د تحریک طالبان پاکستان(ټي ټي پي) وسلهوالې ډلې د خېبرپښتونخوا په بېلابېلو سیمو کې پر امنیتي ځواکونو یو لړ بریدونه کړي، چې له امله یې لږ تر لږه اوه پاکستاني پوځیان وژل شوي، دوه ټپیان دي او یو شمېر امنیتي تجهیزات ویجاړ شوي دي.
د تحریک طالبان پاکستان له خوا په خپره شوې اعلامیه کې راغلي، چې دغه بریدونه د اپرېل په ۲۲مه د ټانک، شمالي وزیرستان، بنو، خېبر، لکي مروت او ملاکنډ په شمول نهو بېلابېلو سیمو کې ترسره شوي دي.
د دغه ډلې په اعلامیه کې همداراز راغلي، چې په شمالي وزیرستان کې پر څلورو پوځیانو غلچکي بریدونه شوي، چې له امله یې یو تن وژل شوی او دوه نور ټپیان دي.
په اعلامیه کې د بنو په داړې پل پوستې او د خېبر د باړې ولسوالۍ څلورو بېلابېلو سیمو (ارهنګه، لنډاور بادام سر، شېردره، او ټنډي سر) کې د سنایپر بریدونو راپور ورکړل شوی.
همدا راز اعلامیه زیاتوي، چې په لکي مروت کې د یو لړ عملیاتو پر مهال چې دوه سرتېري وژل شوي، خو په ملاکنډ کې بیا یو پولیس تر نیول کېدو وروسته بېرته خوشې شوی دی.
په دغو عملیاتو کې د څلورو امنیتي کمرو د ویجاړېدو راپورونه هم ورکړل شوي دي.
تر اوسه د پاکستان پوځ یا کورنیو چارو وزارت له خوا په رسمي ډول د دغو بریدونو په اړه څه نه دي ویل شوي، خو دا ډول بریدونه د سیمې امنیتي وضعیت ته جدي ننګونې متوجه کوي.
د مارچ پر ۱۴مه ټي ټي پي د پاکستاني پوځ پر خلاف د الخندق په نامه د عملیاتو پیلولو اعلان وکړ او تر ننه یې دوام ورکړی.
د پاکستان پوځ هم د وسله والو پر ضد د البدر عملیات پیل کړي.
د پاکستان پوځ په تېرو ۲۰ کلونو کې د ترهګرۍ او سخت دریځۍ د ختمولو او د امن د راوستلو په نامه پنځه لوی او ځینې واړه عملیاتونه ترسره کړې دي.
دا عملیات په ځانګړي ډول د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي، تحریک نفاذ شریعت محمدي او ځینو نورو افراطي ډلو خلاف ترسره شوي دي.
د پاکستان او افغانستان د سوداګرۍ ګډه خونه وایي، چې د دواړو هېوادو تر منځ د پلاوو تګ راتګ به د سوداګرۍ نوي فرصتونه رامنځته او ډیر کړي.
د ده نیوز رسنۍ د راپور له مخې، د دغې خونې مرستيال ضياالحق سرحدي ويلي، چې د پاکستاني چارواکو او طالبانو دا تګ راتګ او لېدنې به د سوداګرۍ، ترانزيټ، امنيت او د خلکو تر منځ د اړيکو په ګډون په مهمو برخو کې همکارۍ پياوړې کړي.
سرحدي زیاته کړې: «د ټولو هغو نوښتونو ملاتړ کوي، چی د پاکستان او افغانستان تر منځ دوامداره وده او اړیکې را منځته کوی.»
هغه د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال هغه اعلان ته په اشارې سره چې ویلي یې وو؛ د جولاې میاشت وروسته به د افغانستان له خوا د ټرانزیټ سیستم ساده کړي، وویل: «نوی سیسټم به دوه اړخیز تجارت زیات او لګښتونه کم کړي.» هغه هیله څرګنده کړه چې په دې سره به نورو شرکتونو ته هم اجازه ورکړل شي، چې د افغاني توکو د لېږد په سالمې سیالې کې برخه واخلي.
سرحدي باور څرګند کړ، چې د اسحاق ډار د سفر په ترڅ کې شوي هوکړه لیکونه به سیمه ییزه همکاري پیاوړې کړي، امنیت به ټینګ کړي او د سوداګرۍ نوي فرصتونه به پرانیزي.
بلخوا ځینو پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ ښه کېدو سره د دغه هېواد له لارې افغان ټرانزېټ ۸۴سلنه کم شوی او لامل یې هم د قاچاق پرضد هڅې او ټرانزیټي لارې د فشار په ډول کارول بلل دي.
د دغو رسنیو د خپرو کړو شمېرو له مخې د ۲۰۲۳ له نومبر د ۲۰۲۴ تر نومبر له ۷.۴۸میلیارده ډالرو نه ۱.۲میلیارده ډالرو ته غورځېدلې ده.
د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ ترمنځ له جولای تر مارچ په نهو میاشتو کې هم دا سوداګري ۶۴سلنه نوره غورځېدلې او له ۲.۳۳میلیارد ډالرو نه ۸۳۶ میلیون ډالرو ته ټیټه شوې ده.
همدارنګه د پاکستان له لارې افغانستان ته کارګو توکي هم ۶۴سلنه غورځېدو سره له ۲.۲۸میلیارد ډالرو نه ۸۰۹ میلیون ډالرو ته ټیت شوي دي.
خو دا لا نه معلومه چې د افغانستان او پاکستان تر منځ به دا ځل سوداګري اسانه شي او که به د پخوا په څېر له هرې لفظي شخړې وروسته د لویو لارو په تړلو سره د میاشتو لپاره سوداګري په ټپه دریږي.
د پاکستان د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار د کابل وروستی سفر د دواړو هېوادونو ترمنځ د سوداګرۍ او نورو سیاسي مسایلو په برخه کې یو مهم پرمختګ ګڼلی، خو افغان سرچینې وايي چې د امنیت اړوند مسایل لا هم اوږدمهالې ژمنتیا ته اړتیا لري، چې دا ستونزه حل شي.
سرچینو اېکسپرېس ټریبیون ته ویلي، چې د شنبې په ورځ د ډار سفر د ډیپلوماتیکو ترینګلتیاوو کمښت، د سوداګرۍ پراخېدل، د کډوالو بېرته ستنېدل او د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) د غړو د تګراتګ موضوعاتو په ګډون څو اړخیزې موخې لرلې.
پاکستان او افغانستان اړیکو ته یوې نږدې سرچینې وویل: «د بهرنیو چارو وزیر ډار پهخپله ومنله چې د دوو وروڼو هېوادونو ترمنځ اړیکې خړېپړې دي. بېباوري، سوداګري کسر، د افغان کډوالو ستنېدل او پر پولې بریدونو کابل ته خپګان رامنځته کړی.»
یو شمېر شنونکي باور لري، چې ډار په ډیپلوماتیک ډګر کې بریالی و، ځکه د دواړو هېوادونو ترمنځ د لوړپوړو لیدنو له لارې کنګل شوې فضا ماته شوه.
یوه شنونکي وویل: «په اقتصاد کې چې د ډار خپله قوي ساحه ده، هغه پوهېده څنګه بریا ترلاسه کړي. خپله وړتیا یې وښوده او ښه لوبه یې وکړه.»
په اقتصادي برخه کې د افغانستان د سوداګرۍ وزارت یوه چارواکي اېکسپرېس ټریبیون ته ویلي، چې پاکستان به د ټرانزیتي افغان مالونو لپاره ۱۴ تر ۱۶ کټګوریو پورې اضافي تعرفې ختمې کړي.
نوموړي زیاته کړه: «دا به پر ۸۶۷ ډول مالونو باندې ۱۰سلنه مالیې له منځه یوسي او افغان ټرانزیتي مالونه به یو ځل بیا پخوانیو معافیتونو څخه ګټه پورته کړي.»
همداراز د خېبرپښتونخوا حکومت لهخوا د کانټینر کراس سټفینګ (سياېساېس) په نوم پر افغان کانټینرونو لګېدلې ۲ سلنه مالیه به یو سلنې ته راکښته شي.
نور امتیازات:
د کراچۍ په بندر کې د افغان مالونو لپاره اسانتیا رامنځته کېدل.
د بارولو او تخلیې لپاره اسانتیاوې.
د کانټینرونو د تبادلې امتیازات
او اضافي محصولاتو څخه معافیت، دا ټول افغان خوا ته د هڅونې نښې ګڼل شوې دي.
د سرچینو په وینا، د افغانستان-پاکستان د ترانزیت تړون (اېپيټياې) به د جون تر ۳۰مې پورې نهایي او پلي شي.
دواړو خواوو هوکړه کړې، چې د سیاسي او سوداګریزو موضوعاتو لپاره به دوه کمېټې جوړوي چې وخت پر وخت به غونډې کوي.
په خبرو اترو کې د افغان خوا د کډوالو د ستنېدو پر بهیر خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.
د افغان چارواکو له مخې، دوی د کډوالو د نیولو او «ناسم چلند» له امله خواشیني وو.
ورته مهال، اسلاماباد ډاډ ورکړی چې هېڅ افغان کډوال به له خپل مال او ملکیت څخه پرته نه شړل کېږي او خپل قیمتي توکي له ځان سره وړلای شي.
همداراز، پاکستان دا هم روښانه کړې چې ځیني شرخوښونکي دې د دغه نرموالي څخه د قاچاق لپاره استفاده نه کوي، نو یو منظم د څار او توازن سېسټم به د وتونکو کډوالو د څار لپاره وي.
د افغان خوا اندېښنه دا وه چې «شرخوښونکي» ښايي د بېرته ستنېدونکو کډوالو په بڼه افغانستان ته دننه شي.
په دې اړه د پاکستاني پلاوي ډاډ ورکړ، چې د کابل اندېښنې به په جدي ډول واورېدل شي.
ډار ډاډ ورکړ، چې اسلاماباد به هېڅکله خپله خاوره د افغانستان پر ضد کارېدو ته پرې نه ږدي.
د تحریک طالبان پاکستان (ټيټيپي) او امنیتي مسایلو په اړه د امنیتي شنونکو او کارپوهانو په وینا، اوږدمهاله ژمنتیا نه لیدل کېږي، ځکه د حقاني شبکې مشر سراجالدین حقاني د پاکستاني پلاوي سره په هېڅ غونډه کې ګډون ونه کړ.
سرچینو ویلي، تر څو چې سراجالدین حقاني ژمنتیا ونه ښيي، پاکستان به نه په خېبرپښتونخوا او نه هم په بلوچستان کې سوله وویني.
یوه سرچینه وايي، چې پاکستان او افغانستان له مخکې د ګډې همغږۍ کمېټه (جېسيسي) جوړه کړې او تېرې میاشتې پهکې د ټيټيپي او نورو امنیتي مسایلو راپور وړاندې شوی و، خو جدي پایله به هغه وخت رامنځته شي چې حقاني هم د پرېکړو برخه وي.
دواړه لوري دا څرګندوي چې د ډار سفر په سوداګرۍ، دیپلوماتیکو او اقتصادي برخو کې بریالی و او هیله لري، چې مثبت اغېز به یې تر جون میاشتې ښکاره شي.
خو لا هم کابل د کډوالو مسله د اړیکو خنډ بولي او اسلاماباد ته د ټيټيټي او نورو امنیتي مسایلو حل ډېر ستونزمن ښکاري.
یوې افغان سرچینې اېکسېریس ټریبیون ته ویلي: «که اسلام اباد د امنیت له اړخه کوم بدلون احساس نه کړي، نو دا وېره شته چې له ډيورنډ کرښې د پاکستان احتمالي برید به ټولې هڅې له منځه یوسي.»
د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار دا کنګل ماتوونکی سفر شاوخوا دوه میاشتې وروسته ترسره کړ، وروسته له هغه چې دواړه هېوادونه د تورخم بندر پر سر د نښتو له امله د احتمالي پراخې جګړې تر څنډې رسېدلی وو.
پاکستان د افغانستان له خوا د یوې نوې پوستې جوړول د خپل حاکمیت خلاف وګڼلو.
تر اوږدو خبرو وروسته چې د دودیزې جرګې له خوا منځګړیتوب وشو او تورخم دروازه بېرته خلاصه شوه.
د تورخم له بیا پرانېستلو وروسته دواړو خواوو پټې خبرې پیل کړې، څو د تکراري بندښتونو مخه ونیسي او د اړیکو خنډونه لرې کړي.
اصلي خنډ دا دی، چې له افغان خاورې څخه د ټيټيپي او نورو ډلو لهخوا د پاکستان پر ضد کار اخیستل کېږي.
دا مسله ځکه نوره هم پېچلې شوې، چې ټيټيپي اوس زیات شمېر افغانان د بریدونو لپاره ګوماري.
ځینې افغانان چې د بریدونو ښکېل ګڼل کېږي، د افغان طالبانو له مشرانو سره نېږدې خپلوان دي.
پاکستان افغان لوري ته ویلي، چې د ټيټيپي د ستونزې تر حل پرته، د همکارۍ ځای نه شته.
د پردې تر شاه د خبرو پر مهال، د طالبانو حکومت ومنله چې ټيټيپي یوه ستونزه ده او له پاکستانه یې وخت غوښتی، څو اندېښنې یې حل کړي.
اسلاماباد خپله یو څه نرمي وښوده او طالبانو ته یې وویل، چې لږ تر لږه دا یقیني کړي چې ټيټيپي له افغانستانه برید ونه کړي.
پخوا پاکستان له طالبانو د ټيټيپي پر ضد عملیات او د مشرانو نیول غوښتل، خو اوس اسلاماباد طالبانو ته ویلي، چې پرته له زور او نیولو دې داسې ګامونه واخلي چې ټيټيپي نور له افغان خاورې کار وانخلي.
یوه چارواکي ویلي، طالبانو ومنله او د ګډې همغږۍ کمېټې (جېسيسي) په غونډه کې یې پاکستاني اړخ ته د خپلو اقداماتو تفصیل ورکړ.
یوه چارواکي دا هم افشا کړه، چې د طالبان څو افغانان د دغه شک له مخې نیولي چې ښايي په پاکستان کې په ترهګریزو فعالیتونو کې ښکېل وي.
یوه چارواکي وویل، باور لري چې طالبان هم غواړي د ټيټيپي موضوع حل کړي.
د اسحاق ډار د شنبې د سفر پر مهال د طالبانو رییسالوزرا ملا حسن اخوندزاده نوموړي ته ډاډ ورکړ، چې افغانستان به د پاکستان په ګډون خپله خاوره د هېڅ ګاونډي هېواد پر ضد ونه کاروي.
ډار چې له خپل یوه ورځني سفر بېرته را ستون شوی، دا سفر یې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د «نوي څپرکي» پیل وباله.
یو لوړپوړی پاکستانی چارواکی چې د دې پرمختګونو شاهد و، وویل :«یقیناً دا یو ښه پیل دی. دوه میاشتې مخکې د جګړې خبرې روانې وې، خو اوس دغه وېره د نوې هیلې ځای نیولی دی.»
پاکستان له ۲۰۲۳ کال راهیسې ۹۷۹ زره او ۴۸۶ افغان کډوال په زوره بېرته افغانستان ته استولي دي. پاکستاني چارواکو ویلي، چې د افغان کډوالو پروسه با وقاره ترسره شوې، خو افغان کډوالو د پولیسو له ناوړه چلند څخه شکایت کوي.
اسلاماباد دا کمپاین د ۲۰۲۳ کال د نومبر په میاشت کې پیل کړ او له ټولو بهرنيانو چې قانوني اسناد نه لري، غوښتنه وکړه چې له دې هېواده ووځي.
دغه هېواد سږکال د دویم ځل لپاره د افغان کډوالو د جبري ستنولو بهیر پیل کړ او دا ځل هغه افغانان باسي چې د افغان تابعیت کارټونه (ACC) لري.
دا کارټونه له ۲۰۱۷ کال راهيسې افغانانو ته د لنډمهاله قانوني مېشتېدنې په موخه ورکړل شوي وو.
د ملګرو ملتونو د معلوماتو له مخې، پاکستان له ۲.۸ مېليونه زياتو افغانانو ته پناه ورکړې، چې د خپل هېواد له اوږدمهاله جګړو او بېثباتۍ څخه د تښتېدلو په موخه له ډيورنډ کرښې اوښتي.
د راپورونو له مخې، شاوخوا ۱.۳ مېليونه افغانان په رسمي ډول د کډوالو په توګه ثبت شوي او د د (PoR) کارټونه لري، چې هغوی ته قانوني خونديتوب ورکوي.
په راپورونو کې دغه راز زیاته شوې، چې پاتې نور اته لکه کسان ACC کارټونه لري، چې یو جلا پېژندل شوی سند دی چې د پاکستان حکومت له لوري ورکړل شوی.
د پاکستان دولتي راډیو په یوه راپور کې لیکلي: "له پاکستانه د ناقانونه افغان وګړو د وتلو شمېر ۹۷۹٬۴۸۶ ته رسېدلی دی. یوازې پرون یکشنبه، ۳،۳۸۷ ناقانونه افغان وګړي خپل هېواد ته ستانه شوي دي."
د پاکستان حکومت د یکشنبې په ورځ یوه څلرویشت ساعته مرکزي کنټرول خونه جوړه کړه، څو د افغان وګړو سره مرسته وکړي او د ستنېدو پر مهال د ځورونې شکایتونو ته ځواب ورکړي.
دا پرېکړه یوه ورځ وروسته له هغه وشوه، چې د پاکستان د لومړي وزیر مرستيال او د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار کابل ته سفر وکړ او له افغان طالبانو سره یې د افغان وګړو د ډلهييز بېرته ستنولو په تړاو خبرې وکړې.
یو شمېر طالب چارواکو تېره اوونۍ پاکستان ته د خپل سفر پر مهال وړاندیز وکړ، چې په لوړه کچه دې یوه ګډه کمېټه جوړه شي، ترڅو د پاکستان، افغانستان او اړوندو نړۍوالو سازمانونو چارواکي پکې شامل وي، چې د "کډوالو اړوند مسایل په همغږۍ سره حل شي".
افغانستان له پاکستانه غوښتي، چې د کډوالو بېرته ستنول دې په سولهييز او همغږي بڼه ترسره شي، په داسې حال کې چې راپورونه وايي چې په پاکستان کې د ډلهييز بېرته ستنولو پروګرام پر مهال خلک نیول شوي او ځورول شوي.
اسلاماباد دا تورونه رد کړي او له کابل څخه يې غوښتي، چې د خپلو وګړو د بېرته ستنېدو لپاره اسانتياوې برابرې کړي.
پاکستان د ۲۰۲۳ کال د افغان کډوالو د جبري بېرته ستنولو پاليسي وروسته له هغه اعلان کړه، چې د افغانستان سره په ډيورنډ کرښه خېبرپښتونخوا کې د وسلهوالو بريدونو شمېر زيات شو.
اسلاماباد پخوا هم پر افغان وګړو د ترهګریزو بریدونو او نورو جرمونو تورونه لګولي.
د پاکستان حکومت وايي، وسلهوال په ځانګړې توګه د پاکستاني طالبانو غړي (چې د تحريک طالبان پاکستان TTP په نوم پېژندل کېږي) په افغانستان کې خوندي پټنځایونه لري او له هغو افغانانو سره چې په پاکستان کې مېشت دي اړیکې لري، څو په پاکستان کې بریدونه ترسره کړي.
خو په کابل کې واکمنو طالب چارواکو بیا دا تورونه رد کړي دي.
د پاکستان مشرانو جرګه کې د کورمې پخواني سناتور عابد حسیني په دغه ولسوالۍ کې د خلکو د سر او مال د ساتنې لپاره د رضاکار ځواک د جوړېدو اعلان وکړ. عابد حسیني په یوه غونډه کې وویل، چې له اوو میاشتو راهسې د دې سیمې خلک کلابند دي.
د کورمې ولسوالۍ د مرکز پاړه چنار په کشمير چوک کې يوې لويې غونډې ته په وينا کې پخواني سناتور عابد حسيني وويل په کرمه کې د بدامنۍ په نامه خلکو ته چل او فریب ورکول کېږي.
هغه نیوکه وکړه چې د امن تړون سره د پېښور او کورمې سړک د رتګ او راتګ لپاره نه پرانیستل کېږي.
دی وايي، خلک حکومت ناهیلي شوي، ځکه به دوی سبا د رضاکار ځواک د استخدام کار پیل کړي ترڅو خلک له ګډوډۍ وژغورل شي او د خلکو د ژوند او مال د ساتنې لپاره د رضاکار ځواک له لارې ګامونه واخیستل شي.
په کورمه کې د سنیانو او شعیه ګانو ترمنځ شخړه له کلونو راهیسې د ځمکو او غرونو کې د ځنګلونو د وېش پر سر روانه ده؛ خو په دې وروستیو کې دا ناورین تر بل هر وخت ډېر خونړی شو.
اوسنی ناورین هغه مهال پیل شو، چې د پاړاچینار شیعه یانو کوزمه کورمه کې پر کاروان برید وکړ او د ماشومانو او ښځو په ګډون یې اتلس کسان ووژل.
په مقابل کې سنیانو د دوی پر کاروان برید وکړ او تر ۴۰ کسان یې ووژل او په ځواب کې شیعه یانو د بګن په نوم د سنیانو بازار وسوځاوه او د ماشومانو په ګډون یې ښځې او بوډاګان ووژل.
د راپورنو له مخې، په سیمه کې شیعه مذهبي د ایران هېواد له لوري ملاتړ کېږي او ان د وسلو مرستې هم ورسره کېږي، چې په بګن سوځولو کې یې هم ونډه درلوده.
پاکستان د افغانستان په څېر نن له پولیو د نږدې ۴۵ میلیون ماشومانو د خوندیتوب لپاره دویم کلنی کمپاین پیل کړ، چې تر یوې اونۍ به روان وي. په دا مهال د پاکستان د روغتیا وزیر وايي، د پولیو له منځه وړلو کې افغانستان تر پاکستان مخکې کېږي او ښايي دغه هدف ته تر اسلام اباد مخکې ورسېږي.
د روغتیا نړیوال سازمان په خبره، افغانستان او ګاونډی پاکستان یې په نړۍ کې یواځني هېوادونه دي چې لا هم پکې ماشومان پولیو کېږي.
د پاکستان د روغتیا وزیر مصطفا کمال پرون کراچۍ کې د طبي څېړنو شپږم نړیوال کانفرانس کې هیله وښوده چې دواړه هېوادونه په یو وخت پولیو له منځه یوسي.
پاکستان له تېرې جنورۍ راهیسې په پولیو د شپږو ماشومانو د اخته کېدو خبره کړې د.
تېر کال په دغه هېواد کې ۷۴ کسان پرې اخته شوي و، خو له ۲۰۲۱ کال یواځې یوه پېښه درج شوې وه.
د پاکستان روغتیا وزیر مصطفا کمال له میندو پلرونو غوښتي چې کور په کور ګرځېدونکو روغتیايي کارمنانو سره مرسته وکړي.
پاکستان کې روغتیايي کارمنان له بریدونو سره مخ کېږي او توندلاري ادعا کوي چې واکسین د مسلمانو ماشومانو د شنډولو لپاره د غرب یوه هڅه ده.
له ۱۹۹۰ کلونو راهیسې په پاکستان کې تر دوو سوو ډېر هغه کارمنان او پولیس وژل شوي چې د پولیو مخنیوي کې یې مرسته کوله.
افغانستان کې واکسین
د طالبانو د عامې روغتیا وزارت ویاند شرافت زمان وایي، چې د دغه کمپاین په لړ کې به ۱۱.۶ مېلیونه له پنځو کلونو کم عمره ماشومان واکسین شي.
د افغانستان په بېلابېلو ولایتونو کې هم نن دوشنبهد ګوزڼ ضد واکسینو کمپاین پیل شو.
روان زېږدیز کال په افغانستان کې د ګوزڼ یوه مثبته پېښه ثبت شوې ده؛ خو تېرکال بیا په افغانستان کې د پولیو ۲۴ مثبتې پېښې ثبت شوې وې.
د طالبانو واکمنېدو پسې په افغانستان کې د پولیو پېښې زیاتې شوې او هم دې ډلې د کور په کور کمپاین پر ځای جومات په جومات کمپاین غوره کړی دی.