د طالبانو تر واک لاندې د افغانستان برېښنا شرکت خبر ورکړی، چې د دغه شرکت رهبرۍ او د ترکمنستان برېښنا چارواکو د ټاپ او ۵۰۰ کېلو ولټه د برېښنا پروژو په اړه خبرې کړې دي.
د دغه شرکت په خبرپاڼه کې راغلي، چې دغه خبرې د یوې انلاین ناستې پرمهال شوې دي.
د خبرپاڼې له مخې؛ په دغه ناسته کې دارنګه د ترکمنستان برېښنا انرژۍ (ترکمن انرګو) چارواکو تر منځ د ۵۰۰ کېلو ولټه برېښنا د لېږد او ټاپ پروژې ترڅنګ د الوان دښتې او کرکین سب سټېشنونو کې د بدلونونو په اړه هم خبرې شوې دي.
د روغتیا نړۍوال سازمان (WHO) د دوشنبې په ورځ اعلان وکړ، چې د نړۍ لږ تر لږه ۷۰ هېوادونو کې خلک له روغتیایي خدماتو بېبرخې شوي، چې پکې افغانستان هم شامل دی. دا وضعیت د روغتیايي پروګرامونو د تمویل د کمېدو له امله رامنځته شوی.
د روغتیا د نړۍوال سازمان مشر تدروس ادهانوم د روغتیا نړۍوالې مجمعې ته وویل: «ناروغان له درملنې محروم شوي، روغتیایي مرکزونه تړل شوي، روغتیایي کارکوونکو خپل کارونه له لاسه ورکړي او هغه پیسې چې خلک یې له خپل جېبه د درملنې لپاره ورکوي، زیاتې شوې دي.»
د دغه سازمان د راپور له مخې، اوسمهال د سازمان کلنۍ بودیجه کې ۶۰۰مېلیونه ډالره کسر شتون لري او اټکل کېږي، چې په راتلونکو دوو کلونو کې به د بودیجې کچه ۲۱ سلنه راکمه شي.
سلګونه تمویل کوونکو او دیپلوماتانو د دوشنبې په ورځ په ژنیو کې غونډه وکړه، څو له بیزوتڼاکې (monkeypox) وبا او نورو روغتیايي ناورینونو سره د مقابلې لارې ولټوي.
د افغانستان د روغتیا سیستم تر ټولو زیات زیان لیدلی
د روغتیا نړۍوال سازمان مخکې د کب په ۲۶مه په یوې اعلامیه کې خبرداری ورکړی و، چې د بودیجې کمښت ممکن په افغانستان کې د دې سازمان له لوري تمویلېدونکي ۸۰٪ روغتیايي خدمات ودروي.
د راپور له مخې، د وري میاشتې تر ۱۴پورې ۱۶۷ روغتیايي مرکزونه د بودیجې د نشتوالي له امله تړل شوي او که عاجله مداخله و نه شي، تر چنګاښ میاشتې پورې ښايي نور ۲۲۰ مرکزونه هم وتړل شي.
د امریکا وتلو د WHO مالي بنسټونه لړزولي
امریکا د ملګرو ملتونو د روغتیایي سازمان WHO شاوخوا یوه پر پنځمه برخه بودیجه ورکوله، خو د دې سازمان څخه د امریکا د وتلو له پلان سره، نه یوازې د کارکوونکو ګومارنه بنده شوې، بلکې د بودیجې کمښت هم پیل شوی.
اوس تمه ده، چې چین د سازمان تر ټولو لوی دولتي تمویل کوونکی شي او له نورو مالي مرستو سره یوځای د دې نړۍوال سازمان تر ټولو مهم مالي منبع وګرځي.
د نړۍوالو چارواکو ژوره اندېښنه
تدروس ادهانوم ویلي: «ډېرو وزیرانو راته ویلي چې ناڅاپي او پراخ مالي کمښتونه یې په هېوادونو کې د روغتیا سیستمونه ګډوډ کړي او د مېلیونونو انسانانو ژوند یې له خطر سره مخ کړی.»
هغه ټینګار وکړ، چې هېوادونه باید د دفاعي لګښتونو ترڅنګ، د روغتیا نړۍوالو تمویلونو ته هم جدي پام وکړي.
نوموړي وویل: «هېوادونه پر پوځي دفاع مېلیونونه ډالر لګوي، خو د هغو پټو ګواښونو پروړاندې چې کولی شي تر جګړو ډېر زیان ورسوي، لکه ناروغۍ ته ډېره لږه بودیجه ځانګړې کوي.»
د برېتانیا کې د اسمتویک ښار په سندویل سیمه کې مېشتو سیک افغان کډوالو خپل عبادتځای (معبد) جوړ کړی دی. دغه معبد د شنبې په ورځ (د غویي ۲۷مه) د برېتانیا د سیمهيیزو سیاستوالو او د افغان سیک ټولنې د غړو په حضور کې پرانیستل شو.
د برېتانیا یوې سیمه ییزې ورځپاڼې اکسپریس اینډ سټار راپور ورکړی، چې دا معبد د افغان سیک اقلیت لپاره جوړ شوی دی، ترڅو دوی د خپل دیني فعالیت لپاره یو ځانګړی ځای ولري.
لوچن سینګ چاولا چې د ګورو نانک دربار معبد مسوول دی، د پرانیستې په مراسمو کې وویل: «دا یوه لویه لاستهراوړنه او د افغان سیک ټولنې لپاره تاریخي شېبه ده. دا مراسم د خلکو د یووالي او تنوع ښکارندویي کوي او دا چې د اسمتویک ښار ټولنه څومره رنګینه او یو موټې ده. د معززو مېلمنو ګډون زموږ لپاره د ویاړ ځای دی.»
هغه زیاته کړه: «دلته د افغان سیک ټولنې د غړو لیدل ډېر د خوشحالۍ ده. دا یوازې د یوه نوي عبادتځای پرانیسته نه ده، بلکې د دې ټولنې د اوږده، ستونزمن او الهامبښونکي سفر یوه نښه هم ده.»
چاولا دا هم وویل، چې افغان سیکان سره له دې چې له جګړو، کډوالۍ او بېځایه کېدو سره مخ شوي، لا هم د برېتانیا ټولنې ته فرهنګي او ټولنیز ارزښتونه ور زیات کړي دي.
د افغان سیک اقلیت ستونزمن تاریخ
افغان سیک ټولنه په تېرو څلورو لسیزو کې د جګړو، تاوتریخوالي او ځورېدنو له امله سخت زیان لیدلی.
د طالبانو بېرته واک ته رسېدو دا حالت نور هم سخت کړ او د افغان سیکانو مهاجرت یې چټک کړ.
له هغه وخت راهیسې، د دې مذهبي لږکیو له لسګونو زرو نفوذ څخه، یوازې یو شمېر کسان افغانستان کې پاتې دي.
ډېری یې هند، کاناډا، اروپا او امریکا ته کډوال شوي دي.
د یادولو ده، چې په تېرو لسیزو کې د کابل او نورو ولایتونو په بېلابېلو برخو کې د افغان سیکانو ګڼ شمېر کورونه او معبدونه غصب شوي هم دي.
د اېبيسي نیوز د راپور پر بنسټ، د اسټرالیا د کوینزلېنډ ایالت پولیسو د بریزبن لوېدیځ ته څېرمه د سپرینګفېلډ په سیمه کې د یوې ۲۳ کلنې ښځې د وژنې په تور د خلیلالله او مسیحالله په نوم دوه افغان وروڼه نیولي دي.
پولیس وايي، چې خلیلالله او د هغه ورور مسیح الله دواړه د «کورني تاوتریخوالي» اړوند پر یوې وژنې تورن شوي دي. دوه ماشومان چې عمرونه یې درې کلن او څلور کلن ښودل شوي، د پیښې پرمهال په کور کې وو.
پولیسو دا پېښه «یوه فاجعه» بللې او په وینا یې، په دې تړاو نورې څېړنې روانې دي.
د اسټرالیا کوینزلېنډ ایالت پولیسو زیاته کړې، چې ۲۶ کلن خلیلالله او ۳۰ کلن مسیحالله د لومړنیو څېړنو پر مهال له هغوی سره د همکارۍ خبره کړې وه، خو وروسته دواړه په رسمي بیانونو کې د «ابهام او تضاد» له امله تورن شوي دي.
په راپور کې همداراز راغلي، که چېرې دواړه وروڼه د دې پېښې عاملان وپېژندل شي، ښايي له عمري بند سره مخ شي. ټاکل شوې، چې تورن کسان په روانه اوونۍ کې محکمې ته وړاندې شي.
په اسټرالیا کې د ټولنیزو رسنیو ځینو کاروونکو دا پیښه له «ناموسي وژنې» سره تړلې ده.
په اډیلیډ کې په یوې بلې جلا پېښه کې بیا د یوې افغانې کورنۍ څو غړي د ۲۱ کلنې نجلۍ د وژنې د هڅې په تور چې له یوه غېرمسلم سړي سره یې اړیکه درلوده، محکوم شوي دي.
د اسټرالیا سترې محکمې دا برید د «ناموسي وژنې هڅه» بللې او عاملانو ته یې د بند په ګډون بېلابېلې سزاوې اورولي دي.
په بلخ کې مشهور روحاني مولوي عبدالقاهر د طالبانو پر تبعیضي چلند او قبیله پالنې نیوکه کړې. هغه د جمعې په ورځ د روضې شریف جومات په خطبه کې ویلي، چې قوم پالنه او عصبیت د اسلامي نظام د ناکامۍ لامل ګرځي.
طالبانو غوښتل چې مولوي عبدالقاهر ونیسي، خو د هغه ملاتړو د «مرګ پر طالبانو» شعارونو سره د هغه د نیولو مخه ونیوله.
د افغانستان انټرنشنل د سرچینو له مخې، د خطبې په وروستیو شیبو کې د طالبانو د بلخ د امر بالمعروف رییس مولوي عبیدالله له ځانګړو وسلهوالو ځواکونو او درې پوځي موټرو سره جومات ته ورننوت. هغوی د شخړې په رامنځته کولو سره لومړی د ویډیو اخیستلو تجهیزات ضبط کړل او بیا یې د احتجاج کوونکوله منځه څو کسان ونیول او له ځان سره یې یووړل.
مولوي عبدالقاهر له دې وړاندې هم پر طالبانو نیوکې کړې وې.
هغه په یوه لویه غونډه کې په توندو خبرو د طالبانو کړنې سختې وغندلې او ویلي یې و: «جغرافیا کیدای شي د ځانمرګو بریدګرو او بمونو په مرسته ونیول شي، خو د خلکو زړونه نه شي نیول کېدای».
په تېرو څلورو کلونو کې څو خپلواکو روحانیونو پر طالبانو په کلکو ټکو نیوکې کړې دي، چې ځینې یې له دې امله نیول شوي، پر ځینو فشار راوړل شوی او یا له هېواده وتلي دي.
عبدالسلام عابد بل مشهور روحاني له طالبانو غوښتي وو چې د مشرتابه امرونه تعقیب نه کړي.
هغه د طالبانو پر مشرتابه له نیوکې وروسته په کابل کې په یوه چاودنه کې ټپي شو او بیا یې افغانستان پرېښود او ترکیې ته ولاړ.
عابد له روحانیونو غوښتي وو چې د طالبانو د کړنو پر وړاندې چوپ پاتې نه شي: «هغوی خلک له خپلو دندو ګوښه کړل او موږ چوپ وو، غیر معمولي فرمانونه یې ورکړل او موږ چوپ وو، انتقاد نه کوو او انتظار کوو چې نن به سم شي یا سبا».
هغه ټینګار کړی و چې نور نه شي کولای وګوري چې ملت بربادیږي او دی چوپ پاتې شي.
د کابل په عبدالرحمن جامع جومات کې په خپله وروستۍ وینا کې هغه ویلي وو چې په پخواني نظام کې «ټول وو، یوازې طالبان نه وو، خو حکومت سقوط وکړ، اوس یوازې طالبان دي او نور څوک نشته».
د خیبر پښتونخوا په چارسده کې د پاچا خان پوهنتون مسوولینو یوې افغانې محصلې ته دا ځل په داسې حال کې سند ورکړ، چې ملي بیرغ یې پر اوږه و. تېره اونۍ د باچاخان پوهنتون په فراغت غونډه کې د یادې افغانې محصلې له اوږو څخه د افغانستان ملي بیرغ لرې کړل شو، چې پراخ غبرګونونه یې راوپارول.
افغانستان انټرنشنل ته په رسېدلي انځور کې لیدل کیږي، چې د پاچا خان پوهنتون د مشر په دفتر کې افغانې محصلې شېکلا ته په داسې حال کې د فراغت سند ور کول کیږي، چې د افغانستان ملي بیرغ یې پر اوږو پروت دی.
په دې انځور کې د پاچا خان پوهنتون مسوولین هم حضور لري.
د عوامي نشنل ګوند مرکزي مشر اېمل ولي خان تېره ورځ، د مرغومي پر ۲۸مه، پر خپل اېکس ولیکل، چې « موږ د پوهنتون مشر ته اخري خبرداری ورکوو چې د بهرني بیرغ د بېاحترامۍ مساله جدي واخلي، او ژر تر ژره اقدام وکړي. که دا کار ونه شي، نو ما د عوامي نشنل ګوند چارسدې او د پښتون محصلانو اتحادیې ته لارښوونه کړې چې د راتلونکې پنجشنبې په ورځ، د می ۲۲مه، ۲۰۲۵، د پوهنتون رییس پر ضد لاریون وکړي».
د باچاخان پوهنتون چارواکو تېره اونۍ په یوه غونډه کې د دغې افغانې محصلې له اوږو د افغانستان ملي بیرغ لرې کړ، چې دا کړنه له پراخو غبرګونونو سره مخ شوه. افغان سیاستوالو، لیکوالانو او فعالانو دا کړنه «شرموونکې» بللې ده.
په ایران کې د افغانستان پخواني سفیر عبدالغفور لېوال ویلي: «د خیرن پاکستانیت لويه نښه له ملي بیرغ سره مخالفت دی.»
نوموړي د پوښتنې په ډول پر خپل اېکس لیکلي: «اوس پوه شوﺉ، چې له ملي بیرغ سره دښمني له کومه ځایه سرچینه اخلي؟»
لېوال د دغې افغانې نجلې جرئت ستایلی و.