امریکایي شنوونکی: اوکراین ښايي د ټرمپ پر افغانستان بدل شي

د هند اېنډین اېکسپرېس په راپور کې راغلي، که څه هم په رسمي ډول اسلام اباد په دغه پېښه کې له هر ډول لاس لرلو انکار کړی؛ خو لومړنۍ څېړنې، او جیوپولیتیک شرایط چې په کې برید شوی، د پاکستان د رول په اړه شک په ډاګه کوي.

تر دې وړاندې د پاکستان دفاع وزیر د هند تر ولکې لاندې کشمیر کې د پهلګام په برید کې د پاکستان لاس لرل رد کړي و.

له ستونزو سره مخ پاکستان

دغه راپور کې راغلي، چې له کلونو راهیسې پاکستان په افغانستان کې د خپلو موخو لپاره د امریکا یو مهم ملګری و.
د راپور له مخې، د اسلام اباد له ملاتړ پرته په افغانستان کې نه جګړه کېدای شي او نه هم سوله.
راپور زیاتوي، په ۲۰۲۱ کال کې له افغانستان نه د امریکا له وتلو سره هغه نفوذ چې پاکستان له امریکایانو سره لاره؛ تر ډېره له منځه تللی دی.
راپور کاږي، لکه څنګه چې پاکستان یو له ننګوونکي اقتصادي ناورین سره مخ دی؛ امریکا یې د ژغورنې لپاره د تېر په څېر لسټوني نه دي بډ وهلي.
راپور زیاتوي، چې د منځني ختیځ هېوادونو هم له پاکستان نه شا کړې ده.
د راپور په ټکو، د منځني ختیځ هېوادونه له پاکستان سره په وار، وار مرستو ستړي شوي دي او ان چین هم د پاکستان له مرستو ستړی شوی دی.

د راپور په ټکو، بیجینګ د خپل مخکښ بیلټ اینډ روډ نوښت د یوې برخې په توګه په پاکستان کې د زېربناوو د پراختیا لپاره مېلیاردونه ډالر لګولي دي؛ خو په پاکستان کې د چین ګڼې پروژې په ټپه ولاړې دي.
د اېنډین اېکسپرېس راپور کې راغلي، د فساد او بې کفایتۍ ترڅنګ پاکستان د امنیتي ژمنو په پوره کولو کې هم پاتې راغلی.

په وروستیو کلونو کې یو شمېر چینایي انجینران او د پروژو څارونکي د بلوچ وسله‌والو له‌خوا وژل شوي دي، که څه هم چین د پاکستان ترټولو لوی ملاتړی پاتې شوی؛ خو د دواړو هېوادونو دوه اړخیزې اړیکې اوس د پخوا په شان نه دي.
راپور کاږي، چې په افغانستان کې د طالبانو حکومت هغه ډول نه دی؛ لکه څنګه چې پاکستان یې تمه لرله او اوس د دواړه خواوو دوستي په دښمنۍ بدله شوې ده.
راپور کې راغلي، له ایران سره هم د پاکستان د پولې وضعیت ښه نه دی. یوازې تېره اوونۍ د ایران په سیستان-بلوچستان ولایت کې د بلوڅ وسله‌والو ډلې له‌خوا اته پاکستاني کډوال په ډزو ووژل شول.

تېر کال هم دواړه هېوادونو د یو بل په سرحدي سیمو کې د ترهګرو پټنځایونه په نښه کړل.

هند دارنګه ویلي، له اسلام اباده خپل ډیپلوماتان باسي او په خپل هېواد کې یې له پاکستاني ډیپلوماتانو غوښتي چې ژر تر ژره له هند ووځي.

د اسراییل لومړي وزیر او دفاع وزیر له «افراطیت» سره پر مبارزې او د خپل هېواد امنیت خوندي‌توب پر اړتیا ټینګار کړی دی.

د ایران د اټومي فعالیتونو په تړاو د اندېښنو د ډېرېدو په دوام د اسراییل د دفاع وزیر یسراییل کاتز وايي، هېواد یې پرېکړه کړې چې ایران ته به د اټومي وسلو د لاس‌رسي اجازه ورنه کړي.

هغه زیاته کړې: «دا زموږ لپاره یو تاریخي مسوولیت دی او موږ به د اسراییل د بقا لپاره هر لازم اقدام ترسره کړو.»

کاتز پر حماس، حزب‌الله او د بشارالاسد پر حکومت د اسراییلي ځواکونو بریدونو ته په اشارې وايي، چې د اسراییل حکومت به په ډېر شدت سره همدا لار تعقیبوي.

نوموړي وويل: «موږ په تېرو وختونو کې خپلو دوښمنانو ته ماتې ورکړې او د هر نوي ګواښ پر وړاندې کلک ولاړ یو.»

ورته مهال، د اسراییل لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو د «هولوکاسټ» په مراسمو کې ویلي، چې نړۍ باید د ایران اسلامي جمهوریت غوندې «ترهګر» رژیم ته اجازه ورنه‌کړي، څو اټومي وسلو ته لاس‌رسی ولري.

هغه خبرداری ورکړی، چې «که ایران دا وسله ترلاسه کړي، نو دا به د ټول بشریت لپاره یوه لویه فاجعه وي.»

نتنیاهو زیاته کړې، چې افراطیت نه یوازې د اسراییل لپاره ګواښ دی، بلکې د نړۍ ټولو هېوادونو، په ځانګړې توګه لوېدیځ هېوادونه به هم له دغه ګواښ څخه خوندي نه وي.

نوموړي خبرداری ورکړی، چې د افراطیت څپه کولای شي ډېر ژر د سیمې هېوادونه تر خپل اغېز لاندې کړي.

د اسراییل لومړي ادعا کړې، چې هېواد یې په تېر یو کال کې ایران او د دغه هېواد سیمه‌ییزو ملګرو ته د پام وړ زیان اړولی دی.

هغه ټینګار کړی، چې اسراییل د منځني ختیځ څېره بدله کړې او دا بهیر به دوام ولري.

د یادونې ده، چې تازه د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو هم په عمان کې د تهران او واشنګټن ترمنځ د شنبې ورځې له مذاکراتو وړاندې په یوې پاډکسټ مرکه کې ټینګار کړی، چې ایران له متحده‌ایالاتونو سره په هره هوکړه کې باید د یورانیمو له غني‌کېدو تېر شي.

روبیو زیاته کړې، له ایران سره د امریکا د اټومي مذاکراتو استازی سټیف ویټکاف دا خبره کړې چې ګواکې ایران ته به یوازې دومره اجازه وي، څو ۳.۶۷ سلنه غني شوي مواد ولري؛ خو دا خبره د هغو موادو ته اشاره ده، چې ایران یې یوازې واردولی شي، نه دا چې په خپل هېواد کې یې په دومره کچه غني کړي.

د هند سینما یاد فلمي ستوري د چهارشنبې په ورځ (د اپرېل ۲۳مه) د خپلې اېکس‌پاڼې له لارې په یوه لنډ پیغام کې د انسان د ژوند پر ارزښت ټینګار کړی او زیاته کړې یې ده: «د یو بې‌ګناه انسان وژل د ټولې نړۍ د وژلو په معنا دی.»

سلمان خان دا څرګندونې وروسته له هغې کړي، چې پرون د هندي کشمیر په بهلګام سیمه کې د یوه وسله‌وال برید په ترڅ کې ۲۵ هندیان او یو نيپالی وګړي وژل شوي دي.

هند وايي، په دغه برید کې پاکستان ښکېل دی. هندي چارواکو د کشمیر پېښې په غبرګون کې هغو پاکستانيانو ته چې مخکې ویزې ورکړل شوې وې، لغوه کړې او هغه پاکستانيان چې دا مهال فعالې ویزې لري او په هند کې دي، له دغه هېواده یې د وتلو لپاره ۴۸ ساعته وخت ورکړی دی.

طالبانو هم په هندي کشمير کې پر سیلانیانو برید ته غبرګون ښودلی دی. د دغې ډلې د بهرنیو چارو وزارت په یوه بیان کې په هندي کشمېر کې پر سیلانیانو وروستی برید غندلی او د وژل شویو له کورنیو سره یې خواخوږي شریکه کړې ده.

نوموړي دغه‌راز ویلي، چې ایران دې د خپل غېرپوځي اټومي پروګرام لپاره د اړتیا وړ یورانیم له بهره وارد کړي.

روبیو زیاته کړې، له ایران سره د امریکا د اټومي مذاکراتو استازی سټیف ویکټاف دا خبره کړې چې ایران ته به یوازې دومره اجازه وي، څو ۳.۶۷ سلنه غني شوي مواد ولري؛ خو دا خبره د هغو موادو ته اشاره ده، چې ایران یې یوازې واردولی شي، نه دا چې په خپل هېواد کې یې په دومره کچه غني کړي.

د امریکا د بهرنیو چارو وزیر په وینا، په دې پړاو کې هر ډول پوځي اقدام، څه امریکا یا هم د نورو هېوادونو له‌خوا کېږي، کولای شي د یوې پراخې جګړې د پېښېدو لامل شي.

روبیو په دې پاډکسټ مرکه کې وویل: «موږ جګړه نه غواړو او نه غواړو چې د جګړې شاهدان و اوسو. ټرمپ داسې ولسمشر نه دی چې د جګړو د پیلولو په ژمنه واک ته رسېدلی وي او لکه څنګه چې یې روښانه ویلي، ایران باید هېڅکله هم اټومي وسلو ته لاسرسی ونه‌لري.»

دا په داسې حال کې ده، چې ایران له دې مخکې ویلي و چې د یورانیمو غني‌کېدو حق یې د مذاکرې وړ نه دی.

د دغه هېواد مذاکره‌کوونکي ټیم ته نږدې یوه لوړپوړي ایراني چارواکي د روبیو د څرګندونو په ځواب کې یو وار بیا وویل: «د یورانیمو د غني‌کېدو صفر ته راټېټول د منلو نه دی.»

واشنګټن غواړي، چې ایران باید د لوړې کچې یورانیمو غني‌کېدو تولید ودروي، ځکه د امریکا متحده‌ایالات په دې باور ده، چې د ایران دا هڅه د اټومي وسلي جوړولو لپاره ده.

ایران بیا وايي، چې د دوی اټومي پروګرام یوازې سوله‌‌ییزې موخې لري، خو چمتو دی چې د بندیزونو د لرې کېدو په بدل کې یو شمېر محدودیتونه ومني او داسې قوي ضمانتونه غواړي چې امریکا بیا د ۲۰۱۸ کال په څېر له تړون څخه په شا نه شي.

د راپورونو له مخې، ایران له ۲۰۱۹ کال راهیسې د ۲۰۱۵ کال د تړون سرغړونې پیل کړې او د سوله‌ییزې انرژۍ اړتیاوو له حد یې ډېر یورانیم غني کړي دي.

تازه د هند لومړي وزیر نرېندرا مودي په مشرۍ د کابینې تر یوې جنجالي غونډې وروسته هند اعلان وکړ، چې له پاکستان سره دا تړون یې ځنډولی دی.

همداراز یې پاکستانیانو ته ورکړل شوې ویزې لغوه کړې او په هند کې مېشتو پاکستانیانو ته یې ۴۸ ساعته وخت ورکړی، چې دغه هېواد پرېږدي.

دا پریکړې وروسته له هغې وشوې چې د مقبوضې کشمیر په سیاحتي سیمه "پهلګام" کې د ډزو یوه پېښه کې ۲۸ تنه ووژل شول.

خو اصلي پوښتنه دا ده: ایا هند دا حق لري چې په یوازې ځان، یو نړۍوال دوه اړخیز تړون لغوه کړي؟

سند طاس تړون د پاکستان او هند ترمنځ د نړۍوال بانک په منځګړیتوب د اوږدو خبرو اترو وروسته لاسلیک شو.

د هغه وخت د پاکستان ولسمشر ایوب خان او د هند لومړي وزیر جواهر لعل نهرو دا سند لاسلیک کړ.

د دې تړون له مخې، درې مهم سیندونه (سند، چناب، جهلم) پاکستان ته او درې نور (راوي، ستلج، بیاس) هند ته ورکړل شول.

که څه هم دا تړون د خپلو نیمګړتیاوو سره سره، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډېرو شخړو او جګړو پر وخت هم پر ځای پاتې شوی، خو له بده مرغه اوس د "اوبو ملتپالنې" سیاستونو ښکار شوی دی.

100%

د سیندونو بندېدل، که د سیاستونو پلي کول؟

هند د دغه تړون د شراکت سربېره، څو ځلې د پاکستاني سیندونو پر سر بندونه جوړ کړي او د پاکستان اندېښنه دا ده، چې دا کار به د هېواد کرنیز اقتصاد ته درانه زیانونه ورسوي.

له سلال ډیم نیولې تر بګلیهار او کشن ګنګا پراجیکټ پورې دا شخړې تل د نړۍوالو ادارو او ثالثینو تر منځ حل شوي، خو اوس داسې ښکاري چې دا موضوع یوازې تخنیکي نه، بلکې سیاسي بڼه هم خپله کړې.

هغه ناستي چې نه دي ترسره شوي

د دې تړون یوه مهمه ماده دا ده، چې د دواړو هېوادونو د اوبو کمېشنران باید هر کال سره غونډه وکړي.

مګر سرچینې وايي، له تېرو درېیو کلونو راهیسې د هند د سخت دریځ له امله د پاکستان او هند تر منځ د "انډس واټر کمېشنرانو" غونډه نه ده شوې.

د دواړو هېوادونو د کمېشنرانو وروستۍ غونډه د ۲۰۲۲کال د مې په ۳۰مه او ۳۱مه په نوي ډیلي کې شوې وه، چې دا خپله د دغه تړون څخه سرغړونه ګڼل کېږي.

د سرچینو په وینا، د سند طاس تړون له مخې، باید د دواړو هېوادونو د کمېشنرانو غونډه هر کال یو ځل وشي.

ایا هند کولی شي تړون لغوه کړي؟

د نړۍوالو قوانینو له مخې، یو هېواد نه شي کولی چې یو دوه اړخیز تړون یو طرفه لغوه کړي، په ځانګړې توګه داسې تړونونه چې د نړۍوال بانک په ګډون تنظیم شوي وي، ان که د دواړو هېوادونو ترمنځ ډېپلوماتیکې اړیکې هم پرې شي، دا تړون لا هم نړۍوال مشروعیت لري.

د نړۍوالو اوبو د قانونونو له مخې، سیندونه چې له سرحدونو څخه تېرېږي، نړۍوال ملکیت ګڼل کېږي، ځکه چې دا اوبه د څو هېوادونو ترمنځ جریان لري او په ګډه د ټولو هېوادونو لپاره ارزښت لري.

هېڅ هېواد نه شي کولی، چې د بل هېواد د اوبو د حقونو سرغړونه وکړي، ځکه چې دا د نړۍوالو اصولو خلاف دی.

دا مسأله نه یوازې د اوبو د وېش موضوع ده، بلکې د هېوادونو ترمنځ د سولې، ثبات او همکارۍ یوې وسیلې ته هم بدلېږي.

لکه څنګه چې پروفېسر امت رنجن او پخواني وزیر سیف الدین سوز وایي، "سند طاس تړون" یوازې یو تړون نه دی، بلکې د جغرافیایي حقیقتونو یوه زېږنده ده.

د دې تړون له مخې، د سیندونو وېش د طبیعی او جغرافیایي شرایطو پر اساس شوی، چې هغه هېوادونه چې د دې سیندونو له لارې تېرېږي، باید د یو بل حقونه په پام کې ونیسي.

پایله

د سندھ طاس تړون، د هند او پاکستان ترمنځ د کرکې تر سیوري لاندې، د سولې یوه وړه شمع ده. که دا شمع هم ووژل شي، نو دواړه هېوادونه به نه یوازې د اوبو له ستونزې سره مخ شي، بلکې د یوه نوي بحران دروازې به هم پرانیزي.

له همدې امله، دا وخت د سړه سینه تصمیم، عقلاني بحثاو سیمه‌ییزو حقیقتونو منل دي.

که دا تړون هم د سیاست قرباني شي، نو د سیمې راتلونکی نه یوازې له وږي او وچکالۍ ډک، بلکې له نوي تشدد سره هم مل وي.

له همدې امله، که هند او پاکستان سوله غواړي، که کرنیز ثبات غواړي، که چاپېریالي همغږي غواړي، باید دا تړون وساتي.