پاکستانی جنرال: د طالبانو او اسحاق ډار وروستۍ لیدنه د اختلافاتو حل څرګندوي

تېره ورځ د هندوستان، کشمیر په پهلګام سیمه کې وسله والو ۲۴ سیالانیان په ډزو ووژل، د هند حکومت ددغه ترهګریز برید پړه پر پاکستان واچوله.

زلمي خلیلزاد ددغه برید په تړاو د دواړو هیوادونو ترمنځ رامنځته شویو ترینګلو حالاتو په اړه په ایکس لیکلي: «په کشمیر کې د سیلانیانو قتل عام او دا چې د هند حکومت شک لري چې اسلام‌اباد د دې برید تر شا دی، د هند او پاکستان ترمنځ یې یوه ستره بحراني فضا رامنځته کړې، حتی د جګړې ګواښ هم مطرح شوی دی.»

نوموړي همدا راز زیاته کړې چې که څه هم دواړه هېوادونه د اټومي وسلو لرونکي دي، او دا ممکن د جګړې د پراخېدو مخه ونیسي، خو د دواړو هېوادونو د اټومي وسلو د جوړښت له مخې، هر لوری ممکن فکر وکړي چې لومړی برید کول به پرېکړه‌کوونکی وي.

خلیلزاد همدا ډول د دواړو هېوادونو ترمنځ د جګړې د مخنوي په موخه پاکستان ته لارښوونې کړي او لیکلي یې دي:« پاکستان باید دا ومني چې د تروریستي برید په اړه به رښتینی او شفاف تحقیق کوي؛داسې هوکړه وړاندې کړي چې دواړه هېوادونه به اجازه نه ورکوي چې د دوی خاوره د بل هېواد پر ضد د ګواښ لپاره وکارول شي؛ او د کشمیر د لانجې دایمي حل لپاره د خبرو وړاندیز وکړي.»

د افغانستان لپاره د امریکا دغه پخواني استازي لیکلي چې مشرف او واچپايي په دې موضوع کې رښتینې پرمختیا کړې وه، خو دوی ونه توانېدل چې دا هوکړه نهايي کړي او زیاترو یې سیاسي لاملونه لرل.

نوموړی لیکلي: «د تاریخي بې‌باورۍ، د هند د خلکو د غصې، او د پاکستان د پوځ د مشر د شخصیت (احساساتي او جګړه‌طلبه څرګندونو ته میلان لرونکی) په نظر کې نیولو سره، د دواړو هېوادونو مشران داسې نه ښکاري چې دې لارې ته چمتو وي.»

خلیلزاد همدا راز د متحده ایالاتو ولسمشر ډونالډ ټرمپ په اداره غږ کړی چې دا موضوع جدي ونیسي او مرسته وکړي چې دا وضعیت د جګړې پر لور لاړ نه شي.

یاده دې وي چې د پاکستان د ملي امنیت تر ناستې وروسته د دغه هېواد د دفاع وزیر خواجه اصف ویلي، چې هند د پاکستان په ځینو ښارونو کې د برید پلان لري. نوموړی وايي، که «زموږ پر خلکو برید وشي، نو د هند خلک به هم خوندي پاتې نه شي».

بل پلو د هند لومړي وزیر نریندرا مودي په کشمیر کې پر سیلانیانو له برید وروسته ژمنه وکړه چې د کشمیر وروستي ترهګریز برید عاملان به د « ځمکې تر پایه» تعقیب کړي او په سزا به یې ورسوي. دا څرګندونې داسې مهال شوي، چې هندي چارواکو ددغه پېښې دوه بریدګر پاکستانیان ښودلي دي.

پاکستان او هندوستان د کشمیر اوږده شخړه ترمنځ لري، وخت نا وخت د دواړو هېوادونو ترمنځ اړیکې ترینګلې کیږي او کله دا حالت تر جګړې ورسیږي، اوس تازه په کشمیر کې د وسله والو له لورې په سیانیانو برید د جګړې احتمال زیات کړی او دواړو هیوادونو یو بل ته ګواښونه کړي.

غني زیاته کړې چې بې‌سیم مخابراتو ټېلیفون عام او د خلکو ترمنځ یې د اړیکو په طریقه کې بدلون رامنځته کړی دی.

اشرف غني وايي چې پخوا به د خلکو او حکومتونو ترمنځ د معلوماتو تبادله ډېره ورو او محدوده وه، خو د ټېلیګراف او بیا د ټېلفون له رامنځته‌کېدو سره دا تبادله خورا چټکه شوې ده. هغه د امریکا د کورنۍ جګړې پرمهال د ټېلیګراف رول ته په اشارې ویلي چې دا د جګړې په مدیریت کې یو انقلاب و.

نوموړي څرګنده کړې چې پخوا به د یوه پیغام رسېدل اوونۍ او ان میاشتې وخت نیوه، خو نن سبا انسانان کولای شي د یوه «کلېک» په وسیله له نړۍ سره اړیکه ونیسي. نوموړي دا پرمختګ د مخابراتي زیربناوو د لویو پانګونو پایله بللې ده.

غني همداراز راډیو او ټلوېزیون د اغېزو یادونه هم کړې او وايي چې دغو وسایلو د خلکو او حکومتونو ترمنځ د اړیکو په پیاوړي کېدو کې ډېر مهم رول لوبولی دی. هغه وايي چې په خپل وخت کې يې ملت ته د پيغامونو د رسونې لپاره راډيو د يوې اغېزمنې وسيلې په توګه کاروله او د افغانستان ولس د «بي‌بي‌سي» له لارې د هغه غږ پېژانده.

نوموړي خبرداری ورکړی چې اوسني مخابراتي سېستمونه او ټولنیزې شبکې له قوي ګواښونو سره مخ دي؛ د ناسمو معلوماتو خپرېدل او سایبري بریدونه یې جدي ګواښونه ګڼلي دي. د غني په اند، نن سبا مېلیونونه انسانان پر درواغو باور کوي او دا وضعیت کولای شي ټولنې له کړکېچ سره مخ کړي.

محمداشرف غني زیاتوي چې انسانان باید پرېکړه وکړي چې له دغو بدلونونو سره څنګه چلند کوي. دی وايي: «ایا موږ، د یوه نړۍوالې ټولنې په توګه، چمتو یو چې په منطق یو بل سره وغږېږو، که نه بې‌باوري او تخریب زموږ راتلونکی وټاکي؟»

نوموړي له افغان ولس غوښتي چې د ټکنالوجۍ د اسانتیاوو تر څنګ باید د هغې له ګواښونو هم خبر وي او په وینا یې، «ټلیفون، انټرنېټ او ټلویزیون ځواکمن وسایل دي، خو باید د رښتیا، پوهې او یووالي لپاره ترې کار واخیستل شي.»

د پخواني خبریال داوود جنبش په کوربه‌توب د افغانستان د جمهوري نظام وروستي ولسمشر د خپل پوډکاسټ مرکې په دوام، نوموړي د نړۍوالو مخابراتي قوانینو د تاریخ په اړه هم وضاحت ورکړی. هغه وايي چې دا بهیر له ۱۸۶۵م کال راهیسې پیل شوی، کله چې ۲۰ اروپايي هېوادونه د ټېلګراف ټولنې په جوړېدو سره هوکړې ته ورسېدل او بیا وروسته، ټېلیفون، راډیو او نور وسایل هم تر همدې اصولو لاندې تنظیم شول.

د مخابراتو تحول، چې له تاریخي وسایلو لکه ټېلګراف، ټېلفون او راډیو پیل شوی، نن سبا د بې‌سیم ټکنالوجۍ، انټرنېټ او ټولنیزو شبکو تر عصري پړاوونو رسېدلی دی. دغو پرمختګونه نه یوازې انساني اړیکو ته چټکتیا ورکړې، بلکې د سیاسي، اقتصادي او ټولنیزو اړیکو بڼه یې هم بدله کړې ده.

غني په خپلې مرکه کې د مخابراتي وسایلو تاریخي ارزښتونه، ګټې او ننګونې هم روښانه کړې دي. هغه د نړۍوالو اصولو اړتیا ته په اشارې وايي چې د معلوماتو باور، خصوصي حریم او ټولنیز ثبات د خوندي‌توب لپاره اړین دي. د پرځېدلي جمهوري نظام وروستی ولسمشر دا څرګندونې داسې مهال کوي چې نړۍ د معلوماتي انقلاب له چټکو بدلونونو سره مخ ده او د دغو بدلونونو مدیریت سیاسي، تخنیکي او حقوقي همغږۍ ته اړتیا لري.

په دغو ناقانونه کډوالو کې د ۵ کورنیو ، ۵ نارینه، ۹ ښځې او ۲۳ ماشومان شامل دي.

د پاکستان حکومت دغه کډوال نن (پنجشنبه د غویي ۴مه) افغانستان ته ستانه کړي دي.

د چارواکو په وینا دا د بیرته ستنولو د دویم پړاو برخه وه، چې پکې د لومړي ځل لپاره د انګور اډې له لارې په رسمي ډول کډوال داوطلبانه خپل هېواد ته ستانه شوي.

د حکومتي چارواکو په وينا، دغو کډوالو اسناد نه درلودل. په دغو کډوالو کې د ACC اوPOR کارت لرونکي هم نه و شامل او جبري هم نه دي اېستل شوي.

د راپورونو له مخې، تر اوسه د ۲۰۲۳م کال د سپتمبر له ۱۷مې نېټې راهیسې ټولټال ۸۰۳۴ افغان کډوال د پاکستان له لارې افغانستان ته ستانه شوي دي. په دغه شمېر کې ۱۳۴۰ کورنۍ شاملې دي چې پکې دوه زره او ۲۵۳ یې نارینه، ۲ زره او ۶۶ ښځې او ۳ زره او ۷۱۵ ماشومان شامل وو.

د انګور اډې لار د ۲۰۲۳ کال له سپټمبر تر ۲۰۲۵ کال د فېبرورۍ تر ۲۵مې نېټې پرانیستې وه، خو د کړکېچ پر مهال د نورو ټولو پولو په څېر دا هم وتړل شوه. د طالبانو او پاکستاني چارواکو ترمنځ د خبرو وروسته یواځې د تورخم پوله د تګ راتګ لپاره پرانیستل شوې وه.

خو نن، د اپرېل ۲۴مه نېټه، د انګور اډې لار هم د افغانانو د اېستلو په موخه بېرته پرانیستل شوې ده.

بل خوا د تورخم له لارې هره ورځ د پآکستان حکومت په سلګونه افغان کډوال په جبري توګه افغانستان ته ستنوي.

د اپرېل په لومړۍ نېټه د افغان کډوالو ته د پاکستان وروستی ضرب الاجل پای ته ورسېد او له هغه وروسته د ددوی د شړلو جبري عملیات پیل شول.

په دویم پړاو کې تر اوسه پاکستان له ۸۰۰ زرو ډېر افغان کډوال جبري بېرته افغانستان ته ستانه کړي او لا هم دا لړۍ روانه ده.

روبین د پنجشنبې په ورځ، د غويي پر څلورمه، چې د ملا عمر د تلین ورځ ګنل کیږي، د بلخ ولایت مرکز مزار شریف ته رسېدلی.

نوموړي مزار ته له رسېدو سره هممهاله ویلي، چې د افغانستان طبيعي ښکلاوې او فرهنګي شتمني د دې وړ ده چې نړيوال يې د سفر لپاره انتخاب کړي.

د طالبانو د بلخ د اطلاعاتو او فرهنګ ریاست د سیا‌حت برخې مسوول عبدالواحد احدي ویلي، چې د اپرېل په میاشت کې بلخ ته ۱۴۹ بهرني سیلانیان ورغلي، چې دا د سیمې د سیاحت پر ودې دلالت کوي.

له دې وړاندې انجلو بریسان د جرمني د هومبرګ ښار یو ۶۵ کلن اوسېدونکی له خپل دوست مېنهارد ریدیڅکه سره یوځای له افغانستان نه د بایسکل پر مزل تېر شوی و.

د جرمني د بهرنیو چارو وزارت د افغانستان له سفره د کلکې ډډې کولو سپارښتنه کوي، خو بریسان او ملګري یې پریکړه وکړه چې پر ځان یې تجربه کړي.

دوی مخکې له دې هم په سوریه، ایران، اردن او پاکستان کې د بایسکل سفرونه کړي وو.

د افغانستان د سفر لپاره یې شپږ میاشتې تیاری نیولی و، د مونشن افغان سفارت ته یې هم سفر کړی و او د ویزې لپاره‌یې امنیتي ارزونې ورکړې وې.

په سفر کې دوی د طالبانو له خوا په ښارونو کې هر ځای له پلټنو سره مخ شوي، خو له افغانانو‌ یې د زړه له کومي میلمه‌پالنه تجربه کړې ده. د دوی لپاره خلک مهربانه، کنجکاو، خو ډېری وخت بې‌وسه وو.

د هایفن له لارې ترلاسه شویو معلوماتو له مخې، یو تبعید شوی شخص په داسې حالت کې و، چې د شپږو میاشتو نه کمه سزا یې بشپړه کړې وه. تبعید شوي اشخاص هغه کسان دي چې د غلا، برید او مخدره توکو د جرمونو له امله محکوم شوي دي، چې دا ډول جرمونه عموماً له شپږو میاشتو څخه کمې سزاوې لري.

نورو تبعید شویو کسانو جدي جرمونه لکه جنسي تیري، وژنه او ځینې نور جرایم ترسره کړي وو.

د بریټانیا د کورنیو چارو وزارت، چې د تبعیدونو مسوولیت لري، دقیق جرمونه نه دي څرګند کړي، خو تایید کړې یې ده چې دا تبعیدونه د بریتانیا د ټولنیز قانون د پلي کولو برخه وه.

دغه وزارت د هغو مجرمانو د شمېر په اړه هم تفصیل نه دی ورکړی، ځکه وېره ده چې دغه مجرمان په عام ډول و نه پېژندل شي.

په یوه ځانګړې پېښه کې، د طالبانو له واک ته رسېدا یوازې څو ورځې مخکې یو تبعید د یوې تجارتي الوتنې له لارې ترسره شو.

د بریټانیا د بهرنیو چارو وزارت او د عامه اړیکو د پراختیا دفتر د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته افغانستان ته دتګ په اړه خبرداری ورکړی.

د تبعیدونو په اړه معلوماتو کې راغلي چې یو بل تبعید شوی کس ۱۳ تر ۲۴ میاشتې بند او نورو تبعید شویو کسانو له دوو کلونو نه زیاته د بند سزا درلوده.

زوې ګارډنر، چې د مهاجرت د ګډې شورا پخوانۍ سیاسي مدیره وه، وویل: « افغانستان ته د خلکو تبعید کول 'ښکاره خطرناک' دي».

ویل کیږي په دې کې ډیری موافقه شوې ستنېدنې دي.

ډینیل سوهېګ، چې د بشري حقونو د مشورتي ادارې «سټنډ فار ال» مشر دی، وویل: « موافقه شوې ستنېدنې اکثراً هغه مهال کیږي چې د کورنیو چارو وزارت خلکو ته ووایي که دوی په ټاکل شوې موده کې پخپله ونه وځي، نو وبه نیول شي او په زور تبعید شي».