جلاوطنه افغان ښځینه کرېکټ لوبغاړې د ای سي سي د مالي ملاتړ د ژمنې هرکلی کوي

په کندهار کې د درملو څو سوداګرو د چهارشنبې په ورځ افغانستان انټرنشنل ـ پښتو ته ويل، چې د کندهار په ګمرک کې د طالبانو د خوړو او درملو ادارې په زيات شمېر د درملو موټر د ثبت په نوم لمر ته درولي.

دغه سوداګر زیاتوي، چې دوی په لویې پانګونې سره دغه درمل له هندوستان څخه راوړي او اوس د طالبانو د بې غورۍ له کبله له سخت مالي زيان سره مخ دي.

سوداګر وایي، په کابل کې د درملو د موټرو د ثبت پروسه بنده ده، خو په کندهار کې طالبانو د پيسو د ترلاسه کولو لپاره نه ده بنده کړې.

سوداګرو په یوه ګډه اعلاميه کې ویلي: « دا تيره يوه مياشت د خوړو او درملو ملي ادارې د کندهار په ګمرک کې بې شمېره د درملو کانټينران درولي دي چې د هندوستان هيواد څخه راغلي دي، وايي ثبت او راجستر نه دي، بعضې کانټينران لمر ته ولاړ دي، دا د خلکو او سوداګرو سره ظلم دی، دا د تجار لپاره د سرمایې زيان دی.»

په کندهار کې دغه سوداګر نیوکه کوي، چې له کابل څخه د طالبانو د پلاوي په راتګ د خلکو سوداګريز توکي په ګمرکونو کې لمر ته ولاړ او بند وي.

طالبان د درملو د دغو بندو موټرو په اړه وضاحت نه ورکوي.

سوداګر زیاتوي چې که په ګمرکونو کې سړې خونې، د کیفیت معلومولو لپاره لابراتوار، د مالیاتو کمول او معلومي ادارې جوړې نه شي ډېر ژر به دغه سیمه د درملو له کمښت سره مخ او سوداګر به له پانګونې لاس واخلي.

د امریکا اې بې سې نیوز د دغه هېواد له یوې پخوانۍ پوځې افسرې ربیکااېډمنسن سره مرکه کړي.

نوموړې په دې مرکه کې د امریکا پر حکومت په توندو نیوکو کولو سربیره ویلي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته د امریکا د پخوانیو متحدینو لیږدول به هغوی او د کورنۍ غړي یې د مرګ له ګواښ سره مخ کړي.

اېډمنسن وايي:« هغه ښځې چې ما او زما همکارانو روزلې وې، بله لاره نه لرله پرته له دې چې له افغانستان څخه وتښتي، ځکه دوی د امریکا له پوځ سره تړاو درلود».

د راپورونو له مخې، تر یوې میاشتې به د افغان کډوالو لپاره د امریکا له خوا ورکړل شوی موقتي خوندي حالت (TPS) پای ته ورسیږي او هغه افغان کډوال چې د کډوالۍ بله لاره نه لري، ښايي له امریکا څخه وایستل شي.

اېډمنسن د نسسکټ میشن په نوم له یوې خیریه ادارې سره کار کوي او موخه یې د هغو افغان ښځینه سرتیرو مرسته ده، چې د امریکا له ځانګړو ځواکونو سره اوږه په اوږه جنګېدلې وې او اوس د دوی د کار او تابعیت زمینه برابروي.

نوموړې وايي:« ما او همکارانو مې ګډ کار وکړ، څو دوی مو امریکا ته را و ایستل. هغه مهال ۴۰ کسان وو، خو دا شمېر اوس زیات شوی او تر ننه پورې یوازې شپږو ته دایمي (Green Card) ورکړل شوی دی.»

اندیښنې دادې چې د ټي پي اېس په پای ته رسیدو سره به هغه کسان چې په امریکا کې د پاتې کېدو بله قانونی لاره نه لري، بېرته د طالبانو تر واک لاندې افغانستان ته ولیږدول شي.

نوموړې وايي:« دوی هلته د ژوندي پاتې کېدو چانس نه لري. د دوی نوموونه او د کورنۍ غړي ټول طالبانو ته معلوم دي. نه یواځې به ووژل شي، بلکې دا به په خورا وحشیانه او عام ډول وشي، څو نورو ته پیغام ورکړل شي.»

د کډوالۍ د ملي فورم له خوا هم په ټولنیزو رسنیو کې په یوه خپره شوې خبرپاڼه کې ویل شوي، چې افغانستان لا هم بې ثباته دی او د بشري حقونو پراخي سرغړونې پکې روانې دي.

د امریکا د پوځ دغه پخوانۍ سرتیرې وايي:« موږ افغانستان ته ولاړو، بیا بیا مو د هېواد لپاره هلته دنده ترسره کړه او اوس داسې احساس کوو، چې دا هر څه بې ګټې وو. دا څه مانا لري؟، که څوک زموږ خبرې نه اوري حال دا چې موږ ورته وایو چې دا خلک ارزښت لري.»

پر همدغه مهال د ګلوبل ریفیوجي ادارې له ټرمپ څخه غوښتنه کړې، چې د افغانستان لپاره دې د ټي پي اېس موده وغځوي.

د موقتي خوندیتوب د لغو کېدو په پرورسه کې هغه کسان شامل دې، چې په ۲۰۲۲ کال کې د طالبانو له واک ته رسیدو وروسته له افغانستان څخه تښتیدلي دي.

د کډوالۍ د ملي فورم د اټکل له مخې، شاوخوا ۸۰۰۰ افغان کډوال د امهال د TPS له لارې په امریکا کې مېشت دي.

د ازبکستان د ملي احصایې کمېټې د رپوټ له مخې، په ازبکستان کې د افغان پانګه‌والو ۶۷۲ شرکتونه په بشپړې یا جزوي پانګونې ثبت شوي دي.

د یادې ادارې د معلوماتو پر بنسټ، د روان کال د اپرېل تر لومړۍ نېټې پورې په ازبکستان کې ۱۵،۷۳۹ شرکتونه له بهرنۍ پانګې سره ثبت شوي دي چې۴،۰۳۱ پکې ګډ شرکتونه دي او ۱۱،۷۰۸ د بهرنیو پانګه‌والو څانګې دي.

رپوټ وايي، چې د مارچ په پرتله پر دې شرکتونو ۲۳۶ نور ور ډېر شوي، چې د ۱،۵ سلنې زیاتوالي ښودنه کوي.

چین لا هم خپل مخکښ مقام ساتلی دی. د چین د شرکتونو شمېر ۳،۷۱۱ ته رسیدلی دی، چې د تیرې میاشتې په پرتله ۱۳۵ زیاتوالی ښیي. په دویم ځای کې روسیه ده، چې په۳،۰۳۳ شرکتونو سره فعالیت کوي، ورپسې ترکیه ځای لري چې ۱،۹۴۲ شرکتونه لري.

قزاقستان په څلورم ځای کې دی، چې ۱،۰۸۲ شرکتونه لري او په شمېر کې یې بدلون نه دی راغلی.

جنوبي کوریا، چې مخکې د پنځو مخکښو هېوادونو په لړ کې ځای درلود، اوس په شپږم ځای کې ده.

دمګړۍ په ازبکستان کې ۶۶۳ کوریايي شرکتونه ثبت شوي دي، چې د مارچ په پرتله یوازې یو پکې اضافه شوی.

په لومړیو لسو هېوادونو کې نور هېوادونه متحده عربي امارات، تاجکستان، هند، امریکا او قرغیزستان او ورپسې اذربایجان ، بریتانیا او بیلاروس دي.

یاده دې وي چې مخکې راپور ورکړل شوی و چې په کابل کې د ازبکستان د ساختماني موادو د پلور تخصصي تجارتي مرکز جوړېږي.

د قزاقستان د سوداګریزو پالیسیو د پراختیا مرکز د رپوټ له مخې، په دغو صادراتو کې زیاتره برخه د غنمو او اوړو ده، چې صادرات یې۳۱۷،۳ میلیونه ډالرو ته رسیدلي دي.

سربېره پردې، قزاقستان په تېرو ۱۲ میاشتو کې افغانستان ته د ۴۲،۵ میلیونه ډالرو په ارزښت غنم او د ۱۹،۴ میلیونه ډالرو په ارزښت تېل صادر کړي دي.

د ۲۰۲۴ کال په اوږدو کې افغانستان له قزاقستان څخه د ۱۷،۲ میلیونه ډالرو په ارزښت توکي وارد کړي، چې عمده واردات یې خواږ مشروبات، مېوې او د المونیم توکي دي.

د دواړو هېوادونو ټولیز سوداګریز حجم ۵۴۰،۵ میلیونه ډالرو ته رسیدلی دی.

د کاز ټریډ د معلوماتو له مخې، له افغانستان څخه قزاقستان ته په ۲۰۲۴ کال کې د مستقیمو پانګونو ناخالص جریان ۱۱ زره ډالره و، چې د پخوا په پرتله کوم بدلون پکې نه دی راغلی.

یاده رسنۍ وايي، چې له قزاقستان څخه افغانستان ته د صادراتو زیاتولو پوتانسیل ۱۱۳،۱ میلیونه ډالره ارزول شوی، چې دا د ګډې سوداګرۍ د لا پراختیا لپاره فرصتونه رامنځته کوي.

قزاقستان سږکال د غلې دانې په صادراتو کې پام وړ زیاتوالی راوستی او افغانستان یې په ستراتیژیکو مارکیټونو کې شمېرل کیږي.

د قزاقستان د ریل لارې (KTZ) د معلوماتو له مخې، د کال په لومړۍ نیمایي کې (سپتمبر ۲۰۲۴ – فبرورۍ ۲۰۲۵) قزاقستان افغانستان ته ۲۴۸ زره ټنه غله صادره کړې ده، چې د تېر کال د ورته دورې په پرتله ۳۶ سلنه زیاتوالی ښيي.

وزیر نورژان نورژیګیتو د حکومت په خبري مرکز کې د اپریل پر ۱۵مه په یوه خبري کنفرانس کې د وزارت ستراتیژي په ډاګه کړه، چې د اوبو د مدیریت په برخه کې د سرحدي همکارۍ اړتیا په زیاتیدو ده.

ارال سیند چې یو وخت د نړۍ تر ټولو لوی جهيل ګڼل کېده، په تېرو څو لسیزو کې د اوبو د انحراف له امله کوچنی شوی چې نه یوازې قزاقستان، بلکې نور ګاونډي هیوادونه یې هم اغیزمن کړي دي.

د قوشتېپې کانال قزاقستان ته اندیښنې پیدا کړې، ځکه ددوی په باور، دا به د سیمې محدودې اوبي سرچینې لا نورې کمې کړي.

د قزاقستان د «اولسي» رسنۍ د رپوټ له مخې، قزاقستان چې د اوبو لپاره پر سیردریا سیند تکیه کوي، اوس له یوه حساس حالت سره مخ دی. سیردریا له قرغیزستان نه پیلیږي او د تاجکستان او ازبکستان له لارې قزاقستان ته ځي. د مرکزي اسیا دغو پنځو هیوادونو د سرحدي اوبو د تنظیم یو ځانګړی کمیسیون جوړ کړی چې د دغه سیند اوبه وڅاري.

خو نورژیګیتو ډاډ ورکړی چې دقزاقستان د اوبو اړتیاوې پوره کیږي.

د سمرقند د اوبو په وروستۍ ناسته کې په دې اړه خبرې وشوې، چې د ازبکستان، قزاقستان او نوروهیوادونو متخصصان له افغانستان سره د ارال سیند د ژغورنې نړیوال صندوق له لارې کار وکړي، چې د اوبو اړوند ننګونو باندې همغږي رامنځته کړي.

نورژان نورژیګیتو وویل، « زموږ هدف دا دی چې د ارال سیند د ژغورنې نړیوال صندوق تر چوکاټ لاندې له دغه هېواد (افغانستان) سره اړیکې ټینګې کړو. پرون، د ازبکستان د اړوندو وزارتونو استازو له افغان استازو سره په تاشکند کې لیدنه وکړه او یوه ځانګړې غونډه کې یې ګډون درلود. د د ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، اوس به د ازبکستان متخصصان په افغانستان کې د اوبو په روانو چارو کې مشورتي مرسته کوي».

قزاقي شنونکي په دې باور دي، چې د قوشتېپې کانال ښايي د قزاقستان زامبیل ولایت او سویلي سیمې چې له وچکالۍ سره مخ دي، لا اغیزمنې کړي.