیقه وایي، که څه هم د سلما خپل وضعیت ښه نه و؛ خو هغه مهال نوموړې تر ځان ډېره د خپلې کورنۍ د هغو غړو په اړه اندېښمنه وه، چې په پاکستان کې پاتې دي.

د ملګرو ملتونو د وګړو صندوق وایي، چې د خپلو شریکانو سره او د انګلستان د حکومت په ملاتړ چمتو دي، چې په سرحدونو کې د مور او نوي زېږېدلو ماشومانو د پاملرنې او رواني ټولنیز ملاتړ خدمتونه چمتو کړي؛ ترڅو د زیان منونکو خلکو او په ځانګړې توګه د مېرمنو، نجونو او ځوانانو ملاتړ وکړي.

خو سلما اوس په افغانستان کې د سرپناه د نشتوالي له امله اندېښمنه ده.
سلما وایي: «موږ لا تر اوسه د ژوند کولو لپاره سرپناه نلرو او زه اندېښمنه یمه، چې موږ به اخر چېرې ځو. د دغه بد وضعیت سره، سره زه د خپل نوي زېږېدلې ماشومې راتلونکې لپاره فکر کوم او په خپل هېواد کې د خپلې کورنۍ لپاره د ښه ژوند دعا کوم.»
د کډوالۍ نړۍوال سازمان د راپور له مخې، د روان کال (د مارچ له ۲۳مې) څخه (د اپرېل تر ۵ مې) پورې له پاکستان او ایران څخه له ۱۳۰ زرو ډېر کسان افغانستان ته تللي دي. له دغې شمېرې څخه له ۶۴زرو ډېر کسان یې له پاکستانه تللي دي، چې د ستنېدو پرمهال ځینې مېرمنې مېندواره وې.

په خپرو شویو شمېرو کې راغلي، چې په دغه ستانه کړی شویو کې ۱۳۸۹ کسان د (ACC) کارت درلودونکي او ۱۸۵۳ بې اسنادو افغان کډوال شامل دي.

خبریالانو ته په لېږل شویو معلوماتو کې ویل شوي، چې یاد کډوال په پښتونخوا، پنجاب او کشمیر ایالتونو کې د عملیاتو پر مهال نیول شوي او خپل هېواد ته لېږدول شوي دي.

د معلوماتو له مخې، د کډوالو د ستنولو په دویم پړاو کې تر دې مهاله ۳۷۱۵۱ افغانان چې ۲۰۴۴۷ یې د (ACC) کارت لرونکي او ۱۶۷۰۴ بې اسنادو کډوال دي، د تورخم له لارې په جبري ډول ستانه کړی شوي دي.

د پاکستان حکومت په خپرو کړو شمېرو کې د ۲۰۲۳ کال راپه دې خوا ۵۶۰۵۳۴ کډوال په جبري توګه افغانستان ته ستانه کړي دي.

بل خوا بیا په پاکستان کې د افغان کډوالو د ټولنې مشر محمد تادین خان د دغه هېواد په فېډرالي حکومت غږ کړی، چې په جبري توګه د افغان کډوالو ایستل د ستونزو حل‌لاره نه ده او حکومت دې د متقابل تفاهم او خبرو له لارې ستونزې حل کړي.

ښاغلي تره کي وویل: «موږ له څلورو لسیزو راهیسې په پاکستان کې ژوند کوو او دلته مو دوه نسلونه زیږیدلي دي.»

هغه زیاته کړه چې دغو کډوالو د پاکستان په پرمختګ کې مرسته کړې ده.

هغه له ۵۳ نادولتي موسسو څخه غوښتنه کړې، چې د پاکستان حکومت سره په مالي برخه کې مرسته وکړي، ترڅو د افغان کډوالو سره د سفر لګښت او خوراکي توکو په برابرولو کې همکاري وشي.

د یادولو وړ ده، چې د پاکستان حکومت له لوري د افغان کډوالو د ایستلو پروګرام په‌ ډېرې چټکۍ روان دی او هره ورځ سلګونه افغانان د تورخم، سپین بولدک، غلام خان او نورو لارو څخه بېرته افغانستان ته ستنوي.

په دغه راپور کې په امریکا کې د هغه افغان کډوال سره خبرې شوې دي، چې اوس د خپلې مېرمنې او یو زوی سره په کېرن کاونټي کې ژوند کوي.
بېکرزفیلډ او کېرن کاونټي هغه سیمې دي، چې د امریکا د سیمه‌ییزې اردو برحاله او پخوانیو سرتېرو په ګډون د هغو کسانو د ملاتړ لپاره پېژندل کېږي، چې له دوی سره یې مرسته او کار کړی دی.
د عمر په مستعار نوم دغه افغان کډوال وایي، چې لاهم په افغانستان کې د خپلې کورنۍ د غړو لپاره اندېښمن دی.

هغه چې له خپلې درې کسیزې کورنۍ سره په کېرن کاونټي کې مېشت دی وایي، نوی ژوند یې له هغه څه ډېر توپیر لري چې هغه په ۲۰۲۱کال کې په افغانستان کې پرېښود.
د هغه په وینا، د امریکا اردو یې د لومړي ځل لپاره په ۲۰۰۱کال کې لېدلې وه.
عمر وایي، د جګړې له پیل راهیسې طالبانو په ټولنو کې ټولو ته ویلي و، چې پر امریکایي سرتېرو باور او له هغو سره مرسته او همکاري ونه کړي.
هغه وایي، طالبانو خلکو ته خبرداری ورکړی و چې «موږ له دوی سره جګړه کوو او تاسو ورسره مرسته کوئ؛ نو موږ به تاسو هم ووژنو.»
خو دغه خبرداریو د کوړنګل دره کې د (FOB) مخکینۍ عملیاتي اډې کې د هغه د کار کولو مخه ونه شوای نیولی.
هغه بالاخره د یو امریکایي سرتېري سره کار پیل کړ او په ورته وخت کې یې له طالبانو څخه خپل هویت پټ ساتلی و؛ خو بیا هم له ګڼو ګواښونو سره مخ و.

هغه په ​​۲۰۱۳ کې د (RPG) د چاودنې له امله ټپي شو.
هغه وایي، بل ځل طالبانو هغه خلک راټولول چې په یوه بس کې سپاره وو؛ خو هغه وتوانېد چې له هغه ځایه وتښتي.
د هغه په وینا، طالبانو په هغه بس کې سپاره اووه کسان ووژل.
کله چې د امریکا مخکیني ولسمشر جوبایډن څلور کاله وړاندې د ۲۰۲۱ کال (د اپرېل په ۱۴مه) له افغانستانه د امریکایي سرتېرو د اېستلو امر وکړ؛ عمر او د هغه مېرمن له خپلو د اسنادو سره هوایي ډګر ته لاړل.
عمر وایي:« ټول وېره کې وو او ټول خلک هوایي ډګر ته په دې تمه ورغلي وو، چې ګوندې هلته خوندي دي.»
خو د هغه په وینا، طالبانو هغه مهال لسګونه زره خلک هوایي ډګر ته د ننوتلو څخه منعه کړل.
عمر وویل: «یوه دروازه وه او شاوخوا ۵۰،۰۰۰ یا ۶۰،۰۰۰ خلک به وو، تاسو کولای شئ دغه وضعیت په ویډیو کې وګورئ، هغه ډېر ګواښونکی او بد وضعیت و.»
د هغه په وینا، له هغه وروسته نوموړي په بېلابېلو کورونو کې ځان پټ کړی و او د هغه سپانسر د بهرنیو چارو وزارت له لارې د نوموړي د وتلو لپاره کار کاوه؛ خو بلاخره له یو کال ځنډ وروسته هغه ته د هېواد پرېښودو خبر راغی.
عمر وایي: «زه له کابل څخه جلال اباد ته او بیا له هغه ځایه له تورخم لارې پاکستان ته واوښتم.»
هغه وتوانېده، چې په پاکستان کې د متحده ایالاتو سفارت ته ځان ورسوي؛ خو بیا هم هغه امریکا ته د تګ لپاره په انتظار و، هره شېبه یې داسې احساس کاوه، چې طالبان به یې د کورنۍ غړي ومومي.
عمر وویل: «ما د پاکستان له حکومته هم وېره لرله او هلته مې هم ځان خوندي نه احساسولو. ما فکر کاوه، چې ښایي دوی ما ومومي، له تورخم به مې واړوي او ما به طالبانو ته وسپاري.»
په ۲۰۲۳ کال کې عمر، د هغه مېرمن او زوی یې بالاخره امریکا ته ورسېدل.
د اې‌بي‌سي په راپور کې راغلي، چې سیمه‌ییزو پوځي ملاتړو امریکا ته د دوی د لېږد لپاره د پیسو په راټولولو کې مرسته کړې وه، دوی ته یې کور ورکړ او دنده یې هم ورته وموندله.
عمر وایي: «زه له امریکا سره مینه لرم، زه له دې خلکو سره مینه لرم، زه له دې حکومت سره هم مینه لرم؛ ځکه چې موږ له دوی سره کار کړی او دوی زما ښه ملاتړي وو؛ نو دا اوس زما هېواد دی.»