د ای‌اېم‌اېف خبرداری؛ د سوداګریزو ترینګلتیاوو زیاتوالی به د نړۍوالې اقتصادي ودې مخه ونیسي

نوموړي د سې‌شنبې شپې ناوخته (د اپرېل ۲۲مه) زیاته کړې، چې دا غونډه د خېبرپښتونخوا د پېښور په باغ ناران سیمه کې کېږي او له مېشتو پښتنو ولسونو څخه یې غوښتي، چې په دې غونډه کې ګډون وکړي.

منظور پښتین په دې ولسي غونډه کې د پښتنو ولسونو ګډون «یوه فریضه» بللې ده.

هغه همداراز په نږدې راتلونکي، «د وخت ضرورت څه دی، په سیاسي حرکتونو کې د محکومو او مظلومو قومونو لومړي‌توب، د ټولنیزو رسنیو د معقول او نامعقول استعمال» او نورو موضوعاتو په هکله د یوه تفصیلي پیغام د خپرېدو خبر ورکړی دی.

پښتین د دغه پیغام د خپرېدو د کره نېټې په تړا څه نه دي ویلي.

دا غونډه داسې مهال کېږي، چې له دې مخکې په پښتونخوا کې د وژل شوي دیني عالم مفتي منیر شاکر زوی عبدالله شاکر د خپل پلار له وژل‌کېدو وروسته پر خواله رسنیو یوه ویډيو خپره کړې وه او د پاکستان له حکومته یې غوښتي و، چې د نوموړي د پلار په وژلو کې ښکېل کسان ور په ګوته کړي.

د یادونې ده، چې د پښتونخوا مشهور دیني عالم مفتي منیر شاکر د کب میاشتې په ۲۵مه د مازدیګر لمانځه لپاره جومات ته روان و، چې چاودنه پرې وشوه، لومړی ټپي شو او بیا یې په روغتون کې د درملني پرمهال ساه ورکړه.

د ډان نیوز د راپور له مخې، فیصل چوهدري په دې تړاو وویل: «موږ له عجیبو خنډونو سره مخ یو، نه یوازې وکیلان، بلکې د خویندو او وروڼو په ګډون د عمران خان د کورنۍ غړي د هغه د لیدو اجازه نه‌لري.»

نوموړي له رسنیو سره د خپلې وینا په دوام ویلي، چې له عمران خان سره د لیدنې پر مهال یې په هېواد کې د ناوړه قانوني وضعیت په تړاو اندېښنه څرګنده کړې او ټینګار یې کړی، چې د اساسي قانون د ۲۶م تعدیل تر منظورېدو وروسته د سیاسي شخړو فضا پراخه شوې ده.

د هغه په ​​وینا، د تحریک انصاف مشر پلان لري چې د دغه وضعیت په غبرګون کې د سترې محکمې مشر قاضي ته یو رسمي لیک واستوي او زیاتوي، چې د دوی قضیې د محکمو له‌خوا نه منل کېږي.

هغه همداراز د عمران خان په حواله ویلي، چې قضايي سېسټم، د فدرالي څېړنو اداره (اېف‌ای‌اې) او پولیس ټول د یوې سازمان‌شوې دسیسې هدف ګرځېدلي دي.

فیصل چوهدري زیاته کړې: «موږ د هغو ادارو د له منځه تلو شاهدان یو چې باید د قانون ساتونکي اوسي، خو اوس د سیاسي فشار وسیلې ګرځېدلي دي.»

د یادونې ده، چې د پاکستان مخکېنی لومړی وزیر عمران خان او د هغه مېرمن بشرا بي‌بي د تېر ۲۰۲۴ کال د جنورۍ په ۱۷مه د دغه هېواد په راولپېنډۍ ښار کې د یوې محکمې له خوا له اصلي بیو په کم ارزښت د دولتي سوغاتونو رانیولو په تور په ۱۴-۱۴ کاله بند سزا او د ۷۸۷ مېلیونه پاکستانۍ کلدارو په ورکولو محکوم شوي وو.

څه موده مخکې د افغانستان د سولې په چارو کې د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد ویلي و، چې د‌ پاکستان پوځ د ناسمو تګلارو له امله دغه هېواد له سخت امنیتي، سیاسي او اقتصادي ناورین سره مخ دی او د دغه هېواد له حکومت څخه یې غوښتي و، چې عمران خان ژر تر ژره خوشې کړي.

د تحریک طالبان پاکستان له خوا په خپره شوې اعلامیه کې راغلي، چې دغه بریدونه د اپرېل په ۲۲مه د ټانک، شمالي وزیرستان، بنو، خېبر، لکي مروت او ملاکنډ په شمول نهو بېلابېلو سیمو کې ترسره شوي دي.

د دغه ډلې په اعلامیه کې همداراز راغلي، چې په شمالي وزیرستان کې پر څلورو پوځیانو غلچکي بریدونه شوي، چې له امله یې یو تن وژل شوی او دوه نور ټپیان دي.

په اعلامیه کې د بنو په داړې پل پوستې او د خېبر د باړې ولسوالۍ څلورو بېلابېلو سیمو (ارهنګه، لنډاور بادام سر، شېردره، او ټنډي سر) کې د سنایپر بریدونو راپور ورکړل شوی.

همدا راز اعلامیه زیاتوي، چې په لکي مروت کې د یو لړ عملیاتو پر مهال چې دوه سرتېري وژل شوي، خو په ملاکنډ کې بیا یو پولیس تر نیول کېدو وروسته بېرته خوشې شوی دی.

په دغو عملیاتو کې د څلورو امنیتي کمرو د ویجاړېدو راپورونه هم ورکړل شوي دي.

تر اوسه د پاکستان پوځ یا کورنیو چارو وزارت له خوا په رسمي ډول د دغو بریدونو په اړه څه نه دي ویل شوي، خو دا ډول بریدونه د سیمې امنیتي وضعیت ته جدي ننګونې متوجه کوي.

د مارچ پر ۱۴مه ټي ټي پي د پاکستاني پوځ پر خلاف د الخندق په نامه د عملیاتو پیلولو اعلان وکړ او تر ننه یې دوام ورکړی.

د پاکستان پوځ هم د وسله والو پر ضد د البدر عملیات پیل کړي.

د پاکستان پوځ په تېرو ۲۰ کلونو کې د ترهګرۍ او سخت دریځۍ د ختمولو او د امن د راوستلو په نامه پنځه لوی او ځینې واړه عملیاتونه ترسره کړې دي.

دا عملیات په ځانګړي ډول د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي، تحریک نفاذ شریعت محمدي او ځینو نورو افراطي ډلو خلاف ترسره شوي دي.

د ده نیوز رسنۍ د راپور له مخې، د دغې خونې مرستيال ضياالحق سرحدي ويلي، چې د پاکستاني چارواکو او طالبانو دا تګ راتګ او لېدنې به د سوداګرۍ، ترانزيټ، امنيت او د خلکو تر منځ د اړيکو په ګډون په مهمو برخو کې همکارۍ پياوړې کړي.

سرحدي زیاته کړې: «د ټولو هغو نوښتونو ملاتړ کوي، چی د پاکستان او افغانستان تر منځ دوامداره وده او اړیکې را منځته کوی.»

هغه د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال هغه اعلان ته په اشارې سره چې ویلي یې وو؛ د جولاې میاشت وروسته به د افغانستان له خوا د ټرانزیټ سیستم ساده کړي، وویل: «نوی سیسټم به دوه اړخیز تجارت زیات او لګښتونه کم کړي.» هغه هیله څرګنده کړه چې په دې سره به نورو شرکتونو ته هم اجازه ورکړل شي، چې د افغاني توکو د لېږد په سالمې سیالې کې برخه واخلي.

سرحدي باور څرګند کړ، چې د اسحاق ډار د سفر په ترڅ کې شوي هوکړه لیکونه به سیمه ییزه همکاري پیاوړې کړي، امنیت به ټینګ کړي او د سوداګرۍ نوي فرصتونه به پرانیزي.

بلخوا ځینو پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ ښه کېدو سره د دغه هېواد له لارې افغان ټرانزېټ ۸۴سلنه کم شوی او لامل یې هم د قاچاق پرضد هڅې او ټرانزیټي لارې د فشار په ډول کارول بلل دي.

د دغو رسنیو د خپرو کړو شمېرو له مخې د ۲۰۲۳ له نومبر د ۲۰۲۴ تر نومبر له ۷.۴۸میلیارده ډالرو نه ۱.۲میلیارده ډالرو ته غورځېدلې ده.

د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ ترمنځ له جولای تر مارچ په نهو میاشتو کې هم دا سوداګري ۶۴سلنه نوره غورځېدلې او له ۲.۳۳میلیارد ډالرو نه ۸۳۶ میلیون ډالرو ته ټیټه شوې ده.

همدارنګه د پاکستان له لارې افغانستان ته کارګو توکي هم ۶۴سلنه غورځېدو سره له ۲.۲۸میلیارد ډالرو نه ۸۰۹ میلیون ډالرو ته ټیت شوي دي.

خو دا لا نه معلومه چې د افغانستان او پاکستان تر منځ به دا ځل سوداګري اسانه شي او که به د پخوا په څېر له هرې لفظي شخړې وروسته د لویو لارو په تړلو سره د میاشتو لپاره سوداګري په ټپه دریږي.

سرچینو اېکسپرېس ټریبیون ته ویلي، چې د شنبې په ورځ د ډار سفر د ډیپلوماتیکو ترینګلتیاوو کمښت، د سوداګرۍ پراخېدل، د کډوالو بېرته ستنېدل او د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) د غړو د تګ‌راتګ موضوعاتو په ګډون څو اړخیزې موخې لرلې.

پاکستان او افغانستان اړیکو ته یوې نږدې سرچینې وویل: «د بهرنیو چارو وزیر ډار په‌خپله ومنله چې د دوو وروڼو هېوادونو ترمنځ اړیکې خړې‌پړې دي. بې‌باوري، سوداګري کسر، د افغان کډوالو ستنېدل او پر پولې بریدونو کابل ته خپګان رامنځته کړی.»

یو شمېر شنونکي باور لري، چې ډار په ډیپلوماتیک ډګر کې بریالی و، ځکه د دواړو هېوادونو ترمنځ د لوړپوړو لیدنو له لارې کنګل شوې فضا ماته شوه.

یوه شنونکي وویل: «په اقتصاد کې چې د ډار خپله قوي ساحه ده، هغه پوهېده څنګه بریا ترلاسه کړي. خپله وړتیا یې وښوده او ښه لوبه یې وکړه.»

په اقتصادي برخه کې د افغانستان د سوداګرۍ وزارت یوه چارواکي اېکسپرېس ټریبیون ته ویلي، چې پاکستان به د ټرانزیتي افغان مالونو لپاره ۱۴ تر ۱۶ کټګوریو پورې اضافي تعرفې ختمې کړي.

نوموړي زیاته کړه: «دا به پر ۸۶۷ ډول مالونو باندې ۱۰سلنه مالیې له منځه یوسي او افغان ټرانزیتي مالونه به یو ځل بیا پخوانیو معافیتونو څخه ګټه پورته کړي.»

همداراز د خېبرپښتونخوا حکومت له‌خوا د کانټینر کراس سټفینګ (سي‌اېس‌اېس) په نوم پر افغان کانټینرونو لګېدلې ۲ سلنه مالیه به یو سلنې ته راکښته شي.

نور امتیازات:

د کراچۍ په بندر کې د افغان مالونو لپاره اسانتیا رامنځته کېدل.

د بارولو او تخلیې لپاره اسانتیاوې.

د کانټینرونو د تبادلې امتیازات

او اضافي محصولاتو څخه معافیت، دا ټول افغان خوا ته د هڅونې نښې ګڼل شوې دي.

د سرچینو په وینا، د افغانستان-پاکستان د ترانزیت تړون (اې‌پي‌ټي‌اې) به د جون تر ۳۰مې پورې نهایي او پلي شي.

دواړو خواوو هوکړه کړې، چې د سیاسي او سوداګریزو موضوعاتو لپاره به دوه کمېټې جوړوي چې وخت پر وخت به غونډې کوي.

په خبرو اترو کې د افغان خوا د کډوالو د ستنېدو پر بهیر خپلې اندېښنې شریکې کړې دي.

د افغان چارواکو له مخې، دوی د کډوالو د نیولو او «ناسم چلند» له امله خواشیني وو.

ورته مهال، اسلام‌اباد ډاډ ورکړی چې هېڅ افغان کډوال به له خپل مال او ملکیت څخه پرته نه شړل کېږي او خپل قیمتي توکي له ځان سره وړلای شي.

همداراز، پاکستان دا هم روښانه کړې چې ځیني شرخوښونکي دې د دغه نرموالي څخه د قاچاق لپاره استفاده نه کوي، نو یو منظم د څار او توازن سېسټم به د وتونکو کډوالو د څار لپاره وي.

د افغان خوا اندېښنه دا وه چې «شرخوښونکي» ښايي د بېرته ستنېدونکو کډوالو په بڼه افغانستان ته دننه شي.

په دې اړه د پاکستاني پلاوي ډاډ ورکړ، چې د کابل اندېښنې به په جدي ډول واورېدل شي.
ډار ډاډ ورکړ، چې اسلام‌اباد به هېڅکله خپله خاوره د افغانستان پر ضد کارېدو ته پرې نه ږدي.

د تحریک طالبان پاکستان (ټي‌ټي‌پي) او امنیتي مسایلو په اړه د امنیتي شنونکو او کارپوهانو په وینا، اوږدمهاله ژمنتیا نه لیدل کېږي، ځکه د حقاني شبکې مشر سراج‌الدین حقاني د پاکستاني پلاوي سره په هېڅ غونډه کې ګډون ونه کړ.

سرچینو ویلي، تر څو چې سراج‌الدین حقاني ژمنتیا ونه ښيي، پاکستان به نه په خېبرپښتونخوا او نه هم په بلوچستان کې سوله وویني.

یوه سرچینه وايي، چې پاکستان او افغانستان له مخکې د ګډې همغږۍ کمېټه (جې‌سي‌سي) جوړه کړې او تېرې میاشتې په‌کې د ټي‌ټي‌پي او نورو امنیتي مسایلو راپور وړاندې شوی و، خو جدي پایله به هغه وخت رامنځته شي چې حقاني هم د پرېکړو برخه وي.

دواړه لوري دا څرګندوي چې د ډار سفر په سوداګرۍ، دیپلوماتیکو او اقتصادي برخو کې بریالی و او هیله لري، چې مثبت اغېز به یې تر جون میاشتې ښکاره شي.

خو لا هم کابل د کډوالو مسله د اړیکو خنډ بولي او اسلام‌اباد ته د ټي‌ټي‌ټي‌ او نورو امنیتي مسایلو حل ډېر ستونزمن ښکاري.

یوې افغان سرچینې اېکسېریس ټریبیون ته ویلي: «که اسلا‌م اباد د امنیت له اړخه کوم بدلون احساس نه کړي، نو دا وېره شته چې له ډيورنډ کرښې د پاکستان احتمالي برید به ټولې هڅې له منځه یوسي.»

د بهرنیو چارو وزیر اسحاق ډار دا کنګل ماتوونکی سفر شاوخوا دوه میاشتې وروسته ترسره کړ، وروسته له هغه چې دواړه هېوادونه د تورخم بندر پر سر د نښتو له امله د احتمالي پراخې جګړې تر څنډې رسېدلی وو.

پاکستان د افغانستان له خوا د یوې نوې پوستې جوړول د خپل حاکمیت خلاف وګڼلو.

تر اوږدو خبرو وروسته چې د دودیزې جرګې له خوا منځګړیتوب وشو او تورخم دروازه بېرته خلاصه شوه.

د تورخم له بیا پرانېستلو وروسته دواړو خواوو پټې خبرې پیل کړې، څو د تکراري بندښتونو مخه ونیسي او د اړیکو خنډونه لرې کړي.

اصلي خنډ دا دی، چې له افغان خاورې څخه د ټي‌ټي‌‌پي او نورو ډلو له‌خوا د پاکستان پر ضد کار اخیستل کېږي.

دا مسله ځکه نوره هم پېچلې شوې، چې ټي‌ټي‌پي اوس زیات شمېر افغانان د بریدونو لپاره ګوماري.

ځینې افغانان چې د بریدونو ښکېل ګڼل کېږي، د افغان طالبانو له مشرانو سره نېږدې خپلوان دي.

پاکستان افغان لوري ته ویلي، چې د ټي‌ټي‌پي د ستونزې تر حل پرته، د همکارۍ ځای نه شته.

د پردې تر شاه د خبرو پر مهال، د طالبانو حکومت ومنله چې ټي‌ټي‌پي یوه ستونزه ده او له پاکستانه یې وخت غوښتی، څو اندېښنې یې حل کړي.

اسلام‌اباد خپله یو څه نرمي وښوده او طالبانو ته یې وویل، چې لږ تر لږه دا یقیني کړي چې ټي‌ټي‌پي له افغانستانه برید ونه کړي.

پخوا پاکستان له طالبانو د ټي‌ټي‌پي پر ضد عملیات او د مشرانو نیول غوښتل، خو اوس اسلام‌اباد طالبانو ته ویلي، چې پرته له زور او نیولو دې داسې ګامونه واخلي چې ټي‌ټي‌پي نور له افغان خاورې کار وانخلي.

یوه چارواکي ویلي، طالبانو ومنله او د ګډې همغږۍ کمېټې (جې‌سي‌سي) په غونډه کې یې پاکستاني اړخ ته د خپلو اقداماتو تفصیل ورکړ.

یوه چارواکي دا هم افشا کړه، چې د طالبان څو افغانان د دغه شک له مخې نیولي چې ښايي په پاکستان کې په ترهګریزو فعالیتونو کې ښکېل وي.

یوه چارواکي وویل، باور لري چې طالبان هم غواړي د ټي‌ټي‌پي موضوع حل کړي.

د اسحاق ډار د شنبې د سفر پر مهال د طالبانو رییس‌الوزرا ملا حسن اخوندزاده نوموړي ته ډاډ ورکړ، چې افغانستان به د پاکستان په ګډون خپله خاوره د هېڅ ګاونډي هېواد پر ضد ونه کاروي.

ډار چې له خپل یوه ورځني سفر بېرته را ستون شوی، دا سفر یې د پاکستان او افغانستان ترمنځ د «نوي څپرکي» پیل وباله.

یو لوړپوړی پاکستانی چارواکی چې د دې پرمختګونو شاهد و، وویل :«یقیناً دا یو ښه پیل دی. دوه میاشتې مخکې د جګړې خبرې روانې وې، خو اوس دغه وېره د نوې هیلې ځای نیولی دی.»