له خبریالانو د ملاتړ سازمان: د رسنیو شکایتونه دې د عادلانه مراجعو له‌خوا وڅېړل شي

د طالبانو د اقتصادي مرستیال دفتر ویلي، چې عبدالغني برادر د کجکي بند څخه د اروزګان دهراوود ولسوالۍ ته د برېښنا رسولو پروژه پرانیستې ده.

دا پروژه د ۲۰۱مېلیونه افغانیو په لګښت پلي شوې او د بشپړېدو په صورت کې به ۴۵۰۰ کورنۍ له برېښنا څخه برخمنې شي.

برادر د دې پروژې د پرانېستې په مراسمو کې له ملګرو ملتونو او د پاکې انرژۍ له ملاتړ کوونکو بنسټونو وغوښتل، چې د ګډ مسوولیت د درک له مخې دې له افغانستان سره د پاکې انرژۍ د تولید په برخه کې لازمه همکاريوکړي او هغه پروژې چې نړۍوالو بنسټونو درولي، بېرته پیل کړي.

هغه زیاته کړه، چې افغانستان له پخوا راهیسې پر وارداتي برېښنا متکي پاتې شوی او د هېواد ډېره برخه عواید پرې لګول کېږي، حال دا چې د هغه په وینا وارداتي برېښنا هم ګرانه ده او هم دوامداره نه ده.

نوموړی دغه راز وایي، چې که له داخلي سرچینو استفاده وشي، د وارداتي برېښنا پر وړاندې تکیه کمولی شي او هېواد تدریجاً ځان بسیاینې ته رسوي.

ملا برادرد د پاکې انرژۍ پر اهمیت ټینګار وکړ او ویې ویل، چې دا پروژې نه یوازې ارزانه برېښنا تولیدوي، بلکې د زیان‌ رسوونکو ګازونو د خپرېدو مخه نیسي، د اقلیمي بدلونونو پر وړاندې مبارزه کې مرسته کوي، د انرژۍ ثبات پیاوړی کوي، د تولید او کاري فرصتونو ظرفیت زیاتوي، بهر ته د اسعارو د وتلو مخه نیسي او د اقتصادي ودې لپاره مهم رول لري.

نوموړي دا هم وویل، چې افغانستان د نړۍوال اقلیم په خرابېدو کې هېڅ رول نه لري، خو د صنعتي لویو هېوادونو له لوري تر ټولو زیات اقلیمي زیانونه ورته رسېدلي دي.

هغه د سې شنبې په ورځ (د غويي ۹مه) له طالبانو غوښتي، چې سملاسي د نجونو پر وړاندې د ښوونځیو او پوهنتونونو دروازې پرانیزي څو هغوی وکولای شي خپلو هیلو ته ورسېږي.

نوموړي په کابل کې له یو شمېر محصلینو سره د لیدنې پر مهال وویل: «افغانستان د ټولو خلکو ګډ کور دی.»

کرزي له ځوانانو غوښتي، چې ملي یووالی او پیوستون لا ډېر پیاوړی کړي.

دا لومړی ځل نه دی، چې د افغانستان پخوانی ولسمشر د ښوونځیو او پوهنتونونو پر بیا پرانیستلو ټینګار کوي، بلکې تر دې وړاندې یې هم په وار-وار له طالبانو غوښتي چې د نجونو لپاره د عصري او رسمي زده‌کړو اجازه ورکړي.

د یادونې ده، چې حامد کرزي ویلي و چې ټولنې له زده‌کړو پرته پرمختګ نه شي کولای او د نجونو پر وړاندې د زده‌کړو د مرکزونو بند پاتې کېدل د پرمختګ پر وړاندې ستر خنډ دی.

نوموړي په خپلې اېکس‌پاڼې لیکلي و: «روښانه ده چې هېڅ ټولنه بې له علم او زده‌کړو ترقۍ او سوکالۍ ته نه رسېږي؛ له همدې امله په تاکيد سره بيا تکراروم چې د نجونو پر مخ د ښوونیزو مراکزو بند پاتې کېدل او د ښځو د کار ممانعت د هېواد د ترقۍ لپاره ستر خنډ دی.»

حامد کرزی دا څرګندونې داسې مهال کوي، چې نږدې څلور کاله کېږي چې افغان نجونې تر شپږم ټولګي پورته له عصري زده‌کړو له ټولو حقونو بې‌برخې دي.

نوموړي بنسټ د سه‌شنبې په ورځ (د اپرېل ۲۹مه) په یوه بیان کې زیاته کړې، چې یوازې د روان کال په اپرېل میاشت کې تر ۲۵۰زرو ډېر افغانان هېواد ته دننه شوي او په وینا یې، له دې ډلې شاوخوا ۹۶ زره یې په جبري ډول اېستل شوي دي.

د دغه سازمان د ویاند بابر بلوڅ په وینا، د افغانانو پراخ بېرته ستنېدل پر شته بشرپاله مرستو یو اضافي فشار وارد کړی، هغه بشرپاله سرچینې چې لا له وړاندې د مېلیونونو کسانو اړتیاوو ته په هېواد کې دننه ځواب بسنه نه کوي.

همداراز، د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ ویاند اندېښنه ښودلې چې راستنیدونکي، په ځانګړې توګه ښځې او نجونې په افغانستان کې د کار، زده‌کړې او د تګ راتګ د ازادۍ په برخو کې له سختو محدودیتونو سره مخ دي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ یو وار بیاد ایران او پاکستان پر حکومتونو غږ کړی، چې خپل هېواد ته د افغانانو ستنول باید په رضاکارانه، خوندي او درناوي سره ترسره شي او په دې تړاو یې ډاډمنتیا غوښتنه کړې ده.

دغه بنسټ د ۷.۵ مېلیارد ډالرو مالي مرستې غوښتنه کړې ده، تر څو بېرته راستنېدونکو ته د ژوند وسایل، د یوځای‌کېدو بهیر، مالي او ټرانسپورټي مرستې او په ځانګړې توګه د مېرمنو او نجونو اړتیاوو ته د پاملرنې ترڅنګ بنسټیزې اړتیاوې پوره کړي.

د ملګرو ملتونو د کډوالو عالي کمېشنرۍ د معلوماتو له‌مخې، د ۲۰۲۳ کال له پیل راهیسې تر ۳.۵ مېلیون ډېر افغانان هېواد ته ستانه شوي دي.

دا هغه شمیره ده، چې د نړۍوالو سازمانونو په باور نه یوازې د داخلي بې‌ځایه‌کېدو ګواښ ډېروي، بلکې اروپا ته د کډوالۍ لپاره د نویو هڅو امکان هم لوړوي.

دغه پروګرام د هغو افغانانو لپاره جوړ شوی، چې له امریکا سره یې مرستې کړي او اوس د ځانګړې ویزې یا کډوالۍ د پروګرام له لارې دغه هېواد ته د انتقال په تمه دي.

اوسمهال په (CARE) پروګرام کې شاوخوا ۶۰۰ مېلیونه ډالر پاتې دي، خو سپینې ماڼۍ وړاندیز کړی چې دا پیسې دې د پروګرام د بندېدو لپاره د ۲۰۲۵کال تر پایه پورې په منظم ډول وکارول شي.

فاکس نیوز دغه راز لیکلي، د امریکا د ملي امنیت شورا او د بهرنیو چارو وزارت د دوی پوښتنې ته چې ایا دغه پاتې پیسې به د افغانانو د انتقال لپاره ولګول شي که په فیلپین، قطر او البانیا کې د هغوی د پروسس مرکزونو د بندېدو لپاره وکارول شي، ځواب نه دی ورکړی.

د امریکا د بهرنیو چارو وزارت ویاند ویلي: «وزارت دا مهال د افغانانو د انتقال پروګرام او د(CARE)دفتر راتلونکی ارزوي، خو تر اوسه هېڅ وروستۍ پرېکړه نه ده شوې. د (CARE) دفتر اوس هم د هغو افغان متحدینو ملاتړ کوي چې له مخکې د پروسس لپاره بهرنیو مرکزونو ته انتقال شوي دي.»

مګر د دغه پروګرام په اړه پخوانیو سرتېرو اندېښنه ښودلې.

دغه پخواني سرتېري وایي، که چېرې دا پروګرام وتړل شي دا به د امریکا نوم بد کړي او هغو افغانانو ته به تاوان ورسوي، چې د امریکا پر ژمنو یې باور کړی و.

د امریکا د سمندري ځواکونو یو تجربه کار افسر شاون ونډایور، د (AfghanEvac) بنسټګر او مشر وویل: «د دوامدار ښه راغلاست پروګرام چې زموږ هېواد تر اوسه تجربه کړې د کډوالۍ تر ټولو خوندي او قانوني لار ده او پلټل شوو افغانانو ته اجازه ورکوي، چې زموږ ټولنو ته راشي، کار و بار پیل کړي او په داسې حال کې چې اوسمهال موږ د کاري ځواک له کمښت سره مخ یوو.»

ونډایور همداراز وویل، چې ټرمپ کولای شي د بایډن د ادارې پر ځینو نیمګړتیاوو ښه کار وکړي، ځکه د بایډن اداره دا پروسه دومره ورو ترسره کړه، چې خلک په پاکستان، افغانستان او شاوخوا ۹۰هېوادونو کې پاتې شول.

هغه زیاته کړه: «په ځانګړي ډول په پاکستان کې د بایډن اداره د افغانانو د ژر پروسس ژمنه کړې وه، خو تر اوسه یې خپله ژمنه نه ده پوره کړې. اوسمهال ۱۰زره افغانان په پاکستان کې بند پاتې دي، ځکه بایډن ونه شو کولای هغوی ته ژر ځای برابر کړي.»

شاون ونډایور ټینګار وکړ، چې "ولسمشر ټرمپ اوس دا چانس لري چې د پخوانیو پوځیانو او زموږ د جګړې متحدینو لپاره یو اتل ثابت شي او دا ثابته کړي چې کله امریکا ژمنه کوي، نو پوره کوي یې.»

د اپرېل په ۲۳مه نېټه د افغانانو د تخلیې ډلې له خوا د بهرنیو چارو وزیر مارکو روبیو، د دفاع وزیر پیټ هېګست، د کورني امنیت وزیرې کرسټي نوم او د ملي امنیت سلاکار مایکل والټز ته یو پرانیستی لیک لېږل شوی.

په دې لیک کې ویل شوي، چې تر ۲۵۰,۰۰۰ ډېر افغانان لا هم د انتقال د پروګرامونو په بهیر کې بند پاتې دي.

د جګړو څار متخصص بل روژیو ویلي: «طالبانو ثابته کړې چې هغوی له هغو افغانانو سره بې‌رحمانه چلند کړی او لا یې هم کوي، کوم چې له امریکا یا پخوانۍ افغان حکومت سره یې کار کړی و او دوی زرګونه کسان وژلي یا شکنجه کړي دي.»

نوموړي زیاته کړې: "طالبان هېڅ د باور وړ نه دي. د دوی تېرو کړنو دا ثابته کړې، لکه د دوحې د ناکام تړون ښکاره ماتول، القاعدې ته د امن ځای ورکول او له پخواني افغان حکومت سره د خبرو نه‌منل، دا ټول ښيي چې طالبانو هېڅکله ژمنې نه دي پوره کړې.»

د بښنې نړیوال سازمان کلني رپوټ د افغانستان د بشري وضعیت په اړه تریخ تصویر وړاندې کړی چې له ښځو، قومي او مذهبي اقلیتونو، سیاسي مخالفانو او رسنیو سره د طالبانو پر چلند پکې نیوکې شوې دي.

رپوټ وايي، د طالبانو تعزیري سزاګانې په ټول هېواد کې روانې دي. د ۲۰۲۴ کال له اپریل تر جون پورې ۱۷۹کسان چې ۱۴۷ نارینه، ۲۸ ښځې او ۴ هلکان پکې شامل وو، له ورته سزاګانو سره مخ شوي دي.

د دې مجازاتو لپاره تورونه اکثراً د زنا، کور نه د تېښتې، او لواطت ول، چې ښځې او نجونې یې زیاتره متاثرې کړې دي.

د ۲۰۲۱ کال له اګست راهیسې تر ۲۰۲۴ کال مارچ پورې د طالبانو د امر بالمعروف د غړو د ناعادلانه ځواک کارونې لږ تر لږه یو زر او ۳۳ پېښې ثبت شوې دي چې ۲۰۵ ښځې او نجونې او ۸۲۸ نارینه او هلکان پکې شاملیږي.

رپوټ وايي، چې د طالبانو له خوا عامه اعدامونه دوام لري او په فبروري کې درې کسان په عامه توګه اعدام شول، او یو بل کس د ۲۰۲۳ کال په نومبر کې اعدام شو. د نورو رپوټونو له مخې، د ۲۰۲۴ کال تر جولای پورې د طالبانو محکمو له۳۰۰ نه تر۶۰۰ پورې بندیانو ته د مرګ سزا ورکړې ده.

په مارچ کې رپوټونه ورکړل شوي چې طالبان کېدای شي د زنا په جرم د سنگسار سزا بیا پیل کړي.

د عامه اعدامونو او نورو سختو سزاګانو پر دوام نړیوالې ټولنې سختې نیوکې کړې دي چې د قانوني حقوقو نقض او د عادلانه محاکمې حقونو ته پام پکې نه کیږي.