د پښتونخوا او د بلوڅو د معدني زېرمو غله څوک دي؟

د پیسو نړۍوال صندوق د سې شنبې په ورځ د امریکا، چین او ډېری هېوادونو د اقتصادي ودې وړاندوینې راکمې کړي او علت یې د امریکا له‌خوا لګول شوي تعرفې وبللې، چې اوس د تېرو سلو کلونو په پرتله تر ټولو لوړې کچې ته رسېدلي.

دا نوې ارزونه چې د ای‌اېم‌اېف له‌خوا د "نړۍوال اقتصادي لید" تر نوم لاندې خپره شوې، یوازې لس ورځې وروسته له هغه چمتو شوې، چې د امریکا ولسمشر ډونالډ ټرمپ د نږدې ټولو سوداګریزو شریکانو پر صادراتو عمومي تعرفې اعلان کړې او د ډېرو هېوادونو لپاره یې د لا لوړو تعرفو اعلان هم وکړ.

که څه هم دا لوړې تعرفې لا تر اوسه ځنډول شوې دي، خو د پاکستان پر صادراتو به شاوخوا ۲۹سلنه تعرفه وضع شي.

د اقتصاد پوهانو په وینا، دا کار کولای شي لنډمهاله ستونزې وزېږوي، خو په اوږدمهال کې د فرصتونو دروازې هم پرانیزي.

دا په داسې حال کې ده، چې د پیسو نړۍوال صندق د روان مالي کال لپاره د پاکستان د اقتصادي ودې پخوانی اټکل چې ۳.۲سلنه و، د جنورۍ په میاشت کې تر دې مخکې ۳سلنې ته راکم کړی و.

اوس د پیسو نړۍوال صندق په خپلې نوې ارزونه کې د روان مالي کال وده ۲.۶سلنه او د راتلونکي کال لپاره یې ۳.۶سلنه اټکل کړی.

دغه راز، د روان مالي کال لپاره د بیو د لوړوالي کچه ۵.۱ سلنه او د راتلونکي کال لپاره ۷.۷ سلنه اټکل کړې ده.

سوداګریز ګواښونه او احتمالي اغېزې

د پاکستان د پرمختیايي اقتصاد انسټېټیوټ (PIDE) ویلي، چې د امریکایي تعرفو زیاتوالی د پاکستان پر صادراتو سختې منفي اغېز کولی شي او دا باید د صادراتي تنوع لپاره یو خبرداری وبلل شي.

یادې ادارې تېره اونۍ ویلي وو، چې د نړۍوالې سوداګرۍ پر افق یو طوفان را روان دی او دا تعرفې به د پاکستان د صادراتي سکتور لپاره یو ګواښ وي.

نړۍوال اقتصادي وضعیت

بل‌خوا، د پیسو نړۍوال صندق د ۲۰۲۵ کال لپاره د نړۍوالې ودې وړاندوینه هم ۰.۵ سلنه راکمه کړې او ویلي یې دي، چې نړۍواله اقتصادي وده به ۲.۸سلنه وي.

راپور زیاتوي، چې د تعرفو اغېز ته په کتو تمه ده، چې د ۲۰۲۵کال لپاره د بیو لوړوالی۴.۳ سلنه او د ۲۰۲۶ لپاره ۳.۶ سلنه وي.

په دې برخه کې د امریکا او نورو پرمختللو هېوادونو لپاره د بیو د لوړېدو زیات احتمال هم شته.

د پیسو نړۍوال صندوق مشر اقتصادپوه پیېر اولیور ګورنچاس له خبریالانو سره خبرو کې ویلی: "موږ یوه نوي پړاو ته ننوتلي یوو، ځکه هغه نړۍوال اقتصادي نظام چې له تېرو ۸۰کلونو راهیسې روان و، اوس بیا تنظیمېږي." هغه ټینګار وکړ چې د سوداګریزو سیاستونو په اړه زیاتېدونکې بې‌باوري او ترینګلتیا به د نړۍوال اقتصاد پر فعالیت مستقیمه اغېزه وکړي.

نوموړي وویل: "دا بدلونونه جدي دي او د نړۍ ټولې سیمې پرې اغېزمنېږي. موږ امریکا، اروپا، چین او نورو سیمو کې د اقتصادي ودې ټیټه کچه وینو." هغه زیاته کړه، که د امریکا او نورو هېوادونو ترمنځ سوداګریز چارې لا زیاتې شي، نو دا به د بازارونو بې‌ثباتي نوره هم زیاته کړي."

د هغه په وینا، د اقتصادي ودې کمزوري احتمالاتو له امله د ډالر غوښتنه کمه شوې، خو د اسعارو بازار تر اوسه تنظیم شوی روان دی او "موږ د مالي نظام د ویجاړېدو نښې نه وینو."

سره له دې چې د پیسو نړۍوال صندوق د لنډې مودې لپاره د نړۍوال اقتصاد ځیني مثبتې نښې ښيي، خو منځنۍ مودې لپاره د پرمختګ تمې لا هم ټیټې دي.

د راتلونکو پنځو کلونو لپاره د اقتصادي ودې اټکل ۳.۲سلنه دی، چې دا د ۲۰۰۰ تر ۲۰۱۹ کاله د ۳.۷سلنه تاریخي منځنۍ ودې پرتله کمه ده.

راپور وايي، تر هغه چې بنسټیز اصلاحات ونه‌شي، د وضعیت ښه کېدو تمه نه‌شي کېدای.

د نړۍوالې سوداګرۍ د ودې لپاره اټکل هم ۱.۵سلنه کم شوی او اوس ۱.۷سلنه ښودل شوی، چې دا د ۲۰۲۴کال پرتله نیمایي وده ده.

اروپا، چین او نور هېوادونه

د پیسو نړۍوال صندوق وړاندوینه کړې، چې د ۲۰۲۵کال لپاره به د اروپا اقتصادي وده ۰.۸سلنه او د ۲۰۲۶کال لپاره ۱.۲سلنه وي، خو اسپانیا به استثنا وي، چې ۲.۵سلنه وده به ولري. د جرمني لپاره د ۲۰۲۵کال اقتصادي وده صفر او د ۲۰۲۶کال لپاره ۰.۹سلنه اټکل شوې. بریتانیا کې به دا کچه ۲۰۲۵کال کې ۱.۱سلنه وي، چې دا د پخوا پرتله ۰.۵سلنه کمه شوې.

د چین اقتصادي وده هم د ۲۰۲۵او ۲۰۲۶کلونو لپاره ۴سلنه ته راکمه شوې، چې د جنورۍ د وړاندوینو په پرتله یوه ټیټهوده ښيي.

نوموړي د سې‌شنبې شپې ناوخته (د اپرېل ۲۲مه) زیاته کړې، چې دا غونډه د خېبرپښتونخوا د پېښور په باغ ناران سیمه کې کېږي او له مېشتو پښتنو ولسونو څخه یې غوښتي، چې په دې غونډه کې ګډون وکړي.

منظور پښتین په دې ولسي غونډه کې د پښتنو ولسونو ګډون «یوه فریضه» بللې ده.

هغه همداراز په نږدې راتلونکي، «د وخت ضرورت څه دی، په سیاسي حرکتونو کې د محکومو او مظلومو قومونو لومړي‌توب، د ټولنیزو رسنیو د معقول او نامعقول استعمال» او نورو موضوعاتو په هکله د یوه تفصیلي پیغام د خپرېدو خبر ورکړی دی.

پښتین د دغه پیغام د خپرېدو د کره نېټې په تړا څه نه دي ویلي.

دا غونډه داسې مهال کېږي، چې له دې مخکې په پښتونخوا کې د وژل شوي دیني عالم مفتي منیر شاکر زوی عبدالله شاکر د خپل پلار له وژل‌کېدو وروسته پر خواله رسنیو یوه ویډيو خپره کړې وه او د پاکستان له حکومته یې غوښتي و، چې د نوموړي د پلار په وژلو کې ښکېل کسان ور په ګوته کړي.

د یادونې ده، چې د پښتونخوا مشهور دیني عالم مفتي منیر شاکر د کب میاشتې په ۲۵مه د مازدیګر لمانځه لپاره جومات ته روان و، چې چاودنه پرې وشوه، لومړی ټپي شو او بیا یې په روغتون کې د درملني پرمهال ساه ورکړه.

د ډان نیوز د راپور له مخې، فیصل چوهدري په دې تړاو وویل: «موږ له عجیبو خنډونو سره مخ یو، نه یوازې وکیلان، بلکې د خویندو او وروڼو په ګډون د عمران خان د کورنۍ غړي د هغه د لیدو اجازه نه‌لري.»

نوموړي له رسنیو سره د خپلې وینا په دوام ویلي، چې له عمران خان سره د لیدنې پر مهال یې په هېواد کې د ناوړه قانوني وضعیت په تړاو اندېښنه څرګنده کړې او ټینګار یې کړی، چې د اساسي قانون د ۲۶م تعدیل تر منظورېدو وروسته د سیاسي شخړو فضا پراخه شوې ده.

د هغه په ​​وینا، د تحریک انصاف مشر پلان لري چې د دغه وضعیت په غبرګون کې د سترې محکمې مشر قاضي ته یو رسمي لیک واستوي او زیاتوي، چې د دوی قضیې د محکمو له‌خوا نه منل کېږي.

هغه همداراز د عمران خان په حواله ویلي، چې قضايي سېسټم، د فدرالي څېړنو اداره (اېف‌ای‌اې) او پولیس ټول د یوې سازمان‌شوې دسیسې هدف ګرځېدلي دي.

فیصل چوهدري زیاته کړې: «موږ د هغو ادارو د له منځه تلو شاهدان یو چې باید د قانون ساتونکي اوسي، خو اوس د سیاسي فشار وسیلې ګرځېدلي دي.»

د یادونې ده، چې د پاکستان مخکېنی لومړی وزیر عمران خان او د هغه مېرمن بشرا بي‌بي د تېر ۲۰۲۴ کال د جنورۍ په ۱۷مه د دغه هېواد په راولپېنډۍ ښار کې د یوې محکمې له خوا له اصلي بیو په کم ارزښت د دولتي سوغاتونو رانیولو په تور په ۱۴-۱۴ کاله بند سزا او د ۷۸۷ مېلیونه پاکستانۍ کلدارو په ورکولو محکوم شوي وو.

څه موده مخکې د افغانستان د سولې په چارو کې د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد ویلي و، چې د‌ پاکستان پوځ د ناسمو تګلارو له امله دغه هېواد له سخت امنیتي، سیاسي او اقتصادي ناورین سره مخ دی او د دغه هېواد له حکومت څخه یې غوښتي و، چې عمران خان ژر تر ژره خوشې کړي.

د تحریک طالبان پاکستان له خوا په خپره شوې اعلامیه کې راغلي، چې دغه بریدونه د اپرېل په ۲۲مه د ټانک، شمالي وزیرستان، بنو، خېبر، لکي مروت او ملاکنډ په شمول نهو بېلابېلو سیمو کې ترسره شوي دي.

د دغه ډلې په اعلامیه کې همداراز راغلي، چې په شمالي وزیرستان کې پر څلورو پوځیانو غلچکي بریدونه شوي، چې له امله یې یو تن وژل شوی او دوه نور ټپیان دي.

په اعلامیه کې د بنو په داړې پل پوستې او د خېبر د باړې ولسوالۍ څلورو بېلابېلو سیمو (ارهنګه، لنډاور بادام سر، شېردره، او ټنډي سر) کې د سنایپر بریدونو راپور ورکړل شوی.

همدا راز اعلامیه زیاتوي، چې په لکي مروت کې د یو لړ عملیاتو پر مهال چې دوه سرتېري وژل شوي، خو په ملاکنډ کې بیا یو پولیس تر نیول کېدو وروسته بېرته خوشې شوی دی.

په دغو عملیاتو کې د څلورو امنیتي کمرو د ویجاړېدو راپورونه هم ورکړل شوي دي.

تر اوسه د پاکستان پوځ یا کورنیو چارو وزارت له خوا په رسمي ډول د دغو بریدونو په اړه څه نه دي ویل شوي، خو دا ډول بریدونه د سیمې امنیتي وضعیت ته جدي ننګونې متوجه کوي.

د مارچ پر ۱۴مه ټي ټي پي د پاکستاني پوځ پر خلاف د الخندق په نامه د عملیاتو پیلولو اعلان وکړ او تر ننه یې دوام ورکړی.

د پاکستان پوځ هم د وسله والو پر ضد د البدر عملیات پیل کړي.

د پاکستان پوځ په تېرو ۲۰ کلونو کې د ترهګرۍ او سخت دریځۍ د ختمولو او د امن د راوستلو په نامه پنځه لوی او ځینې واړه عملیاتونه ترسره کړې دي.

دا عملیات په ځانګړي ډول د تحریک طالبان پاکستان یا ټي ټي پي، تحریک نفاذ شریعت محمدي او ځینو نورو افراطي ډلو خلاف ترسره شوي دي.

د ده نیوز رسنۍ د راپور له مخې، د دغې خونې مرستيال ضياالحق سرحدي ويلي، چې د پاکستاني چارواکو او طالبانو دا تګ راتګ او لېدنې به د سوداګرۍ، ترانزيټ، امنيت او د خلکو تر منځ د اړيکو په ګډون په مهمو برخو کې همکارۍ پياوړې کړي.

سرحدي زیاته کړې: «د ټولو هغو نوښتونو ملاتړ کوي، چی د پاکستان او افغانستان تر منځ دوامداره وده او اړیکې را منځته کوی.»

هغه د پاکستان د لومړي وزیر مرستیال هغه اعلان ته په اشارې سره چې ویلي یې وو؛ د جولاې میاشت وروسته به د افغانستان له خوا د ټرانزیټ سیستم ساده کړي، وویل: «نوی سیسټم به دوه اړخیز تجارت زیات او لګښتونه کم کړي.» هغه هیله څرګنده کړه چې په دې سره به نورو شرکتونو ته هم اجازه ورکړل شي، چې د افغاني توکو د لېږد په سالمې سیالې کې برخه واخلي.

سرحدي باور څرګند کړ، چې د اسحاق ډار د سفر په ترڅ کې شوي هوکړه لیکونه به سیمه ییزه همکاري پیاوړې کړي، امنیت به ټینګ کړي او د سوداګرۍ نوي فرصتونه به پرانیزي.

بلخوا ځینو پاکستاني رسنیو راپور ورکړی، چې د افغانستان او پاکستان ترمنځ د سوداګرۍ ښه کېدو سره د دغه هېواد له لارې افغان ټرانزېټ ۸۴سلنه کم شوی او لامل یې هم د قاچاق پرضد هڅې او ټرانزیټي لارې د فشار په ډول کارول بلل دي.

د دغو رسنیو د خپرو کړو شمېرو له مخې د ۲۰۲۳ له نومبر د ۲۰۲۴ تر نومبر له ۷.۴۸میلیارده ډالرو نه ۱.۲میلیارده ډالرو ته غورځېدلې ده.

د ۲۰۲۴ او ۲۰۲۵ ترمنځ له جولای تر مارچ په نهو میاشتو کې هم دا سوداګري ۶۴سلنه نوره غورځېدلې او له ۲.۳۳میلیارد ډالرو نه ۸۳۶ میلیون ډالرو ته ټیټه شوې ده.

همدارنګه د پاکستان له لارې افغانستان ته کارګو توکي هم ۶۴سلنه غورځېدو سره له ۲.۲۸میلیارد ډالرو نه ۸۰۹ میلیون ډالرو ته ټیت شوي دي.

خو دا لا نه معلومه چې د افغانستان او پاکستان تر منځ به دا ځل سوداګري اسانه شي او که به د پخوا په څېر له هرې لفظي شخړې وروسته د لویو لارو په تړلو سره د میاشتو لپاره سوداګري په ټپه دریږي.