د بښنې نړۍوال سازمان د رسنیو د ازادۍ نړۍوالې ورځې په مناسبت په یوه خپره کړې مقاله کې ویلي، چې د طالبانو تر واک لاندې افغانستان لا هم د رسنیو د ازادۍ په برخه کې یو له بدترینو هېوادونو څخه دی.
دغه سازمان زیاتوي، «طالبان په بې رحمۍ سره د بیان د ازادۍ ځپلو ته دوام ورکوي، د ځینو رسنیو په فعالیت یې بندیز لګولی او د هغوی خپرونې یې محدودې کړي دي.»
په مقاله کې راغلي، طالبان په ناقانونه ډول هغه خبریالان بندیانوي او شکنجه کوي، چې د دوی د سختو تګلارو او قوانینو په اړه انتقادي راپورونه خپروي.
د بښنې نړۍوال سازمان په خپله لیکنه کې په ۲۰۲۴ کال کې د یوناما خپور کړي راپور ته په اشارې سره وایي، چې د ۲۰۲۱ کال د اګست میاشت څخه تر ۲۰۲۴ کال پورې د طالبانو لهخوا د ۳۳۶ خبریالانو او رسنیو کارمندانو د خپل سري نیولو، شکنجې، ناوړه چلندونو او کواښلو راپورونه ورکړل شوي دي.
طالبانو په افغانستان کې د بیا ځلې واک ترلاسه کولو وروسته په هېواد کې د ټلویزیون او راډیوګانو په ګډون ډیری رسنۍ د دوی په تکلارو د نیوکو له امله بندې او یا هم ځنډولي دي.
دغې سخت دریځې ډلې پر هغو خبریالانو او شنونکو هم محدودیتونه لګولي، چې له هیواده بهر د ځینو رسنیو لپاره کار او یا ورسره همکاري لري.
د رسنیو او بیان پر ازادۍ د خپل دوامداره برید د یوې برخې په توګه، طالبانو په رسنیو کې پر ژوندیو سیاسي خبرو اترو محدودیتونه لګولي، او انپه رسنیو کې کسان طالبان ټاکي، چې څوک مرکه کولی شي او څه ووايي.
د یادولو وړ ده، چې په افغانستان کې د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لسګونه رسنۍ وتړل شوې، سلګونه خبریالان له دندو بېبرخې شول، پر ګڼو ټلوېزیوني چینلونو د ساه کښو د انځورونو خپرول منعه اعلان شول او په ټولو رسنیو کې د موسیقي پر خپرولو شدید بندیزونه ولګېدل.
که څه هم د خبریالانو ملاتړو بنسټونو په وار- وار له طالبانو د دغو بندیزونو او محدودیتونو د لرېکېدو غوښتنه کړې، خو دا ډله رسنیو ته د دوښمن په سترګه ګوري او د یادو بنسټونو غوښتنې یې له پامه غورځولي دي.
د ماډرن پاليسي پاڼې په یوې خپرې کړې مقاله کې ویل شوي د «داعش خراسان» ډلې فعالیتونه په افغانستان کې مخ په پراخیدو دي او له همدې کبله د سیمې په ګدون ګاونډیو هېوادونو ته هم له یادې ترهګرې ډلې څخه جدي ګواښونه پېښ دي.
په مقاله کې راغلي، چې داعش په افغانستان کې د واک له خلا او د څار له نشتوالي څخه په ګټې اخیستنې خپل فعالیتونه چټک او پراخ کړي دي.
همدا راز د ملګرو د ملګرو ملتونو د راپور پر بنسټ ویل شوي، چې داعش نه یوازې د افغانستان دننه، بلکې د سیمې په کچه هم یو مخ په زیاتېدونکی خطر ګڼل کېږي.
مقاله وړاندې کاږي، چې د طالبانو د واک ته رسیدو سره سم د پاکستان پر ضد جنګیدونکې «ټي ټي پي» وسله والې ډلې هم په افغانستان کې خوندي پناه ځایونه موندلي او له هماغه ځایه خپل بریدونه تنظیموي.
اندېښنه ښودل شوې، چې پر کابل واکمنو د پاکستاني طالبانو تحریک د مهارلو لپاره جدي اقدامات نه دي کړي.
په مقاله کې زیاته شوې، چې د افغانستان د سولې لپاره د امریکا پخواني استازي زلمي خلیلزاد په وار وار پاکستان تورن کړی چې ګوندې د «خطرناکو ترهګرو ډلو» کوربه دی.
د هغه دغو څرګندونو د پاکستاني چارواکو او امنیتي کارپوهانو جدي غبرګونونه هم راپارولي دي.
د خلیلزاد دا څرګندونې د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان دننه له روان امنیتي ناورین څخه د خلکو پام اړولو لپاره ګڼل شوي دي.
همدا راز پر خلیلزاد تور لګول شوی، چې د دوحې په تړون کې یې له طالبانو څخه د ترهګرۍ ضد اقداماتو اړوند هېڅ ډول عملي تضمین نه دی اخیستی او په لوی لاس یې د پخواني جمهوري نظام پر ځای طالبانو ته سیاسي مشروعیت ورکړ.
د یاد نظام پرځېدل او له افغانستان نه د بهرنیو ځواکونو له کړکېچه ډک وتل هم د دوحې تړون مستقیمې پایلې بلل شوې دي.
د مقالې په پای کې ټینګار شوی، چې نړۍواله ټولنه باید طالبان اړ کړي، څو د داعش سربېره د پاکستاني طالبانو پر ضد جدي اقدامات وکړي او د سیمې له هېوادونو سر په همکارۍ د افغانستان دننه مخ پر زیاتیدونکي ترهګریزو ګواښونو مخه ډب کړي.
د طالبانو تر سختدریځې واکمنۍ وړاندې د مخکني جمهوري نظام پرمهال نږدې دوه زره ښځې په بېلابېلو برخو کې د افغاستان په ګوډ ګوډ کې له رسنیو سره په دندو بوختې وې. د طالبانو له سختو بندیزونو وروسته یو شمېر ښځینه خبریالانې مجبورې شوې، چې هېواد پرېږدي.
د جګړې او سولې راپور ورکوونکي انسټیټیوټ (IWPR) په یوه تازه راپور کې ویلي، چې طالبانو نه یوازې د دغو ښځینه وو غږ چوپ کړی، بلکې د دوی ټولنیز او رسنیز حضور یې هم له منځه وړی دی.
صوفیا ناصري هم له همدې ډلې یوه ده، چې اوس په برېټانیا کې ژوند کوي. دې ۲۷ کلنې خبریالې په افغانستان کې د ازادو رسنیو ملاتړ ادارې (نۍ) کې د ژورنالېزم تر دوه کلنو زده کړو وروسته رسنیز فعالیت پېل کړ، خو د طالبانو په راتګ سره یې دنده هم له لاسه ورکړه. نوموړې وویل: « طالبانو زما خوبونه له خاورو سره خاورې کړل. زه یوازې له دندې نه یم بې برخې شوې، بلکې خپل غږ هم بایللی.»
د طالبانو بیا راتګ د افغان مېرمنو ژوند له بېساري ټولنیزو، کلتوري او اقتصادي محدودیتونو سره مخ کړی.
سمیه ولیزاده چې د افغانستان د خبریالانو مرکز سره کار کوي وايي: «نږدې ۸۰ سلنه ښځینه خبریالانې له هېواده وتلې دي.»
هغې زیاته کړه، طالبان د تېرو دریو کلونو په ترڅ کې ۲۲ محدودوونکي فرمانونه صادر کړي، چې ډېری یې د ښځو پر ضد وو.
له دې ډلې یوه دا هم ده چې نارینه خبریالان نه شي کولای له ښځینه سرچینو سره مرکې یا ټلیفوني خبرې وکړي.
همدا راز یو شمېر ښځینه یوټیوبرانې هم له فعالیتونو څخه منعه کړای شوي دي.
یوه بله ښځینه خبریاله چې لا هم په افغانستان کې ژوند کوي او نه غواړي نوم یې خپور شي شپږ کاله یې د کابل په سویل کې له یوې سیمه ییزې راډیو سره کار کاوه.
هغې وویل: «موږ د میندوارۍ، جنسي روغتیا او ټولنیزو موضوعاتو په اړه خپرونې درلودې. موسیقي مو خپروله او د هغو ښځو غږ مو پورته کاوه چې د ټولنې له نظره پټې وې.
خو د طالبانو له راتګ سره دا هر څه بند شول. اوس بې کارۍ له ژونده زړه تورې کړې یم.»
تاج الدین چې په بدخشان کې یې له ښځو سره د رسنیو په برخه کې ۲۰ کاله کار کړی اندېښنه څرګندوي، چې د ښځینه خبریالانو نشتوالي په کلیوالي سیمو کې د ښځینه وو پر وړاندې ځنې جدي ننګوونې له رسنیز کیدو پټې ساتلې دي.
هغه زیاته کړه: «په دغو سیمو کې د ښځو د بشري حقونو وضعیت دومره خراب دی چې بیانول یې سخت دي او دا ځکه چې ښځینه خبریالانې نشته. دا ستونزې هلته پټې پاتې شوي او هېڅکله رسنیو ته نه رسیږي.»
د جګړې او سولې د راپور ورکوونکي انسټیټیوټ په راپور کې همدا راز اندېښنه ښودل شوې، چې اوسمهال په هېواد کې یوټیوبرانو د خبریالانو ځای نیولی او له همدې کبله مسلکي خبریالي هم زیانمنه شوې ده.
طالبانو د هېواد په ډېری ولایتونو کې ټلوېزیوني خپرونې له دې کبله بندې کړي، چې ملا هبتالله د ساه کښو انځورونو خپرول منعه اعلان کړي دي.
همدا راز د پلازمېنې کابل په ګدون د هېواد په ټولو ولایتونو کې د خبریالانو خبرونه سانسور شوي او سیاسي خپرونې هم د طالبانو تر ځانګړي څار وروسته خپرېږي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي نصیراحمد فایق ټینګار کړی چې د دغه سازمان په بحثونو او خبرواترو کې طالبانو ته د افغانستان د دایمي استازولۍ څوکۍ د سپارلو لپاره هېڅراز هوکړه یا طرحه نشته.
نوموړي د شنبې په ورځ (غويي ۱۳مه) د خپلې اېکسپاڼې له لارې په یوه بیان کې زیاته کړې چې د یوناما دفتر هېڅ کارکوونکی نهشي کولای او نباید د ملګرو ملتونو او افغانانو په استازیتوب نامسوولانه څرګندونې وکړي.
په ملګرو ملتونو کې د افغانستان استازي د هېواد د سیاسي مسئلې د حل لپاره د دغه سازمان د سرمنشي د هڅو او نېک نیت هرکلی کړی دی. فایق همداراز خبرداری ورکړی، هره هغه طرحه چې موخه یې د شفافیت، پليکېدو تضمین، ملموس پرمختګ او د افغانستان په سیاسي او ټولنیز وضعیت کې له بنسټیزو بدلونونو پرته د امتیازاتو ورکول یا له طالبانو سره اړیکې عادي کول وي، افغانان به یې ونه مني.
نوموړي زیاته کړې، هر سیاسي پلان یا نوښت باید د افغان ولس د مشروع استازو په ګډون د ډېموکراټیکو ځواکونو او ښځو په مشورې او هوکړې سره وړاندې شي او د هغوی له حضور پرته دا نهشي منل کېدای.
نصیراحمد فایق دا څرګندونې وروسته تر هغې کوي چې له دې وړاندې باوري سرچینو د ملګرو ملتونو په حواله افغانستان انټرنشنل ته ویلي، د دغه سازمان ډېپلوماټانو د افغانستان د سیاسي حللارې او همداراز په ملګرو ملتونو کې د طالبانو استازي سهیل شاهین ته د افغانستان څوکۍ د سپارلو پر سر سلامشورې کړې دي.
سرچینې زیاته کړې، دا خبرې د ملګرو ملتونو د هغې سیاسي طرحې په چوکاټ کې روانې دي چې موخه یې له نړۍوالې ټولنې سره د افغانستان یو ځای کول دي. په دې طرحه کې درې مهم شرطونه د طالبانو له لوري وړاندې شوي او همداراز نړۍوالې ټولنې هم خپل درې شرطونه دغې ډلې ته وړاندې کړي دي.
د افغانستان په ټلوېزیونونو او راډیوګانو کې چې یو وخت موسیقي، تفریحي او فرهنګي خپرونې، خبرونه او ازاد سیاسي او اقتصادي پروګرامونه خپرېدل؛ اوس دغه ځای نعتونو، دیني خپرونو، د طالبانو د ځانمرګو بریدونو مستندونو، فلتر شویو سیاسي بحثونو او د دوی له خوښې سره سم پروګرامونو نیولی دی.
پر افغانستان د طالبانو له بیا واکمنېدو وروسته لسګونه رسنۍ وتړل شوې، سلګونه خبریالان له دندو بېبرخې شول، پر ګڼو ټلوېزیوني چینلونو د ژونديو موجوداتو د انځورونو خپرول منع اعلان شول او په ټولو رسنیو کې د موسیقي پر خپرولو شدید بندیزونه ولګېدل.
د ښځو ونډه چې په رسنیو کې د پرمختګ یو له مهمو نښو بلل کېده او ژورنالېزم د نوې ټولنې د جوړېدو لپاره یو بنسټیز رکن و؛ خو د یادې ډلې له واکمنېدو وروسته دا ټول پرمختګونه د یوه سېستماتیک فشار، سانسور او وېرې له امله لهمنځه تللي دي.
که څه هم د خبریالانو ملاتړو بنسټونو په وار-وار له طالبانو د دغو بندیزونو او محدودیتونو د لرېکېدو غوښتنه کړې، خو دا ډله رسنیو ته د دوښمن په سترګه ګوري او د یادو بنسټونو غوښتنې یې له پامه غورځولي دي.
د یوې خبریالې کیسه؛ له خبریالۍ تر کډوالۍ
د هلمند ولایت یوه خبریاله چې دا مهال په یوه درېیم هېواد کې له ناڅرګند برخلیک سره مخ ده، د نوم نهښودلو په شرط له افغانستان انټرنشنل-پښتو سره په خبرو کې وایي، چې په ډېرو رسنیو په ځانګړې توګه د هېواد په سوېلي ولایتونو کې د ښځو غږ خاموش شوی، جنسیتي توازن له منځه تللی او ټولنیز حقونه تر پښو لاندې شوي دي.
نوموړې دا څرګندونې د مطبوعاتو د ازادۍ د نړۍوالې ورځې په مناسبت وکړې او زیاته یې کړه: «زه یو وخت په هلمند ولایت کې یوازینۍ فعاله ښځینه خبریاله وم. زما کار یوازې راپور جوړول نه و، بلکې ما د هغو ښځو کیسې راټولولې چې هېچا یې غږ نه اورېده. زموږ په ولایت کې هېڅ ښځینه خبریاله نه ده پاتې. یو وخت چې زموږ غږونه د راډیو له څپو اورېدل کېدل، نن هلته چوپه چوپتیا خوره ده.»
یاده خبریاله دا چوپتیا یوازې د رسنۍ د چوپتیا نښه نه، بلکې دا د ښځو د غږ د ورکېدو، د جنسیتي توازن د ماتېدو او د ټولنیزو حقونو د لهمنځه وړلو یوه ښکاره ننداره بولي.
په افغانستان کې د رسنیو فعالیت او د خبریالانو وضعیت په بېساري ډول له ستونزو سره مل دی او دغه ستونزې د هرې ورځې په تېرېدو سره د زیاتېدو په حال کې دي.
د رسنیو بندېدل او د ساهکښو پر انځورونو د طالبانو بندیزونه
دغې ډلې د ټولو ساهکښو پر انځورونو د بندیز په دوام تر اوسه پورې لږترلږه ۱۶ ولایتونه له دغه رسنیز پوښښ څخه منع کړي، چې دغه اقدام د خبریالانو، رسنیو او د بیان د ازادۍ د ملاتړکوونکو د سختو اندېښنو لامل ګرځېدلی دی.
کندهار، تخار، بادغیس، هلمند، ننګرهار، بغلان، جوزجان، فراه، پنجشېر، کندوز، نورستان، بامیان، بدخشان، نیمروز، پروان او زابل هغه ولایتونه دي، چې پکې د ساهکښو انځورونو خپرول منع شوي دي.
د افغانستان له خبریالانو د ملاتړ سازمان د وروستیو معلوماتو پر بنسټ، د رسنیو پرځېدو، د کارکوونکو کمښت او د بیان د ازادۍ د محدودیتونو نښېنښانې ورځ تر بلې پراخېږي.
د جمهوري نظام په دوره کې یعنې تر ۲۰۲۱ زېږدیز کال مخکې په افغانستان کې ۵۴۷ راجسټر شوې رسنۍ فعالې وې.
دغو رسنیو په چاپي، غږیزو، انځوریزو او انلاین برخو کې فعالیت درلود، خو دمګړۍ دا شمېر یوازې ۲۹۶ ته راکم شوی، یعنې نږدې نیمايي رسنیو یا خپل فعالیت بند کړی او یا د امنیتي، اقتصادي او د حاکم رژیم د سیاسي فشارونو له امله له رسنیز ډګره څنډې ته شوې دي. دا کمښت یوازې د شمېر له اړخه نه، بلکې د جغرافیایي پراخوالي له پلوه هم د رسنیو لاسرسی خورا محدود کړی دی.
دا په داسې حال کې ده، چې د بېپولې خبریالانو سازمان د سوېلي اسیا د څانګې مشرې سیلین مرسیر ویلي، د رسنیو پر وړاندې د طالبانو «ایډیالوژیکي او ظالمانه» چلند په وروستیو میاشتو کې سخت شوی دی، چې د ګڼو رسنیو د تړل کېدو لامل شوی دی.
اخوا، د جلا وطنه افغان خبریالانو ټولنې په خپل یوه کلني راپور کې د زیاتو رسنیو د بندېدو لوی لامل د طالبانو بیا ځلې واکمنېدل او په رسنیو سخت بندیزونه په ګوته کړي. کابل نیوز، ازادۍ راډيو، امریکا غږ، تجلا، اېستګاهها، الینا، دانش، رعنا، پنجره ورځپاڼه، بانوان، همېشه بهار، انعکاس، نهاد، انبیر، کاوون، شپږ راډيوګانې په بغلان، ۱۵ رسنۍ په ننګرهار او ۱۱ نورې په تخار کې هغه راډیو ټلوېزیونونه دي، چې د یاد بنسټ په راپور کې یې یادونه شوې ده. دغه رسنۍ په میدان وردګو، فاریاب، نورستان، تخار، خوست، کابل، بدخشان، ننګرهار، بلخ، سرپل، لغمان او بغلان ولایتونو کې بندې شوې دي.
افغانستان انټرنشنل بیا له دغه نوملړه په ننګرهار کې د همېشه بهار راډيو ټلوېزون په اړه کره معلومات ترلاسه کړي، چې د لنډې مودې لپاره تړل شوې وه، خو اوس یې فعالیت روان دی.
د دې ټولنې مشر صدیقالله توحیدي افغانستان انټرنشنل ته وویل: «کومې رسنۍ چې بندې شوي، ځينې یې مستقیم بندې شوي، ځينې رسنۍ د مالي امکاناتو له امله بندې شوي، ځينو یې خپله خپل فعالیت بند کړی هغه هم ځکه چې پروژې او اعلانونه نه شته او تر څنګ یې فشار او ګواښونه زیات دي.»
که څه هم په دغه خپاره شوي نوملړ کې په ننګرهار ولایت کې د نرګس راډیو په اړه څه ویل شوي نه دي، خو دغه راډيو په ننګرهار کې د ښځو لپاره ځانګړې راډيو وه چې د شایق نېټورک تر چتر لاندې یې فعالیت کاوه. د دغه نېټورک د مسولینو په وینا، یاده راډیو د طالبانو له راتګ سره د ننګرهار د هغه وخت والي مولوي ندامحمد ندیم لهخوا تړل شوې وه.
د شایق نېټورک بسنټګر شفیق الله شایق افغانستان انټرنشنل ته وویل:«د طالبانو د واکمنۍ په لومړیو ورځو کې د رسنیو د چارو د څارنې لپاره د شاوخوا ۲۰ کسانو یوې ډلې د اطلاعاتو او کلتور وزارت لهخوا لارښوونې صادرې کړې.
د ننګرهار والي ندامحمد ندیم په غېر رسمي ډول د موقتې مودې لپاره د نرګس راډیو د فعالیتونو د ځنډولو امر وکړ، خو دغه «لنډمهالی» تعلیق تر نن ورځې پورې غځول شوی او د نرګس راډیو خاموشه ده.»
ښاغلي شایق د هغې پوښتنې په ځواب کې چې ولې نرګس راډیو وتړل شوه، وویل: «نرګس راډیو د ښځو د ونډې او په رسنیو کې د فعال رول له امله د محدودیتونو اصلي هدف ګرځېدلی. ښځینه کارکونکې، د وېرې او ناامنۍ له امله مجبوره شوې چې خپلې دندې پرېږدي.»
د افغانستان د رسنیو وضعیت په داسې حال کې ناوړه بلل کېږي، چې د جمهوریت په دوران کې رسنۍ نه یوازې د معلوماتو د خپراوي سرچینې وې، بلکې د خلکو د نظرونو، سیاسي نیوکو او مدني فعالیتونو اصلي دریځ بلل کېدل.
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو سره په ننګرهار کې د انعکاس راډيو ټلوېزون نشرات هم وتړل شول او لا هم تړلي دي.
انعکاس راډیو ټلوېزون یو له هغو رسنیو ده، چې د جمهوریت په وروستي کال یې شپږ کارکوونکي د وسلهوالو لهخوا په بېلابېلو بریدونو کې ووژل شول، چې له دې جملې ډېر شمېر یې ښځينه خبریالانې وې.
د انعکاس راډیو ټلوېزون د فعالیت د بندېدو په اړه ددغه رسنۍ د نشراتو مدیر شکرالله پاڅون افغانستان انټرنشنل - پښتو ته وویل: «د جمهوریت په وروستي کال رسنۍ د دولت د وسلهوالو مخالفانو له لورې ټارګېټ وګرځول شوې. انعکاس چې په ختېځ کې یوه مخکښه رسنۍ وه شپږ تنه کارکوونکي یې د دولت د وسلهوالو مخالفانو له لورې په بېلابېلو هدفي بریدونو کې په شهادت ورسېدل، له دغو بریدونو راوروسته د انعکاس راډيو ټلوېزون مشرتابه او کارکوونکو ته ورځ تر بلې امنیتي ګواښونه ډېرېدل، په کارکوونکو امنیتي ساحه راتنګه شوه، همدا ګواښونه د دې باعث شول چې دغه مخکښه رسنۍ خپل نشرات ودروي.»
که څه هم افغانستان انټرنشنل-پښتو هڅه وکړه، چې د رسنیو د بندېدو او لاملونو په اړه یې د طالبانو د حکومت مستقیم نظر واخلي، خو د بار-بار هڅو سربېره و نه توانېدو چې له دوی څخه معلومات ترلاسه کړو.
د افغانستان په رسنیو کې په بې ساري ډول د خبریالانو د شمېر کمښت
د خپلواکو رسنیو د کمښت ترڅنګ، د رسنیو کارکوونکي او خبریالان هم له سختو شرایطو سره مخ شوي دي.
د جمهوریت په دوره کې شاوخوا ۱۲ زره کسانو د رسنیو په برخه کې کار کاوه، چې دا شمېر اوس څلور سوه او ۱۵۷ ته راټیټ شوی چې دا پهخپله ښيي شاوخوا ۸ زره کسان له خپلو دندو بېبرخې شوي دي.
د افغانستان له خبریالانو د ملاتړ سازمان د معلوماتو له مخې، په جمهوریت کې شاوخوا دوه زره ښځینه خبریالانې او رسنیزې کارکوونکې فعاله وې، خو دا شمېر اوس یوازې ۵۵۷ ته راکم شوی دی، چې نږدې ۷۰ سلنه کمښت ښيي.
د رسنیو د بندېدو لړۍ نه یوازې د بیان ازادۍ ته ګواښ پېښ کړی، بلکې د ژورنالېزم مسلک ته یې د ژور ناورین بڼه ورکړې ده.
ډېرې رسنیزې ادارې چې په محدودو امکاناتو چلېدې، اوس یې د دوام وس له لاسه ورکړی دی.
د رسنیو بندېدو یوازې د اطلاعاتو بهیر کمزوری کړی نه دی، بلکې سلګونه خبریالان او خبریالانې یې له کاره بېبرخې کړي دي.
د طالبانو تر واک لاندې د بیان ازادۍ پر وړاندې نه یوازې دا چې سیاسي بندیزونه موجود دي، بلکې اقتصادي فشارونه هم رسنۍ د بحران پر لور بېولي دي.
د نړۍوالو مرستو کمښت، د کارکوونکو د عوایدو لهمنځه تلل او د حاکم رژیم محدودیتونه هغه څه دي، چې رسنۍ یې له سقوط سره مخ کړې دي.
د بلخ ولایت په مزارشریف ښار کې د یوې خصوصي راډیو مسوول د نوم نهښودلو په شرط افغانستان انټرنشنل-پښتو ته وویل: «زه د هغې رسنۍ مخکېنی مسوول یم چې د سختو اقتصادي شرایطو له امله یې فعالیت بند شوی دی. زموږ موخه ازاد، مسوولانه او ولس ته ژمن ژورنالېزم و، خو له بده مرغه دا ارمان مو د سختو شرایطو له امله قرباني شو. د طالبانو تر بیا واکمنېدو وروسته، نه یوازې د بیان ازادي سانسور شوه، بلکې زموږ لپاره د عوایدو سرچینې هم وچې شوې. د اعلانونو بازار له منځه لاړ، نړۍوالې مرستې ودرېدې او داخلي امکانات بسنه نه کوي. خپلو خبریالانو ته مو د میاشتو میاشتو معاشونه نه دي ورکړي. تجهیزات زړښت ته نږدې شوي، د دفتر کرایه پاتې شوې او بالاخره دې ته مجبور شوو چې د خپلې راډیو دروازه بنده کړو.»
د اقتصادي ستونزو له امله اوس د خبریالۍ مسلک د ډېر ګواښ او لږو امکاناتو یوه معادله ګرځېدلې چې نه یوازې د خبریال ژوند له ګواښ سره مخ کوي، بلکې د ټولنې د غږ خاموشهکېدو ته هم لار هواروي.
په کابل کې د یوې راډیو ښځینه مدیره په دې تړاو وايي: «تر ټولو ستر درد دا دی چې زموږ خبریالان، په تېره بیا ښځینه همکارانې له سختو شرایطو سره-سره د خپل کار دوام ته ژمنې وې. هغوی د امنیتي ګواښونو، اخلاقي فشارونو او ټولنیزو محدودیتونو تر څنګ، د بېکارۍ له ناورین سره هم مخامخ وې، خو بیا یې هم کار ته دوام ورکړی و. اوس زما او د همکارانو غږ مې خاموشه شوی، خو باور لرم چې دا چوپتیا به د تل لپاره نه وي. د بیان ازادي یوازې شعار نه دی، بلکې یو انساني حق دی او موږ به د دغه حق لپاره خپله مبارزه ژوندۍ ساتو.»
پر افغانستان د طالبانو له واکمنېدو وروسته خبریالان یا له هېواده وتلي یا له خپل مسلکه څنډې ته شوي دي او یا هم د امنیتي ګواښونو له امله په پټه یا نامنظمه توګه کار کوي.
دغه حالت نه یوازې د مسلکي خبریالۍ د کمزوري کېدو لامل شوی، بلکې د خلکو د اطلاعاتو د خونديتوب پر حق هم منفي اغېز کړی دی.
د خبریالانو پر ضد تاوتریخوالي
د طالبانو له واک ته رسېدو وروسته تر دې دمه د خبریالانو پر ضد د تاوتریخوالي ۵۲۵ قضیې ثبت شوې دي.
دا پېښې له وهلو ټکولو، ګواښلو، سپکاوي، نیولو، تر جبري اعترافونو او ان بنديکېدو پورې رسېږي. همدا اوس د صابر رحیمي او مهدي انصاري په ګډون لږترلږه ۹ خبریالان د طالبانو تر توقیف لاندې دي، چې د خپل کار او مسلکي فعالیت له امله نیول شوي دي.
دا هغه قضیې دي چې له کوم قانوني بهیر پرته ترسره شوي او خبریالان د بیان د ازادۍ له حقه د دفاع پر ځای د جاسوسۍ، فتنې یا «د دولت ضد فعالیتونو» په تور نیول شوي دي.
پر خبریالانو د فشار، بندیزونو، نیولکېدو او تاوتریخوالي سربېره، د رسنیو اقتصادي بقا هم له ګواښ سره مخ شوې ده.
د نړۍوالو مرستو د بندېدو، د بازار د محدودیت او د حاکم رژیم لهخوا د سختو مقرراتو له امله ډېری رسنۍ اړ شوې خپل فعالیتونه بند یا محدود کړي.
په داسې حال کې چې د نړۍ ډېری هېوادونه د مطبوعاتو د ازادۍ ورځ لمانځي، افغان خبریالان د ژوندي پاتې کېدو، پټ کارکولو یا له هېواده د تېښتې پر لارو فکر کوي.
دا یوازې د یوه هېواد د رسنیو سقوط نه، بلکې د یوه ملت د غږ، فکري ازادۍ او د ځوابویلو د سېسټم د لهمنځه تلو کیسه ده.
د پاکستان د کورنیو چارو وزارت په دغه هېواد کې پياوار (POR) کارټلرونکو افغان کډوالو ته خبرداری ورکړی چې افغانستان ته د ستنېدو لپاره ځانونه چمتو کړي. پاکستان دغه کډوالو ته د جون تر ۳۰ پورې نوې نېټه ټاکلې.
په پاکستان کې د دې کډوالو د پاتېکېدو موده د ۲۰۲۵کال د جون تر ۳۰مې پورې وغځېده، خو تر یادې نټې وروسته په دغه کې د هغوی پاتېکېدل ناقانونه بلل کېږي.
پاکستان د کورنیو چارو وزارت په یوه خپاره شوي بیان کې د جمعې په ورځ (مې ۲مه) ټینګار کړی چې نور په دغه هېواد کې د پياوار کارټلرونکو افغان کډوالو د پاتېکېدو د مودې د غځېدو اټکل نهشي کېدای.
همداراز، د پاکستان د کورنیو چارو وزارت خبرداری ورکړی چې تر ټاکل شوې نېټې وروسته به د پياوار کارټلرونکو پر وړاندې جدي اقدامات وکړي او د نهوتلو په صورت کې به د پولیسو له لوري په جبري ډول و ایستل شي.
پاکستان د پياوار کارټلرونکو افغان کډوالو ته دا خبرداری داسې مهال ورکوي چې د دغه هېواد پولیسو یوازې تېره ورځ د تورخم له لارې د افغانانو د ایستلو په روان بهیر کې یو زرو ۶۹۹کډوال په جبري ډول افغانستان ته ستانه کړي دي. په دغو کسانو کې ۶۳۳د اېسيسي کارټرونکي او یو زرو ۶۶نور بیا ناقانونه افغانان وو.
دا په داسې حال کې ده چې پرون نیویارک ټایمز ورځپاڼې د پاکستان او افغانستان په دروازو کې د خپل نوي چمتوشوي راپور کې ویلي، زرګونه افغانې کورنۍ د بشرپاله شرایطو په پام کې نیولو پرته له دغه هېواده ایستل شوې دي.
په داسې حال کې چې ګڼو نړۍوالو بنسټونو له پاکستانه غوښتي چې د افغان کډوالو ناوړه او جبري ایستل ودروي، دغه هېواد ورځ تر بلې د افغانانو د ایستلو بهیر ته زور ورکوي.
څه موده مخکې د بښنې نړۍوال سازمان یو وار بیا د پاکستان پر حکومت غږ کړی و چې د افغان کډوالو د اېستلو له پرېکړې سملاسي تېر شي او د نړۍوالو انساني حقونو له قانون سره سم اصلاحي ګامونه پورته کړي. دغه سازمان ویلي و، پاکستان د ناقانونه بهرنیانو په نوم تر اته سوه زرو ډېرو افغانانو اېستلو دویم پړاو پیل کړی، چې افغانستان ته په ستنېدو له ګواښ سره مخ کېږي.