په فرانسه کې جلاوطنه افغان خبریال حارث جمال زاده وایي، د یو شمېر نورو افغان خبریالانو په ملاتړ یې د «اوج نیوز» په نوم انلاین رسنۍ جوړه کړه. هغه ویلي، چې دغه رسنۍ یې د روان سیاسي وضعیت، د ښځو او بشري حقونو تر څنګ د ټولنیزو مسایلو د پوښښ لپاره رامنځته کړه.
نوموړي زیاته کړې: «دا رسنۍ د یو شمېر متعهدو خبریالانو په شخصي مالي مرسته چلېږي. هېڅ بنسټ او فرد یې مالي ملاتړ نه کوي.»
دغه انلاین رسنۍ د مئ درېیمه (د رسنیو نړۍوالې ورځ) داسې مهال خپل فعالیت اعلانوي چې طالبانو په افغانستان کې پر رسنیو سخت بندیزونه او محدودیتونه لګولي دي.
په افغانستان کې رسنیز فعالیتونه سانسور شوي او جلاوطنه رسنۍ د بیان ازادۍ د بې پرې خبرونو وړاندې کولو یوازینۍ مرجع ګڼل کېږي.
د ملګرو ملتونو د خوړو نړۍوال پروګرام وایي، چې په افغانستان کې هغه کورنۍ چې مشري یې ښځې کوي، له سختو اقتصادي ستونزو سره مخ دي. د دې ادارې د معلوماتو له مخې، دوه پر دریمه برخه ښځینه سرپرستې کورنۍ ان د لومړنیو خوړو د برابرولو توان نه لري.
دا شمېره د هغو کورنیو په پرتله چې مشري یې نارینه کوي ۲۰سلنه زیاته ده.
یاد سازمان خبرداری ورکړی، چې ډېری دغه کورنۍ یوازې د بشري مرستو پر بنسټ ژوند کوي.
په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام د دفتر مشر مومتینتا چیموکا وایي، چې په روان کال کې څه باندې ۱.۲ میلیونه مېندوارې او شیدې ورکوونکې میندې له خوارځواکۍ سره مخ دي.
نوموړې اندېښنه څرګنده کړې، چې ښايي په روان کال کې د خوارځواکو ماشومانو شمېر تر درې نیم میلیونو څخه هم واوړي او دغه بې ساري زیاتوالي له کبله به اړینو بېړنیو مرستو ته هم اړتیا پېښه شي.
هغې زیاته کړې: «د میندو او ماشومانو ملاتړ نه یوازې د دوی روغتیا لپاره بلکې د کورنیو د بقا لپاره هم ارزښت لري.»
هم مهاله د سویډن هېواد له لوري له یاد سازمان سره د میندو او ماشومانو د خوراځواکۍ مخنېوي لپاره څه باندې دوه میلیونه امریکایي ډالره مرسته هم شوې ده.
د خوړو نړۍوال پروګرام خبر ورکړی، چې په دغه نغدي مرستو به ۱۲۵ زره میندو او ماشومانو ته ۵۵۰ ټنه د خوارځواکۍ مخنېوي خواړه ووېشل شي.
د طالبانو په واکمنۍ کې افغانستان له سخت اقتصادي ناورین سره مخ دی، د بې روزګارۍ کچه ډېره شوې او نړۍوالو مرستندویه ادارو هم د دغه ډلې د سختدریځو قوانینو له کبله خپل دفترونه تړلي دي.
ملګرو ملتونو تر دې مخکې هم اندېښنه ښودلې، چې روان او راتلونکی کال به افغانان د لوږې له سختو څپو سره مخ شي.
د سره صلیب نړۍواله کمېټه وايي، چې له پاکستان او ایران څخه ډیری راستنېدونکي کډوال له سخت حالت سره مخ دي، او ان ځینې وختونه څلور کورنۍ د یوې خیمې لاندې ژوند کوي.
دغه سازمان په یوه خپاره کړي راپور کې ویلي، «هره ورځ په منځني ډول له څلورو تر شپږو زرو پورې افغان کډوال له ګاونډیو هیوادونو څخه راستنیږي، د لنډمهاله سرپناه نشتوالي په ګډون دایمي سرپناه یو له جدي ننګونو څخه ده، چې دوی ورسره لاس او ګرېوان دي.»
په دې راپور کې راغلي، چې یوازې د اپریل په میاشت کې، شاوخوا ۱۴۵،۰۰۰ افغان کډوال له پاکستان څخه ایستل شوي، چې د فبروري پرتله اته ځله زیات دي.
په ټولیزه توګه له دغه هیواد څخه شاوخوا یو میلیون کډوال افغانستان ته راستانه شوي دي.
د سره صلیب نړۍوالې کمېټې ویلي: «د دې زیاتیدونکي بحران د کچې او شدت په پام کې نیولو سره، مونږ اوس یو جامع بیړنی غوښتنه پیل کوو، چې موخه یې د راتلونکو دوو کلونو لپاره د ژوند ژغورنې مرستو چمتو کولو لپاره ۲۵ میلیون سویسي فرانک راټولول دي، په دغو مرستو کې به د بیا رغونې او بیا یوځای کیدو ملاتړ، عاید تولیدونکي فعالیتونه، مسلکي روزنې او نغدي پیسې شاملې وي.»
دغې بشرپاله کمېټې زیاته کړې، چې غوښتل شوې مرستې به د خطر سره مخ او زیان منونکو راستنیدونکو ته ځانګړې شي، په خاص ډول میندوارو میرمنې، بې سرپرسته ماشومان، عمر خوړلي خلک، معلولینو او بې سرپناه کورنۍ چې ډیره اړتیا لري.
د سره صلیب په خبره، هغه بشري ننګونې چې راستنیدونکي ورسره مخ دي "ژورې او زړه ماتونکې" دي.
ډیری کډوالو په پاکستان کې خپل ژوند، شتمنۍ او ثبات قرباني کړي دي او اوس افغانستان ته له راستنیدو وروسته له ډیرو ستونزو سره مخ دي.
د سره صلیب نړۍواله کمېټه ټینګار کوي، چې د کډوالو په منځ کې ماشومان اوس مهال تر ټولو ډیر د خوارځواکۍ له خطر سره مخ دي چې ځانګړي پاملرنې او د تغذیې ملاتړ ته بیړنۍ اړتیا لري.
د خوړو نړۍوال پروګرام وایي، چې د جاپان حکومت په افغانستان کې د خوړو له بحران او خوارځواکۍ سره د مبارزې لپاره له دغه سازمان سره ۷ میلیونه ډالره مرسته کړې ده.
د خوړو نړۍوال پروګرام (ډبلیو ایف پي) په خپره کړې اعلامیه کې راغلي، چې دا مالي مرسته د هغو وګړو د ملاتړ لپاره ده، چې د بشري او خوراکي بحرانونو څخه اغیزمن شوي او د درېیو میاشتو لپاره به په ټول افغانستان کې د دریو زرو کورنیو مساوي ملاتړ وکړي.
دغه سازمان زیاتوي، چې له دغې مرستې سره به وکولی شي کورنیو ته، په ځانګړې توګه میندوارو او شیدې ورکوونکو میندو او خوارځواکۍ لرونکو ماشومانو ته د خوړو مرستې چمتو کړي.
د جاپان دا اقدام په داسې وخت کې کیږي، چې د افغانستان نږدې دریمه برخه نفوس د خوراکي توکو بیړنیو مرستو ته اړتیا لري.
په افغانستان کې خوارځواکي دا مهال خپلې لوړې کچې ته رسیدلې ده، چې ښځې او ماشومان په ځانګړي ډول د دې بحران له پایلو څخه کړېږي.
په کابل کې د جاپان سفیر، تاکایوشي کورومیا وویل، چې دغه مرسته به په کابل کې د خوارځواکۍ کلینیکونه تمویل کړي، چیرې چې سلګونه میندواره او شیدې ورکونکې میندې او د دوی ماشومان د تغذیې خدمات ترلاسه کوي.
د جاپان سفیر زیاته کړه: «دا زړه ماتوونکې وه چې دومره ډیرې افغان میندې او ماشومان په خوارځواکۍ اخته وو.خو دا هڅونکې وه چې د خوړو د نړۍوال پروګرام او د هغوی د شریکانو هڅې مې ولیدلې چې دې خلکو ته حیاتي مرستې چمتو کوي او د دوی تغذیوي او روغتیا حالتو ته پاملرنه کوي.»
له بلې خوا، په افغانستان کې د خوړو نړۍوال پروګرام مرستیال هارالډ مانهارټ هم په دې وویل، چې ښځې او نجونې په افغانستان کې د خوارځواکۍ د بحران له امله لا هم ځورېږي. «سره له دې چې مالي ننګونې او د بودیجې سخت کمښت دی، زه د جاپان حکومت په څیر شریکانو د سخاوت څخه مننه کوم، چې ډبلیو ایف پي کولی شي په ټول افغانستان کې د ښځو او ماشومانو ملاتړ وکړي.»
د یادولو وړ ده، چې د جاپان حکومت له ۲۰۲۱ کال راهیسې په افغانستان کې د مختلفو بشري او بیړنیو خوراکي مرستو پروګرامونو لپاره ۹۳ میلیون ډالر مرسته کړې ده.
همدارنګه، د ۲۰۲۳ کال د اکتوبر په میاشت کې د افغانستان په لویدیځ کې د ویجاړونکې زلزلې وروسته، یاد هیواد د بیړني غبرګون لپاره یو میلیون ډالر ځانګړي کړل.
د بښنې نړۍوال سازمان د رسنیو د ازادۍ نړۍوالې ورځې په مناسبت په یوه خپره کړې مقاله کې ویلي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان لا هم د رسنیو د ازادۍ په برخه کې یو له بدترینو هېوادونو څخه دی.
دغه سازمان زیاتوي، «طالبان په بې رحمۍ سره د بیان د ازادۍ ځپلو ته دوام ورکوي، د ځینو رسنیو په فعالیت یې بندیز لګولی او د هغوی خپرونې یې محدودې کړي دي.»
په مقاله کې راغلي، طالبان په ناقانونه ډول هغه خبریالان بندیانوي او شکنجه کوي، چې د دوی د سختو تګلارو او قوانینو په اړه انتقادي راپورونه خپروي.
د بښنې نړۍوال سازمان په خپله لیکنه کې په ۲۰۲۴ کال کې د یوناما خپور کړي راپور ته په اشارې سره وایي، چې د ۲۰۲۱ کال د اګست میاشت څخه تر ۲۰۲۴ کال پورې د طالبانو لهخوا د ۳۳۶ خبریالانو او رسنیو کارمندانو د خپل سري نیولو، شکنجې، ناوړه چلندونو او کواښلو راپورونه ورکړل شوي دي.
طالبانو په افغانستان کې د بیا ځلې واک ترلاسه کولو وروسته په هېواد کې د ټلویزیون او راډیوګانو په ګډون ډیری رسنۍ د دوی په تکلارو د نیوکو له امله بندې او یا هم ځنډولي دي.
دغې سخت دریځې ډلې پر هغو خبریالانو او شنونکو هم محدودیتونه لګولي، چې له هیواده بهر د ځینو رسنیو لپاره کار او یا ورسره همکاري لري.
د رسنیو او بیان پر ازادۍ د خپل دوامداره برید د یوې برخې په توګه، طالبانو په رسنیو کې پر ژوندیو سیاسي خبرو اترو محدودیتونه لګولي، او انپه رسنیو کې کسان طالبان ټاکي، چې څوک مرکه کولی شي او څه ووايي.
د یادولو وړ ده، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لسګونه رسنۍ وتړل شوې، سلګونه خبریالان له دندو بېبرخې شول، پر ګڼو ټلوېزیوني چینلونو د ساه کښو د انځورونو خپرول منعه اعلان شول او په ټولو رسنیو کې د موسیقي پر خپرولو شدید بندیزونه ولګېدل.
که څه هم د خبریالانو ملاتړو بنسټونو په وار- وار له طالبانو د دغو بندیزونو او محدودیتونو د لرېکېدو غوښتنه کړې، خو دا ډله رسنیو ته د دوښمن په سترګه ګوري او د یادو بنسټونو غوښتنې یې له پامه غورځولي دي.
د ماډرن پاليسي پاڼې په یوې خپرې کړې مقاله کې ویل شوي د «داعش خراسان» ډلې فعالیتونه په افغانستان کې مخ په پراخیدو دي او له همدې کبله د سیمې په ګدون ګاونډیو هېوادونو ته هم له یادې ترهګرې ډلې څخه جدي ګواښونه پېښ دي.
په مقاله کې راغلي، چې داعش په افغانستان کې د واک له خلا او د څار له نشتوالي څخه په ګټې اخیستنې خپل فعالیتونه چټک او پراخ کړي دي.
همدا راز د ملګرو د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ ویل شوي، چې داعش نه یوازې د افغانستان دننه، بلکې د سیمې په کچه هم یو مخ په زیاتېدونکی خطر ګڼل کېږي.
مقاله وړاندې کاږي، چې د طالبانو د واک ته رسیدو سره سم د پاکستان پر ضد جنګیدونکې «ټي ټي پي» وسله والې ډلې هم په افغانستان کې خوندي پناه ځایونه موندلي او له هماغه ځایه خپل بریدونه تنظیموي.
اندېښنه ښودل شوې، چې پر کابل واکمنو د پاکستاني طالبانو تحریک د مهارلو لپاره جدي اقدامات نه دي کړي.
په مقاله کې زیاته شوې، چې د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد په وار وار پاکستان تورن کړی چې ګوندې د «خطرناکو ترهګرو ډلو» کوربه دی.
د هغه دغو څرګندونو د پاکستاني چارواکو او امنیتي کارپوهانو جدي غبرګونونه هم راپارولي دي.
د خلیلزاد دا څرګندونې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان دننه له روان امنیتي ناورین څخه د خلکو پام اړولو لپاره ګڼل شوي دي.
همدا راز پر خلیلزاد تور لګول شوی، چې د دوحې په تړون کې یې له طالبانو څخه د ترهګرۍ ضد اقداماتو اړوند هېڅ ډول عملي تضمین نه دی اخیستی او په لوی لاس یې د پخواني جمهوري نظام پر ځای طالبانو ته سیاسي مشروعیت ورکړ.
د یاد نظام پرځېدل او له افغانستان نه د بهرنیو ځواکونو له کړکېچه ډک وتل هم د دوحې تړون مستقیمې پایلې بلل شوې دي.
د مقالې په پای کې ټینګار شوی، چې نړۍواله ټولنه باید طالبان اړ کړي، څو د داعش سربېره د پاکستاني طالبانو پر ضد جدي اقدامات وکړي او د سیمې له هېوادونو سر په همکارۍ د افغانستان دننه مخ پر زیاتیدونکي ترهګریزو ګواښونو مخه ډب کړي.