اسراییل: ایران ته د اټومي وسلو د لاسرسي اجازه نه ورکوو
د اسراییل لوړپوړو چارواکو په خپلو تازه څرګندونو کې ویلي، چې ایران د اټومي پروګرام له وجې یو لوی ګواښ دی او په وینا یې، دوی به په قوي هوډ سره اټومي وسلو ته د دغه هېواد د لاسرسي مخه ونیسي.
د اسراییل لوړپوړو چارواکو په خپلو تازه څرګندونو کې ویلي، چې ایران د اټومي پروګرام له وجې یو لوی ګواښ دی او په وینا یې، دوی به په قوي هوډ سره اټومي وسلو ته د دغه هېواد د لاسرسي مخه ونیسي.
د اسراییل لومړي وزیر او دفاع وزیر له «افراطیت» سره پر مبارزې او د خپل هېواد امنیت خونديتوب پر اړتیا ټینګار کړی دی.
د ایران د اټومي فعالیتونو په تړاو د اندېښنو د ډېرېدو په دوام د اسراییل د دفاع وزیر یسراییل کاتز وايي، هېواد یې پرېکړه کړې چې ایران ته به د اټومي وسلو د لاسرسي اجازه ورنه کړي.
هغه زیاته کړې: «دا زموږ لپاره یو تاریخي مسوولیت دی او موږ به د اسراییل د بقا لپاره هر لازم اقدام ترسره کړو.»
کاتز پر حماس، حزبالله او د بشارالاسد پر حکومت د اسراییلي ځواکونو بریدونو ته په اشارې وايي، چې د اسراییل حکومت به په ډېر شدت سره همدا لار تعقیبوي.
نوموړي وويل: «موږ په تېرو وختونو کې خپلو دوښمنانو ته ماتې ورکړې او د هر نوي ګواښ پر وړاندې کلک ولاړ یو.»
ورته مهال، د اسراییل لومړي وزیر بنیامین نتنیاهو د «هولوکاسټ» په مراسمو کې ویلي، چې نړۍ باید د ایران اسلامي جمهوریت غوندې «ترهګر» رژیم ته اجازه ورنهکړي، څو اټومي وسلو ته لاسرسی ولري.
هغه خبرداری ورکړی، چې «که ایران دا وسله ترلاسه کړي، نو دا به د ټول بشریت لپاره یوه لویه فاجعه وي.»
نتنیاهو زیاته کړې، چې افراطیت نه یوازې د اسراییل لپاره ګواښ دی، بلکې د نړۍ ټولو هېوادونو، په ځانګړې توګه لوېدیځ هېوادونه به هم له دغه ګواښ څخه خوندي نه وي.
نوموړي خبرداری ورکړی، چې د افراطیت څپه کولای شي ډېر ژر د سیمې هېوادونه تر خپل اغېز لاندې کړي.
د اسراییل لومړي ادعا کړې، چې هېواد یې په تېر یو کال کې ایران او د دغه هېواد سیمهییزو ملګرو ته د پام وړ زیان اړولی دی.
هغه ټینګار کړی، چې اسراییل د منځني ختیځ څېره بدله کړې او دا بهیر به دوام ولري.
د یادونې ده، چې تازه د امریکا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو هم په عمان کې د تهران او واشنګټن ترمنځ د شنبې ورځې له مذاکراتو وړاندې په یوې پاډکسټ مرکه کې ټینګار کړی، چې ایران له متحدهایالاتونو سره په هره هوکړه کې باید د یورانیمو له غنيکېدو تېر شي.
روبیو زیاته کړې، له ایران سره د امریکا د اټومي مذاکراتو استازی سټیف ویټکاف دا خبره کړې چې ګواکې ایران ته به یوازې دومره اجازه وي، څو ۳.۶۷ سلنه غني شوي مواد ولري؛ خو دا خبره د هغو موادو ته اشاره ده، چې ایران یې یوازې واردولی شي، نه دا چې په خپل هېواد کې یې په دومره کچه غني کړي.
تازه د هند لومړي وزیر نرېندرا مودي په مشرۍ د کابینې تر یوې جنجالي غونډې وروسته هند اعلان وکړ، چې له پاکستان سره دا تړون یې ځنډولی دی.
همداراز یې پاکستانیانو ته ورکړل شوې ویزې لغوه کړې او په هند کې مېشتو پاکستانیانو ته یې ۴۸ ساعته وخت ورکړی، چې دغه هېواد پرېږدي.
دا پریکړې وروسته له هغې وشوې چې د مقبوضې کشمیر په سیاحتي سیمه "پهلګام" کې د ډزو یوه پېښه کې ۲۸ تنه ووژل شول.
خو اصلي پوښتنه دا ده: ایا هند دا حق لري چې په یوازې ځان، یو نړۍوال دوه اړخیز تړون لغوه کړي؟
سند طاس تړون د پاکستان او هند ترمنځ د نړۍوال بانک په منځګړیتوب د اوږدو خبرو اترو وروسته لاسلیک شو.
د هغه وخت د پاکستان ولسمشر ایوب خان او د هند لومړي وزیر جواهر لعل نهرو دا سند لاسلیک کړ.
د دې تړون له مخې، درې مهم سیندونه (سند، چناب، جهلم) پاکستان ته او درې نور (راوي، ستلج، بیاس) هند ته ورکړل شول.
که څه هم دا تړون د خپلو نیمګړتیاوو سره سره، د دواړو هېوادونو ترمنځ د ډېرو شخړو او جګړو پر وخت هم پر ځای پاتې شوی، خو له بده مرغه اوس د "اوبو ملتپالنې" سیاستونو ښکار شوی دی.
د سیندونو بندېدل، که د سیاستونو پلي کول؟
هند د دغه تړون د شراکت سربېره، څو ځلې د پاکستاني سیندونو پر سر بندونه جوړ کړي او د پاکستان اندېښنه دا ده، چې دا کار به د هېواد کرنیز اقتصاد ته درانه زیانونه ورسوي.
له سلال ډیم نیولې تر بګلیهار او کشن ګنګا پراجیکټ پورې دا شخړې تل د نړۍوالو ادارو او ثالثینو تر منځ حل شوي، خو اوس داسې ښکاري چې دا موضوع یوازې تخنیکي نه، بلکې سیاسي بڼه هم خپله کړې.
هغه ناستي چې نه دي ترسره شوي
د دې تړون یوه مهمه ماده دا ده، چې د دواړو هېوادونو د اوبو کمېشنران باید هر کال سره غونډه وکړي.
مګر سرچینې وايي، له تېرو درېیو کلونو راهیسې د هند د سخت دریځ له امله د پاکستان او هند تر منځ د "انډس واټر کمېشنرانو" غونډه نه ده شوې.
د دواړو هېوادونو د کمېشنرانو وروستۍ غونډه د ۲۰۲۲کال د مې په ۳۰مه او ۳۱مه په نوي ډیلي کې شوې وه، چې دا خپله د دغه تړون څخه سرغړونه ګڼل کېږي.
د سرچینو په وینا، د سند طاس تړون له مخې، باید د دواړو هېوادونو د کمېشنرانو غونډه هر کال یو ځل وشي.
ایا هند کولی شي تړون لغوه کړي؟
د نړۍوالو قوانینو له مخې، یو هېواد نه شي کولی چې یو دوه اړخیز تړون یو طرفه لغوه کړي، په ځانګړې توګه داسې تړونونه چې د نړۍوال بانک په ګډون تنظیم شوي وي، ان که د دواړو هېوادونو ترمنځ ډېپلوماتیکې اړیکې هم پرې شي، دا تړون لا هم نړۍوال مشروعیت لري.
د نړۍوالو اوبو د قانونونو له مخې، سیندونه چې له سرحدونو څخه تېرېږي، نړۍوال ملکیت ګڼل کېږي، ځکه چې دا اوبه د څو هېوادونو ترمنځ جریان لري او په ګډه د ټولو هېوادونو لپاره ارزښت لري.
هېڅ هېواد نه شي کولی، چې د بل هېواد د اوبو د حقونو سرغړونه وکړي، ځکه چې دا د نړۍوالو اصولو خلاف دی.
دا مسأله نه یوازې د اوبو د وېش موضوع ده، بلکې د هېوادونو ترمنځ د سولې، ثبات او همکارۍ یوې وسیلې ته هم بدلېږي.
لکه څنګه چې پروفېسر امت رنجن او پخواني وزیر سیف الدین سوز وایي، "سند طاس تړون" یوازې یو تړون نه دی، بلکې د جغرافیایي حقیقتونو یوه زېږنده ده.
د دې تړون له مخې، د سیندونو وېش د طبیعی او جغرافیایي شرایطو پر اساس شوی، چې هغه هېوادونه چې د دې سیندونو له لارې تېرېږي، باید د یو بل حقونه په پام کې ونیسي.
پایله
د سندھ طاس تړون، د هند او پاکستان ترمنځ د کرکې تر سیوري لاندې، د سولې یوه وړه شمع ده. که دا شمع هم ووژل شي، نو دواړه هېوادونه به نه یوازې د اوبو له ستونزې سره مخ شي، بلکې د یوه نوي بحران دروازې به هم پرانیزي.
له همدې امله، دا وخت د سړه سینه تصمیم، عقلاني بحثاو سیمهییزو حقیقتونو منل دي.
که دا تړون هم د سیاست قرباني شي، نو د سیمې راتلونکی نه یوازې له وږي او وچکالۍ ډک، بلکې له نوي تشدد سره هم مل وي.
له همدې امله، که هند او پاکستان سوله غواړي، که کرنیز ثبات غواړي، که چاپېریالي همغږي غواړي، باید دا تړون وساتي.